Talvez temos que reler a Marguerite Duras

Marguerite Duras retratada polo seu fillo

Nestes tempos de odio e xenofobia, de deshumanización e criminalización do diferente, talvez temos que regresar a Marguerite Duras e ler “As flores do arxelino”.

En novembro de 1984 coñeciamos pola prensa que o prestixioso Premio Goncourt viña de ser concedido a Marguerite Duras (Cidade de Ho Chi Minh, Vietnam, 1914-París, 1996) pola novela L´amant, unha obra de carácter autobiográfico, ambientada na Indochina colonial, que narra unha historia de amor, con diñeiro por medio, entre unha moza francesa pobre de quince anos e un rico comerciante chinés de vinte e seis, que hoxe podería ser acusado de perversión e corrupción de menores. A autora, unha muller de setenta anos, até entón unha escritora de culto, cruzaba con esta nova novela, radicalmente feminista, todas as fronteiras, todos os idiomas, todas as xeracións. Escrita en primeira persoa, nunha prosa belísima, concisa e evocadora, Marguerite Duras explora a través dunha mirada fragmentaria e sensual emocións humanas moi fortes, como o desexo por riba do amor, a paixón, a vergoña e o medo, e de fondo o racismo daquela época colonial.

Collo agora nas mans a primeira edición en español que publicara Tusquets editores, en tradución de Ana María Moix, que eu mercara nos primeiros días de febreiro de 1985 na desaparecida librería Helios, na rúa Real de Ferrol. Lembro ben que foi unha das lecturas máis gozosas da miña mocidade, un deses libros que te fascinan e que queres ter á man para volver a coller en calquera momento. Varias décadas despois a poeta Oriana Méndez fará a tradución ao galego para a editorial Kalandraka. O amante agora tamén na nosa propia lingua, como un texto clásico da literatura francesa.

Pero o racismo, a relación problemática e mesmo prohibida co “outro”, tan omnipresente nesa novela de Marguerite Duras, aparece igualmente noutros moitos textos da escritora francesa. Para comezar no seu primeiro artigo, “As flores do arxelino”, publicado en France-Obsservateur en 1957, recollido posteriormente no libro Outside, publicado por Ediciones Orbis en 1988, con tradución de Clara Janès. A través dese breve artigo -que en realidade é un fermosísimo relato- Marguerite Duras debrúzanos diante da discriminación e da represión dun mozo arxelino, inmigrante e sen papeis en París, que nin sequera lle deixan vender flores nunha rúa para poder subsistir nun país que aínda naquel tempo oprimía como colonia a súa propia terra de orixe. Cada vez que lemos ese texto de Marguerite Duras non podemos deixar de emocionarnos. É tan potente a denuncia que expresa o relato e está escrito con tanta delicadeza humana que debería ser de obrigada lectura en todos os centros docentes do mundo para educarmos no respecto ao diferente.

Así comeza Marguerite Duras “As flores do arxelino”:

“É domingo pola mañá, as dez, no cruzamento das rúas Jacob e Bonaparte, no barrio de Saint-Germain-des-Prés, hai dez días. Un mozo que vén do mercado de Buci avanza cara a este cruzamento. Ten vinte anos, viste moi miserabelmente, e empuxa unha carretilla chea de flores ás agachadas, como vive. Avanza cara ao cruzamento Jacob-Bonaparte, menos vixiado que o do mercado, e detense alí, aínda que bastante inquieto.

Ten razón. Non hai aínda dez minutos que está alí -non tivo tempo de vender nin un só ramo- cando dous señores "de civil" achéganselle. Veñen da rúa Bonaparte. Van á caza. Nariz ao vento, cheirando o aire deste fermoso domingo asollado, prometedor de irregularidades, como outras especies, o perdigón, van directo cara á súa presa.

Papeis?

Non ten papeis de autorización para entregarse ao comercio de flores”.

O que segue non o poden deixar de ler. Marguerite Duras, cunha admirábel economía expresiva, consegue mostrarnos a valentía e a grandeza humana dunhas mulleres no París dos anos cincuenta que non miran para outro lado cando ven como a aquel mozo arxelino lle tiran polo chan o único pan que ten para sobrevivir, unha simple carretilla de flores, e en silencio, e cunha beleza que estremece, unha muller tras outra dannos unha lección de xustiza, de solidariedade e de amor da que tan necesitadas están as diferentes sociedades europeas de hoxe, onde cada día o respecto pola dignidade de todos os individuos de calquera orixe ou raza é substituído cada vez máis pola deshumanización, o odio, o racismo e a xenofobia. Por iso nos entristece e nos indigna tanto, tanto!, que nesta Europa na que vivimos, que desde a Idade Moderna colonizou, dominou e espoliou sen papeis, sen papeis!, os diversos países de África (non o esquezamos!), haxa persoas e organizacións políticas que en vez de ver seres humanos mortos de fame e á intemperie só vexan simples vultos de carne humana que se poden utilizar como mercancía electoral. Para baixarse de Europa.

Moncha Fuentes e as sombras que nos perseguen

Foto Xerais

Con 66 anos, Moncha Fuentes publicou a súa primeira novela, coa que obtivo o Premio da Crítica Galega. Coa súa segunda novela gañou o Premio Antón Losada Diéguez e pasou a ocupar xa un primeiro posto na narrativa galega contemporánea.

O tradutor de sombras. Velaquí unha novela que profundiza nos territorios máis fondos e máis íntimos das persoas ao tempo que reconstrúe a historia política do país a través dunha familia, galeguista e culta, da pequena burguesía ourensá, nun percorrido que vai desde o momento da creación do Partido Galeguista até os nosos días. Roque Corbal Ferro, o protagonista principal, é unha persoa insegura, chea de dúbidas, feble, influenciábel, dependente do alcohol, que leva en si o enorme peso da morte do pai cando el tiña nove anos, un tema tabú no seo da súa familia. A nai, Camila Ferro Cidre, quedou igualmente devastada con aquela morte e nunca comprenderá tampouco porqué o marido, Arcadio Corbal, un prestixioso médico-psiquiatra, tomou a decisión de suicidarse en vez de falar con ela do que lle estaba a suceder, e o avó, Néstor Corbal, un mestre que participou na fundación do PG e que logo tomará partido pola Dereita Galeguista de Risco, sospeitará sempre que a ruptura política e ideolóxica co fillo no momento da súa adolescencia tivo a ver co camiño que el colleu naquela encrucillada coa que se atoparon os militantes do PG a partir de 1934. Son as sombras do pasado que perseguen e atormentan aos protagonistas principais desta historia, a segunda novela que publica Moncha Fuentes (Marín, 1952).

Para Roque Corbal, que está a facer psicanálise, será fundamental lembrar a súa relación entrañábel co avó Arcadio, talvez o ser que máis quixo, porque aquelas conversas que mantivera co avó até os seus trinta e tres anos permitíranlle alumear zonas escuras sobre as que imperaba o máis estrepitoso silencio, así como reconstruír a biografía do pai, que é unha sombra que o persegue sen tregua e que lle causa unha profunda dor (“nunca estiven interesado por min, senón na figura de meu pai, sempre flutuando diante miña como unha pantasma”). Seu avó será o único que lle fale do pai. Á súa vez, para o avó fora moi reconfortante para o seu espírito o interese de Roque sendo xa un mociño por toda aquela etapa histórica que el viviu tan intensamente e que agora seguía viva na curiosidade e nas ideas do neto. Nesas conversas, que eran un gozo para Roque, Néstor Corbal aborda por primeira vez o distanciamento que se acabou producindo entre el e o fillo e o padecemento que sufrui tras a súa morte, unha dor da que nunca se reporá e que só puido calmar coa súa preocupación por Camila e polo polos netos.

Pola súa parte, Camila Ferro, acepta a idea do psiquiatra de falar da súa vida con Arcadio e daquel suceso tan espantoso que destruíu temporalmente a súa felicidade (“eu marchara, desaparecera o día do enterro de teu pai”). Camila ábrese finalmente ao fillo e dille todo o que nunca antes lle dixera da vida con seu pai e do seu sufrimento tras o suicidio. Lémbralle que incluso tivo que cambiar de casa para liberarse daquela memoria tan dolorosa, buscando así un bálsamo para a súa angustia. As confesións de Camila permítenlle a Roque, así mesmo, coñecer o mal que o pasou súa nai, do que el non soubera nada até ese momento, porque ela fora quen de rexurdir daquel naufraxio vital e de abrazar de novo a vida.

As sombras vanse iluminando ao longo do relato, pero hai sombras que permanecen para sempre, como a daquel malogrado artista de nacionalidade suiza, afogado nas augas do río Miño aos vinte e catro anos no verán de 1915 e que os familiares o deixaran en Ourense nunha capela do cemiterio ao que Roque ía de neno co seu avó visitar o panteón no que estaba enterrada a súa avoa Sara e que agora de maior volve a visitar, pousando de novo os seus ollos no mármore onde está gravado o nome do artista suizo.

Moncha Fuentes, nunha prosa certamente primorosa e cun ritmo narrativo que convida a ler a obra sen pausa, capítulo tras capítulo, até rematala, escribe páxinas que quedarán para sempre na nosa memoria, como as que evocan o paseo do avó co seu neto cando este tiña seis anos e imaxinaba que a igrexa da Trindade era un castelo e que os barcos pendurados na capela dos Remedios podían navegar polo Miño coas belas brancas infladas polo vento. Roque vivirá con enorme decepción e tristeza como as explicacións do avó destrúen todo aquilo que a súa cabeza podía ver como real, quedándose coa sensación de que nunca máis volvería ter un castelo como o que el imaxinara. É un capítulo que nos regresa á infancia e á idade da inocencia de todas e todos nós.

DA FUNDACIÓN DO PG AO 36

Páxinas inesquencíbeis son as que recollen o momento da fundación do Partido Galeguista, o 6 de decembro de 1931, no Hotel Madrid de Pontevedra. Alí está o avó Néstor Corbal, con Castelao, Otero Pedrayo, Olimpia Valencia, María Miramontes, Ánxel Casal, Banet Fontela… Debates sobre a política fiscal, a creación de grandes portos pesqueiros, o desenvolvemento da agricultura… “nin que dicir ten que todos nos axuntamos coma unha soa alma cando se funda o Partido, e aquilo foi un acontecemento de tal relevancia que o gardo na cabeza e nos meus ollos murchos, coa intensidade gozosa das cousas únicas que suceden na vida”. Xa á tardiña, Néstor Corbal e Xosé Goyanes acompañarán ao poeta e xornalista Johan Carballeira ao vapor de Cangas. “parecía que a Galicia lle chegara por fin a súa hora”, dille o avó a Roque, lembrando aqueles días de desbordada ilusión, coa República dando os seus primeiros pasos.

Néstor Corbal non sabe cando as cousas principiaron a se torcer no seo do nacionalismo, pero está seguro que a derrota dos galeguistas nas eleccións de 1933 escoraron progresivamente o Partido cada vez máis á esquerda, e a través da súa memoria emocionada asistimos aos debates da Asemblea de Ourense de 1934 entre Vicente Risco e Suárez Picallo e entre Alexandre Bóveda e Aquilino Iglesia Alvariño, ou participamos do ambiente da Asemblea Extraordinaria de Compostela, aberta co discurso de Manuel Gómez Román, onde se pecha definitivamente o debate sobre as coalicións e se decide ir ás eleccións do 36 coa Fronte Popular, para desgusto de don Ramón Otero Pedrayo, que a pesar diso, e ao contrario que Risco, non abandona o Partido. O relato dos feitos ten de pano de fondo a recreación daquel día: “un sábado de xaneiro, frío e húmido como unha lesma, os membros do Partido baixabamos en pequenos grupos polo Pombal cando a noite xa se botara enriba, o ceo semellaba engulir as ásbores da Ferradura, as luces dos farois estremecíanse nas lousas molladas do chan…”. Virá despois a campaña a prol do Estatuto de Autonomía e o éxito do referendo. Aquilo supuxo “un desbordamento de entusiasmo, un día de xúbilo como eu nunca alcanzara a soñar”. No seu interior Néstor Corbal vive con desacougo a separación do Partido, a dúbida de se tería obrado correctamente.

O avó contaralle tamén a Roque como se desenvolveron os terríbeis feitos a partir do 18 de xullo do 36, todo o que veu despois naquelas madrugadas de pánico e pistolas, de terror e de barbarie, de represión e de medo. Un certo día, aquel mestre católico, nacionalista, non comunista, amigo de Risco e que tomara a decisión de deixar o PG, abandona o Goberno Civil, a onde fora chamado, sabendo, si, que a súa vida non corría perigo, pero sentindo “un debilitamento nas pernas, un peso no peito, un abaneo”, apoiándose nun dos contrafortes do xardín para non caer ao chan. Cando Arcadio ten quince anos coñece a Otero Pedrayo, e nese momento nace unha fonda relación entre un adolescente Arcadio Corbal e don Ramón, a quen acompaña nos paseos pola cidade, visita no seu piso da rúa da Paz o una casa de Trasalba. Esa amizade é a expresión da ruptura ideolóxica e política co pai. Arcadio Corbal nunca lle perdoará ao pai que non seguise a traxectoria de Otero naquelas horas de división interna no seo do PG. Dalgunha maneira o pai era un traidor para el.

O FRANQUISMO E O DRAMA DOS ENFERMOS MENTAIS

O relato, que fai referencia tamén ao 25 de abril de Portugal, ás últimas sentenzas de morte do franquismo ou ao asasinato de Moncho Reboiras, aborda, así mesmo, moi cruamente, de forma descarnada, a situación dos enfermos mentais neses anos da ditadura. Seguramente son estes os capítulos máis duros da novela, narrados en primeira persoa. Ignoramos nós se son voces de personaxes ficticios ou reais, mais semellan as voces dos propios doentes e dos seus familiares, daquelas persoas que viviron unha realidade tan dolorosa nos anos máis escuros da psiquiatría. A historia de Tina, por exemplo, estremece os corazóns. Era cando a moitas mulleres que sofrían a loucura nin sequera as levaban a un sanatorio psiquiátrico e as gardaban pechadas na corte ou nun alpendre ou nun cuarto no que ninguén podía entrar, moitas veces atadas como animais.

O tradutor de sombras é unha novela que se nutre da historia social e política contemporánea de Galiza, e singularmente da historia do nacionalismo galego no período da II República, pero con personaxes que padecen profundas crises persoais, mesmo a traxedia, e que están encarnados por figuras humanas, de carne e óso, que se expresan a través da técnica narrativa do monólogo, unha novela , por outra parte, cunha construción aparentemente sinxela, pero que posúe unha arquitectura coral perfectamente traballada e que ofrece un relato humano, social e político que arrastra até a última páxina a calquera lector ou lectora.

A FELICIDADE TAMÉN EXISTE

A prosa de Moncha Fuentes está atravesada polos sentimentos do corazón. O amor en todas as súas expresións e os ideais máis nobres que o ser humano pode posuír, así como a sensualidade e a beleza, están moi presentes nesta novela, con capítulos que nos conducen aos días felices da infancia de Roque en Celanova, “o reino maxestoso da liberdade”, ou aos tempos mozos de Camila pasando o verán en Sabarís, nas terras de Baiona, na casa dunha amiga, onde nos resulta doado imaxinar unha horta chea de árbores froiteiras, de mazairas e limoeiros, así como o primeiro encontro de Camila con Arcadio, con aquel psiquiatra do sanatorio de Toén, formado en Alemania, fillo de Néstor Corbal e que se move cun aire vagamente francés. Virán despois días moi felices, velaíños e doces, con viaxes moi gozosas a Portugal, territorio moi amado por Arcadio, onde viven todo aquel ambiente de liberdade que chega tras a Revolución dos Cravos, cos cafés da Avenida dos Aliados cheos de mulleres falando en alto e recuperando os espazos públicos que lles foran vedados.

Roque Corbal Ferro, neto dun vello galeguista que sempre foi fiel ás súas conviccións, fillo de militantes nacionalistas activamente comprometidos coa loita política clandestina, lector desde moi mociño do Sempre en Galiza na edición de Bos Aires de 1961, que sente un inmenso gozo o día que recibe como agasallo das propias mans do avó a primeira edición de As Burgas, a de 1944, non pode deixar de expresar agora a súa sensación de derrota e de profunda preocupación diante dun país a piques de desaparecer: “atención, atención, a quen poida interesar, non se vende outono na ribeira do Arnoia, véndese País ancestral ”. Iso é o que lle gostaría proclamar polas rúas cun megáfono a Roque Corbal. Hai dúas páxinas nesta novela de Moncha Fuentes que constitúen o máis fermoso e contundente manifesto político que unha lectora ou un lector pode atopar sobre o que hoxe lle está a acontecer a Galiza. Non hai ensaio político de cen páxinas que transmita con tanta verdade, beleza e eficacia o brado de dor e de denuncia dunha persoa con clara conciencia nacionalista fronte á desfeita e á venda do país.

O libreiro que sempre quixen ser

Cando hai agora catro anos o amigo Xoán Costa me convidou a colaborar cunha sección propia sobre libros en Sermos Galiza, o primeiro foi resistirme a ese compromiso e despois pensar como eu podería falar de libros sen ser de novidades. Foi así como se me ocorreu a columna á que agora lle poñemos remate.

 Un libro dedicado é sempre un libro único, a lembranza dun día, unha mostra de afecto, unha páxina de arte caligráfica…

A verdade é que toda a miña vida soñei con ser libreiro. As librarías foron a miña universidade, un dos meus lugares máis amados. Cando tiña dezaseis e dezasete anos pasaba horas e horas en todas as librarías de Ferrol e sabía todos os libros galegos que había en cada unha delas. Mercar mercaba un ou dous á semana, os que podía, mais gozábaos todos. Naqueles anos setenta o libro galego era un verdadeiro acontecemento, e tiña espazo propio, e incluso en certas librarías ocupaba todo o escaparate. Dunha destas librarías, da Libraría “Delta”, que estaba na rúa Coruña e da que era propietaria unha señora encantadora que se chamaba Delia Bonome, eu case era un empregado máis. Lembro incluso que nunha conferencia de Celso Emilio Ferreiro a propia libreira veume preguntar se “tiñamons nós” O sono sulagado. E dicía “nós”, porque sabía ben que coñecía cantos títulos había na súa libraría.

O que de verdade pretendín facer aquí, nesta sección, foi precisamente iso, falar do libro como se fose ese libreiro que sempre quixen ser e que máis alá do valor literario dunha obra, ama o libro como obxecto precioso, ese libreiro que se lle ve nos ollos e nas palabras que está marabillado coa edición, co papel, co tipo de letra, coa encadernación... “O pracer de reler” non foi, pois, a ollada crítica que nos pode ofrecer cada semana cada unha das persoas que en distintos medios exercen a crítica literaria coa solidez de quen posúe autoridade académica. O meu non deixou de ser o que unha libreira ou un libreiro lle pode dicir a calquera persoa que entra nunha libraría buscando un título xa difícil de atopar nos andeis das librarías.

Creo tamén que con esta columna quixen dalgunha maneira salvar algúns dos libros que máis amo da miña biblioteca. Como un nunca sabe cal será o destino que lle espera a eses libros que un adquiriu aquí e acolá desde a súa adolescencia, supoño que con estes artigos intentei darlles outra vida, recolléndoos incluso posteriormente en libro, en edición de autor, para agasallar logo aos amigos que comparten esta paixón polo libro. Agora xa sei que algúns dos libros máis amados da miña biblioteca quedarán para sempre nos meus humildes libros que recollen estes artigos e que alguén -estou seguro- conservará na súa casa. É algo que nos produce un inmenso sosego.

Outra enorme satisfacción que     me deu esta columna foi coller unha chamada de teléfono e que ao outro lado estivera a voz emocionada de Salvador García-Bodaño para agradecerme o artigo que eu lle acababa de dedicar ao seu Tempo de Compostela. Saber que lle podes alegrar o día a un ou a unha poeta é o máximo que eu podería soñar con estes meus artigos.

O testamento ético de Francisco Pillado

Coñecín persoalmente a Francisco Pillado (A Coruña, 1941-2021) a comezos dos oitenta no Derby, en Compostela, unha tarde de tertulia con el, Manuel María, Novoneyra e Manuel Lourenzo. Mais cando de verdade o tratei e tecín con Pancho Pillado unha verdadeira amizade foi durante os últimos anos da súa vida laboral, un tempo  no que compartín con el despacho na deputación da Coruña e deliciosas conversas de café, non sen certas discrepancias de carácter político que nunca foron quen de quebrar a nosa relación. 

O último agasallo que me fixo Francisco Pillado foi o libro Camiño sen retorno, expresándome a súa rabia por como quedara a edición, cunha serie de grallas que el mesmo deixou sinaladas co bolígrafo no volume que me entregou. Estaba indignado. Non daba crédito. As persoas que coñeciamos a sua exquisitez como editor, a súa preocupación polos textos dos demais, non podiamos entender que aquel despropósito lle fora pasar xusto a el e co que sería o seu derradeiro libro. 

Camiño sen retorno é un diario escrito entre o 2008 e o 2009, no que o autor non é o protagonista. O que  importa aquí é o que sucede ao seu arredor, fundamentalmente todo aquilo que causa nel carraxe, indignación, rebeldía. Son reflexións escritas sempre con brillantez intelectual e coraxe política. Nas primeiras páxinas da obra, Pilaldo explica que a idea do libro naceu dunha caída na rúa, cando por primeira vez tivo a evidencia da súa ancianidade e ao mesmo tempo a conciencia de gozar de absoluta liberdade para falar sen ataduras de ningún tipo, que era o que sempre desexara na súa vida. Se no libro de conversas No pazo de Laiovento hai silencios  premeditados, neste outro pronúnciase con claridade e rotundidade, guste ou non nos guste o que di. É o que el pensa, sen filtro.

Desde Gaza ás epidemias da fame do continente africano, desde a Transición ao goberno bipartito, desde unha crónica moi necesaria do concurso eólico ás súas profundas diverxencias con algunhas actuacións da Consellería de Cultura, desde  a crítica máis mordaz contra a Igrexa, o poder político e o mediático, con nomes propios incluídos, aos conflitos internos que vive nese momento o nacionalismo galego. Ninguén se salva aquí da súa observación crítica. Xusto ou inxusto no seu xuízo, acertado ou non en todo o que di, é a mirada lúcida e valente dun intelectual comprometido co seu país e co seu tempo. Nese sentido só podemos expresar a nosa louvanza deste exercicio de dignidade, indignación e rebeldía de Francisco Pillado, aínda non estando dacordo con todas as súas análises e reflexións. 

Velaquí un libro político, de plena actualidade, mais no que non falta unha emocionadísima lembranza do escritor Manoel Riveiro Loureiro, a gabanza de persoas como María Pilar García Negro, Miguel González Garcés ou Manuel Rivas, as páxinas nas que fala dos días marabillosos e cheos de luz en Miño con toda a súa familia, “o futuro dun amor que transcenderá a nosa propia existencia”, e unha fermosísima dedicatoria: “A Noli, porque os teus silencios son metáforas de amor”.

Camiño sen retorno

Francisco Pillado Maior

Edicións Laiovento, 2014.

Un libro de Tolentino Mendonça

No primeiro ano da pandemia, cando por fin nos puidemos abrazar de novo, un bo amigo de Ribadeo

puxo nas nosas mans un fermosísimo agasallo, un libro que xa de primeiras, sen ler unha soa páxina, nin un só parágrafo, nos iluminou o día, porque era un deses libros que un quixera non o pousar nunca e telo sempre entre os dedos, aberto ou pechado, pois se belo é por dentro, como moi axiña comprobamos, belo é tamén por fóra. O autor naquel momento era para nós un absoluto descoñecido, a pesar de ter exercido desde 2018 o cargo de arquivista e bibliotecario da Biblioteca Apostólica e do Arquivo Secreto do Vaticano, de ser Cardenal e de recibir prestixiosos premios pola súa obra poética e ensaística. Si, era a primeira vez que nós tiñamos noticia de José Tolentino Mendonça, non só por vivir alleos aos nomeamentos do Papa, á teoloxía e ao mundo do Vaticano, senón tamén, que é o máis grave, por non vivir atentos ás letras portuguesas de hoxe. Mais o certo é que aquel libro forma parte xa dos nosos libros máis amados.

O Que É Amar Um País. O Poder da Esperança, que así se titula este ensaio do cardenal Tolentino (Madeira, 1965), é a mirada lúcida dun home humanista do século XXI, escrita no medio da pandemia para pronunciar como discurso do Día de Portugal, de Camões e das Comunidades Portuguesas o 10 de xuño de 2020. Tres son os temas principais que aborda Tolentino nesta obra ensaística: o que é amar un país, como nos enfrontamos á pospandemia e como este é tamén un tempo para descubrir a beleza. Sobre esta última cuestión cita a Etty Hillesum, aquela moza holandesa asasinada en Auschwitz, que nun campo de concentración foi quen de escribir un dos diarios máis belos que se coñecen, non tendo outra beleza diante dos seus ollos máis que os lirios do campo.

Tolentino comeza as súas reflexións reivindicando a figura da súa avoa materna, unha muller analfabeta que puxo en contacto ao neto co romanceiro oral, cos tesouros da cultura popular. Isto recordounos a José Saramago, que no seu discurso de Estocolmo, cando recibiu o Premio Nobel, falou do seu avó analfabeto como o maior sabio que el coñecera. Páxina tras páxina, ficamos marabillados polo pensamento luminoso de Tolentino Mendonça, tan próximo ao pensamento humanista de José Luís Sampedro e tan necesario para reconciliarnos coa vida, co amor e co cosmos. Igual que, citando o libro do Levítico, nos convida a reconciliarnos coa vellez e a rexeitar a idea de considerar os vellos como un peso: “Ficarás de pé diante do que tem cabelos brancos; honrarás o rosto de quem é ancião”. Outra constante neste libro de Tolentino é a formulación de preguntas, xa que as considera sempre máis fecundas que as respostas. De feito un capítulo do libro titúlase “Dez perguntas para depois da COVID-19”.

Hai libros que nos transforman como seres humanos e que revolucionan a nosa visión do mundo e a nosa actitude fronte á sociedade. Este é un deses libros, escrito por un home sabio, cardenal e poeta, que bebe de Eliot, San Juan de la Cruz e Pasolini.

O Que É Amar Um País

José Tolentino Mendonça  

Quetzal Editores, 2020

123 páxinas.

Lois Diéguez e a construción da novela galega longa

Os camiños da vida, o extraordinario fresco que nos deixou don Ramón Otero Pedrayo sobre o transcorrer da sociedade galega rural do século XIX, esa outra prosa galega salpicada de semen que é Xente ao lonxe, de Eduardo Blanco-Amor, e A canción do vagamundo, de Lois Diéguez (Monforte de Lemos, 1944), son para nós tres obras moi representativas da novela galega longa do século XX, escritas por tres autores que demostraron un constante empeño en construír a grande novela galega.

Lois Diéguez, felizmente, segue aínda hoxe a contribuír a ese esforzo. Xusto estes días anda a presentar polo país adiante a súa última novela, As voces amadas, onde nos ofrece páxinas de erotismo e sexualidade nunca antes escritas en toda a historia da literatura galega. A súa dedicación á narrativa parte xa dos seus anos mozos. A torre de Babel, publicada por Galaxia en 1968, foi escrita cando o autor tiña apenas 22 ou 23 anos, e xa aí podemos observar o seu enorme potencial narrativo e a súa preocupación por comprender e novelar a sociedade do seu tempo e os territorios máis íntimos do ser humano, que será unha constante ao longo de toda a súa obra. En 1976 dá ao prelo unha nova novela: Galou Z-28, que o ano anterior recibira o Premio de Novela da Casa de Galicia de Bilbao e que Carlos Casares celebrou na súa sección de crítica literaria como un grande paso adiante, como unha “novela ben feita, escrita con enerxía e con nervio, construída con acerto”. Viñeros despois uns anos de dedicación plena ao traballo político, sen tempo para a creación literaria. O seu regreso á narrativa será pola porta grande, en 1986, coa novela A canción do vagamundo, coa que obtivo nada menos que o Premio Blanco-Amor, o máis importante que se concedía en Galiza nese momento, cun xurado, por certo, presidido nesa edición por Francisco Fernández del Riego. Posteriormente publicou O canto do Muecín (2007) e A poutada do Oso (2011). E entre novela e novela, outros libros de narrativa, poesía e ensaio, destacando sobre todo a triloxía Monólogos no espello (1992), Tres sombras góticas e unha rosa (1995) e Henriqueta na galería (1997).

Nós traemos hoxe a esta sección A canción do vagamundo porque esa novela representa a madurez creativa e a consagración definitiva de Lois Diéguez como novelista. Estamos, efectivamente, ante unha obra escrita con ambición, densa, innovadora, moi coral e ao mesmo tempo cun personaxe maxistralmente trazado: mamai Otilia. Ningún outro novelista galego actual, ou outra novelista, soubo reflectir coa mestría de Lois Diéguez o mundo interior de persoas como a mamai Otilia. Só por ese personaxe xa habería que ler esta novela, que narra a historia dunha saga familiar e todo o que sucede despois da morte do papai Delmiro, unha obra que denuncia tamén como a vinganza e a manipulación xornalística poden destruír a felicidade e a vida de moitas persoas: “A mamai Otilia, coas mazás no fondo do avantal que recolle coas dúas mans, métese no galiñeiro, churriñas, churras…, e bótalles a froita como se fose millo”.

A canción do vagamundo

Lois Diéguez

Sotelo Blanco, 1986

392 páxinas

Méndez Ferrín, o grande mestre do relato curto

Non podería eu precisar o momento concreto no que descubro a figura de Xosé Luís Méndez Ferrín (Ourense, 1938), mais debeu ser aos meus dezaseis anos lendo Unha ducia de galegos. Tamén por ese tempo leo Con pólvora e magnolias, recén saído do prelo, naquela orixinal e fermosísima edición en papel de estraza, cos versos de Pexegueiro nas lapelas. Poucas semanas despois, a revista Teima publica a entrevista que lle fixera Manuel Rivas algúns días antes das eleccións do 15 xuño de 1977, unha conversa que me deixa absolutamente fascinado pola personalidade intelectualmente tan atractiva de Méndez Ferrín. Das lecturas desas dúas entrevistas e daquel extraordinario libro de poemas parte toda a miña admiración por Ferrín, non deixando de mercar ningún dos seus libros a partir de aí, primeiro os que xa estaban publicados e que eu daquela non tiña, e posteriormente os que foron saíndo desde entón até agora.

Pola miña amizade con Manuel María desde 1980, e con Ferrín tantas veces presente na conversa, vivín igualmente moi de preto a ruptura entre os dous poetas, todo o que lamentabelmente sucedeu en Poio naquel I Congreso de Escritores e tamén o moi feliz que foi Manuel María cando de novo, anos despois, recuperaron a amizade doutrora, unha relación de camaradaría que -estou seguro- ningún dos dous quixo quebrar, como o demostra a admiración e mesmo a emoción coa que Manuel María sempre falaba de Ferrín e como o evidencia, así mesmo, o feito de que Ferrín nunca eliminou de Con pólvora e magnolias o poema que lle dedica ao de Outeiro de Rei. O reencontro público entre os dous vellos amigos foi talvez o día que Manuel María ingresou na Real Academia Galega, cun discurso ao que respostou Méndez Ferrín con palabras que moito alegraron o corazón do autor chairego.

Mái esta sección era para falar dun libro, e é a primeira vez que non sei de que libro falar, porque desde Percival e outras historias até Arraianos -No ventre do silencio confeso que me decepcionou-, ou desde Voce na néboa a Contra Maquieiro, resúltame difícil seleccionar un título. Podería escoller Antón e os iñocentes ou Bretaña, Esmeraldina, calquera desas dúas magníficas novelas, e incluso podería escoller Co son honrado das antigas falas, un conxunto de artigos dedicados a don Ramón Otero Pedrayo e que Manuel María me trouxo un día como agasallo á tertulia do Kirss. Pero xa que hai que seleccionar unha obra, optarei por Crónica de nós, porque por riba do poeta, do novelista e do articulista, sempre admirábel, está o grande mestre do relato curto que é Méndez Ferrín, a xenialidade e o brillo dun escritor que xa deslumbrou a Otero e a Cunqueiro co seu primeiro libro en prosa, cando só tiña dezaoito anos, o narrador que colocou o relato en lingua galega á altura dun Julio Cortázar. Cada texto de Ferrín é un edificio literario perfecto, redondo e fermoso como unha hortensia. “Sibila”, por exemplo: “Agora que, curvado por un fardel de anos neboentos, atopei de novo a sortella fronte á casa do triángulo (Rúa dos Loureiros, 5) e vou ser certamente visitado por Sibila…”. Inconfundíbel.

Crónica de nós

Xosé Luis Méndez Ferrín

Edicións Xerais de Galicia, 1980

133 páxinas

Eduardo Blanco Amor e a renovación da novela galega

En Bos Aires, rodeado de escritores amigos como José Luis Borges ou Ernesto Sábato, que non podían entender como o autor de La catedral y el niño perdía o tempo en escribir nunha lingua proscrita como o galego, EduardoBlanco Amor (Ourense, 1897-Vigo, 1979), con 59 anos cumpridos, escribe en tres mañás de domingo a súa primeira novela en lingua galega, e iso que o fai non sen certas dificultades, porque tivo case que aprender un idioma axeitado aos seus propósitos literarios. Mais o feito é que tras A esmorga (1959) e Xente ao lonxe (1972) podemos afirmar con rotundidade que hai un antes e un despois na novela galega do século XX.

Ao fillo da florista poucas veces lle sorriu a vida. Se a súa infancia foi a dun neno triste nun Ourense triste e a súa lembranza máis antiga un incendio terríbel na súa casa, cando era un neno de pouco máis de dous anos, a súa obra non só tivo que saír sempre á luz no contexto da censura franquista, senón tamén nunha época nada propicia para a valoración e o recoñecemento dunha obra narrativa tan transgresora como a súa. A mentalidade conservadora dos membros dos xurados e das persoas que exercían a crítica literaria, cando menos sobre o tema sexual, deixárono sen os premios aos que el se presentou unha e outra vez e sen o lugar que en xustiza lle correspondía na literatura galega desde 1960. Despreciado humanamente por uns pola súa homosexualidade, incomprendido intelectualmente por outros, ignorado polo país que tanto amaba e pola súa propia cidade de Ourense, vivindo os seus últimos anos na soidade dun hotel e fundamentalmente dos seus artigos e dalgunhas axudas que recibe, “ferido e solitario”, como escribiu Carlos Casares, o final da súa vida tampouco puido ser máis triste: morre nun taxi camiño dunha clínica e o seu cadáver permanecerá nun depósito durante horas sen que ninguén o vaia velar. Era unha das nosas grandes figuras intelectuais e o escritor que renovou a novela galega do século XX. Tiña 82 anos e Luis Mariño dixo que era o máis novo dos seus amigos. Nemesio Barxa aínda nos debe un libro.

Achéguense vostedes ao conxunto da súa obra a través dunha análise lúcida e profunda como é o libro Eduardo Blanco Amor (o desacougo da nación negada), de Francisco Rodríguez, ou a través dunha lección breve e maxistral de María Xosé Queizán en Clásicos e Modernos/2: “A narrativa de Blanco Amor: Heterodoxia e provocación”. Pero sobre todo, debrúcense diante da súa prosa. E permítanlle a este humilde lector dicir algo que desde hai tempo desexa manifestar en voz alta: aínda hoxe non comprendemos porqué Xente ao lonxe non é a novela máis canónica de Eduardo Blanco Amor. Nós non temos dúbidas de que é a súa obra máis ambiciosa, máis moderna, máis actual, máis admirábel. A súa grande obra mestra. Do lumpen dos arrabaldos de Auria de A esmorga pasamos á clase obreira de comezos do século XX de Xente ao lonxe. Dunha realidade opresiva e sen futuro á esperanza dunha nación en marcha. A novela que nese momento precisaba a literatura galega.

Xente ao lonxe

Eduardo Blanco Amor

Galaxia / 1976 2ª edición 

320 páxinas

Marta Dacosta, facéndose muller

Non sabe Marta Dacosta (Vigo, 1966) as horas e os días que Manuel María e eu falamos na tertulia do Kirss do seu segundo libro, Pel de ameixa (1996), un libro que nos entusiasmou a ambos os dous desde a primeira lectura que fixemos del e sobre o que tiñamos unha única e cordial discrepancia, relativa ao título, pois a Manuel María nunca lle gustou. Ese poemario precedeu a Setembro, co que a autora gañou o VII Premio Martín Codax de Poesía, cun xurado, por certo, presidido por don Paco del Riego. A nós todos eses primeiros libros de Marta Dacosta seguen parecéndonos no seu conxunto unha obra moi potente, moi ben construída, dunha grande beleza e altura lírica e escrita desde unha emoción que non sempre logra en obras posteriores, cando ela é xa unha voz consagrada da poesía galega contemporánea. Por iso nos sorprende e non entendemos que nunha recente entrevista neste semanario, con motivo do seu último libro, Notas sobre a extinción, manifeste que hoxe reescribiría moitos poemas dos seus primeiros libros, como dando a entender que non se recoñece neles, non sei se só desde o plano estritamente formal ou mesmo na intimidade e na verdade que expresan eses versos. Eu, debo dicilo aquí, regreso sempre con moito gozo a aqueles seus primeiros libros.

A figura da nai está presente desde o primeiro verso do poema que abre o libro e desde o momento do parto: “Nai pariume á humidade de setembro / cunha marca de sangue / e un instante de luz”. “Setembro leva aínda a dor que foi do parto”, di noutro poema. E “desde a nai que nos pare”, todo o esforzo que significa facerse e ser muller, reafirmar e vivir a condición feminina, reivindicar “Unha muller e outra e tantas que non sei”, todas as mulleres de todos os tempos. “E eu sinto que son hoxe tantas que entón me foron, / Saladina, Manueliña, Rosa ou tamén Pepa, / e a mesma Teresa que nos fala incansable / mentres o tempo vai rodando pola tarde”. Memoria íntima, familiar e colectiva. Homenaxe á nai e a toda a estirpe feminina, que proseguirá despois noutros libros. Construción da súa personalidade, desde as orixes, desde a raíz, desde o parto, desde a memoria máis antiga.

Tema central neste poemario e en toda a obra de Marta Dacosta é a natureza, a terra, o mar, a auga, as árbores, esa ameixeira ao pé da casa, á beira da que descubre a lingua que moi pronto fai súa e coa que logo edificará toda a súa poesía: “Había unha ameixeira ao pé da casa / árbore sempre verde que eu recordo, / e miña nai a roubar antes de tempo / aquel certo veludo que cegaba. / Había unha ameixeira ao pé da casa / en quen eu sen saber, souben da lingua, / aquela que tiñamos agachada, / aínda que sempre alí, ao pé da casa”. Tamén aquí, a nai, sempre a nai: “Preciso esa machada e o martelo, / preciso as túas mans, nai, sobre todo, / e esa rabia que está no noso herdo”. Canto íntimo, fermosísimo, rebelde, de regreso e reafirmación.

Setembro

Marta Dacosta

Galaxia / 1998

Suso de Toro, retratista

Inmateriais publicouse en 2013. Suso de Toro escribiu inicialmente esta galería de retratos para as páxinas do suplemento “Luces” de El País, hoxe desaparecido, como tantas outras fiestras abertas no seu día á nosa lingua e á nosa cultura. Estas trinta narracións sobre outras tantas figuras de nós tiñan que ser necesariamente recollidas en libro, porque no seu conxunto todos estes traballos conforman un relato histórico de grande valor, escrito, ademais, nunha prosa deliciosa, que podemos saborear como un licor-café na sobremesa.

Cada un dos retratos ten detrás da súa elaboración moito labor de documentación, moita erudición, moitas lecturas, moitos libros de estudo e de creación, horas e horas de biblioteca privada, coñecemento profundo da nosa historia, da nosa literatura, da nosa lingua, da economía, da ciencia, das artes... Mais o que se propuxo facer o escritor foi relatos con vida, con vontade de estilo, sempre desde o respecto e o interese por estas figuras senlleiras, na maioría dos casos tamén desde o aprecio e a admiración, e sen ocultar nunca, por suposto, as contradicións e as sombras de cada unha destas personalidades. Este libro de Suso de Toro é, nese sentido, un exercicio de liberdade, de respecto e de xustiza.

Inmateriais é, asemade, unha viaxe pola historia de Galiza a través dalgúns dos seus grandes personaxes, de figuras como Diego Xelmírez, Sarmiento, Domingo Fontán, Manuel Murguía, Rosalía de Castro, Castelao, Ánxel Casal, Luís Seoane, Francisco Fernández del Riego ou Ramón Piñeiro. Desde aquela Compostela de Xelmírez que coroaba e enterraba reis e que era centro de poder relixioso, político, económico e cultural -non só na Península, senón en toda Europa-, as lectoras e os lectores desta obra podemos facer un percorrido apaixonante polos momentos escuros e de esplendor do noso país, polas súas posibilidades históricas -que as houbo en diferentes épocas- e tamén polos seus fracasos e as súas frustracións como nación.

Este traballo permítenos coñecer moito mellor a nosa propia historia como país. Aquí, nestas páxinas, está Galiza como preocupación, como tarefa, como paixón, como soño. Está o esforzo inxente, lúcido e xeneroso de moitas xeracións por situar na historia e no mundo o nome de Galiza. Está, en definitiva, a vitalidade dun país, o alento dunha patria que loita infatigabelmente pola súa existencia e polo seu porvir. Inmateriais é unha obra que nos ilustra sobre múltiples aspectos do noso pasado, que nos abre camiños, que nos convida a outras lecturas, unha obra para redescubrir o que fomos, o que somos e o que podemos ser. Curiosamente a figura de Ramón Baltar non aparece entre estes retratos, a pesar de que desde 2004 Suso de Toro xa tiña na cabeza a elaboración da novela Un señor elegante. O escritor tíñalle reservado a ese outro personaxe un texto moito máis ambicioso: unha novela. E nós pensamos que a Suso de Toro aínda lle quedan varias novelas por escribir sobre algunhas das figuras que aparecen en Inmateriais.

Inmateriais

Suso de Toro

Edicións Xerais /2013

Francisco Carballo, humanismo e entrega ao país

Xusto no momento no que saíamos da ditadura, coas interrogantes todas sobre a nosa memoria histórica, mesmo sobre o noso pasado máis inmediato, chegou ás nosas mans en 1976 Unha ducia de galegos, un libro de conversas de Víctor F. Freixanes con doce personalidades da cultura galega, que se abría cunha conversa con don Ramón Otero Pedrayo. Era aquel un libro moi incompleto, onde faltaban moitas voces, pero que se bebía, que saciaba a nosa curiosidade polos tempos da República, pola historia do galeguismo e pola cultura galega en xeral. Con este volume asistiamos ao inicio dun xénero xornalístico-literario na nosa lingua que nos axudaría a reconstruír o noso pasado como país a través da memoria viva dalgúns dos seus principais protagonistas.

Viñeron despois os libros de conversas con Ánxel Fole, Carvalho Calero, Xosé Manuel Beiras, X.L. Méndez Ferrín, Manuel María, Camilo Nogueira, Valentín Paz Andrade ou Uxío Novoneyra, e en 2002, na editorial A Nosa Terra, Xan Carballa e Santiago Pol publican o libro Conversas con Francisco Carballo. Ao longo desta longa conversa descubrimos unha das máis importantes personalidades do nacionalismo galego contemporáneo, unha das traxectorias vitais máis admirábeis e de maior compromiso co país. Cunha biografía certamente apaixonante, Francisco Carballo (Maceda, 1925-Salamanca, 2014), fai memoria de toda a súa vida, da súa infancia e adolescencia entre Celeirón de Asadur e o colexio dos Milagres, entre a República e a barbarie do 36, do seu paso polos seminarios, primeiro como estudante e posteriormente como profesor e reitor, da súa experiencia como crego comprometido co Concilio Vaticano II, da estancia en Barakaldo, Roma e Salamanca, da posibilidade de ser bispo e da chegada a Vigo -onde se compromete definitivamente co país e co nacionalismo galego-, dos seus traballos de investigación histórica e do maxisterio que exerceu entre os historiadores máis novos. Moi interesante igualmente todo o que reflexiona sobre a Transición e a estratexia do nacionalismo naquel momento histórico.

Carballo foi, sen lugar a dúbidas, unha das cabezas mellor amobladas e máis lúcidas da Galiza das últimas décadas. Pero foi tamén un exemplo luminoso de humanismo, de paixón polo país, de xenerosidade e de entrega sen límites á causa galega. Temos a certeza de que un dos maiores fracasos históricos do noso pobo aconteceu nas eleccións xerais de 1977 e 1979. Só coa presenza de Francisco Carballo naquelas Cortes, só coa súa presenza no Senado ou no Congreso, co seu verbo poderoso e brillante, no que nunca faltaba aquel seu sorriso nos labios, o noso país tería iniciado aí un período histórico moi diferente ao que vivimos, cunha visibilidade política como nación que infelizmente non tivemos até 1996. Espero que a Galiza de 1925 estea á súa altura e celebre o centenario do seu nacemento coa atención que o país talvez non lle prestou en vida. Poucas figuras o merecen tanto.

 

Conversas con Francisco Carballo

Santiago Pol / Xan Carballa

A Nosa Terra / 2002

Así chegou Maruxa Mallo a nós

 Non podo precisar agora cando souben da existencia de Maruxa Mallo, pero si cando quedei fascinado para sempre coa figura de Maruxa Mallo. Foi lendo a entrevista que lle fixo para El País o escritor Manuel Vicent en 1981. Tamén debo confesar aquí que desde que lin aquela entrevista, cada vez que pasaba por Madrid visitaba o Café Gijón coa esperanza de ver alí algunha vez a Maruxa Mallo, cousa que nunca sucedeu. Nin a Maruxa Mallo nin a ningún daqueles personaxes dos que nos fala Francisco Umbral en La noche que llegué al Café Gijón. Só atopei, unha tarde chuviosa dun domingo de agosto, ao actor Manuel Alexandre, que nunha mesa próxima mantiña unha deliciosa conversa cuns amigos.

Talvez o libro que máis contribuíu a reivindicar e dar a coñecer entre nós a figura de Maruxa Mallo foi a biografía que realizou a xornalista Carme Vidal e que publicou Edicións A Nosa Terra en 1999. E, desde logo, foi un traballo pioneiro no descubrimento cabal da súa vida e da súa obra, escrito, asemade, cun estilo que procuraba o pracer da lectura e a nosa fascinación por Maruxa Mallo. Nese momento había aínda un enorme silencio sobre a personalidade da pintora que compartira días de viño e rosas cos poetas da Xeración do 27 e con outras grandes figuras do tempo da República e do exilio. Incluso cando reside de novo en Madrid, á volta do exilio, nin os pintores máis novos saben o seu nome. Outras persoas que si a coñeceran chegan a dicir que Maruxa Mallo inventara a súa biografía. Ese foi o punto de partida da investigación de Carme Vidal: reconstruír o pasado da artista, recuperando a verdade da súa vida, desconfiando da idea que até entón lle chegara daquela extravagante pintora e sospeitando sempre que foi o seu vivir transgresor o que fixo que os seus coetáneos a borraran das súas memorias. Carme Vidal investiga aquí e acolá, consulta todo o que naquel momento se podía consultar, fala con algunhas persoas que trataron a Maruxa Mallo e comeza a escribir unha biografía documentada até o dato aparentemente máis irrelevante ou a anécdota máis descoñecida. Consegue, ademais, que se poida ler co mesmo pracer que nos producen os textos de Giorgio Vasari. Só unha xornalista coa ampla cultura de Carme Vidal e coa súa exquisita sensibilidade intelectual e humana podía tecer a historia dunha muller que viviu fóra do seu tempo. A lectora ou o lector ten a sensación de que quen nos relata esta biografía coñeceu de preto a Maruxa Mallo, as súas paixóns artísticas, a súa intimidade e a súa existencia radicalmente transgresora. Así chegou Maruxa Mallo a nós, da man de Carme Vidal, como nunca antes nos falaran dela. Como ninguén nos volveu a falar dela.

Maruxa Mallo

Carme Vidal

A Nosa Terra / 1999

125 páxinas

Unha nova mirada sobre os “Poemas ao Outono”

Desde que caeu nas nosas mans pouco despois de saír do prelo, foi sempre un dos nosos libros máis amados de Manuel María. A nosa predilección por este poemario, tan pequeno de corpo como tan alto de dimensión poética, non deixamos de manifestarlla ao poeta desde o inicio da nosa amizade con el, e temos tamén reivindicado este libro en diversos traballos ao longo das últimas décadas. Hoxe facémolo de novo, máis unha vez, cando estamos case entrando no Outono, momento sempre propicio para revisitar estes fermosísimos versos de Manuel María.

Grande foi a nosa ledicia cando Méndez Ferrín, no discurso de resposta ao discurso de ingreso de Manuel María na Real Academia Galega, o 15 de febrero de 2003, se referiu así a este poemario: “sen perder o tempero metalúrxico e o gume da existencia colectiva, sobrevén un acougo, o reencontro cos elementos basilares da natureza e do corazón: Poemas ó outono, 1977. E a sobriedade, a nostalxia, a comuñón coas moitedumes, a paixón primordial, o amor, regresan porque neses sentimentos pertinaces está a Patria e o corazón, e Manuel María é un poeta patriótico cordial por riba e por baixo de calquera continxencia”. Con estas palabras de Méndez Ferrín ficaba talvez definitivamente reparado o inxusto silencio que acompañou a aparición destes sonetos en 1977. Só un crítico literario que nunca practicou o sectarismo intelectual como é Xulio L. Valcárcel tivo ollos para ver e louvar aqueles versos nun artigo que publicou nas páxinas de El Progreso. No resto da crítica, un clamoroso silencio. Cómpre lembralo aquí para saber porqué tres títulos tan importantes de Manuel María como Poemas ao Outono, Cecais hai unha luz e Poemas da labarada estremecida (escritos en 1975-76, 1979 e 1980, respectivamente) non ocuparon o lugar que en xustiza lles corresponde na historia da poesía galega contemporánea. Un deses tres títulos nin sequera viu a luz até trinta anos máis tarde e os Poemas ao Outono mesmo tiveron que saír en Madrid grazas ao patrocinio dos mozos da Agrupación Cultural “Lóstrego”.

Aínda que Marta Dacosta inclúe cinco dos vinte Poemas ao Outono dentro da temática socialrealista de Manuel María, o certo é que desde unha visión estritamente estilística dos poemas, todo o conxunto do libro responde a outro ciclo creativo do poeta. O propio Manuel María, no libro de conversas con Xosé M. del Caño, manifesta que “a poesía que se escribira en Galiza do ano 1963 ó 1975 era un ciclo pechado, que todo aquilo pasara, que o que fora unha escola de poesía de denuncia estábase convertendo nunha escolástica”. Esta é seguramente unha das razóns polas que entre outubro de 1975 e mediados de 1976 escribe e reescribe este libro, que segundo Camilo Gómez Torres tivo tres redaccións, o que demostra non só unha mirada máis profunda do poeta cara a dentro e cara a fóra, senón tamén unha maior preocupación pola forma, escribindo con extrema delicadeza estes versos que nos convocan á celebración da vida e á redención da patria e que agora, camiño xa do Outono, nos volven a iluminar o corazón.

                                             

Poemas ó Outono

Manuel María

Edicións Xistral-A.C. Lóstrego

1977

Garcés, o poeta que procurou a luz e a beleza

 A alta estima que nós sentimos polo poeta Miguel González Garcés (A Coruña 1916-1989) debémoslla en primeiro lugar a Álvaro Cunqueiro, por sabermos por unha carta súa que Garcés foi un dos máis fieis e intelixentes lectores da súa obra poética. Quen admirou a poesía de Cunqueiro nos tempos aqueles que era ignorada e incluso deostada, merecerá sempre todo o noso aprecio como intelectual. Despois debémosllo a Manuel María, a Avilés de Taramancos e a Uxío Novoneyra, que sempre nos falaron cun grande cariño e un enorme respecto por Garcés. Máis tarde chegou ás nosas mans a súa obra lírica, que nos deixou fascinados, sobre todo os libros Sede e Luz (1986) e Un nome só na néboa (1989), aínda que o admiraríamos só por un verso tan precioso como “Pousouse o teu amor na máis alta ponla” ou por un poema tan lido e relido e tan amado por nós como “Ter que deixalo todo”. Pero quen de verdade nos levou ao cume da admiración por Garcés foi Xulio L. Valcárcel co seu libro Miguel González Garcés, mineiro de luz, aínda que xa anteriormente nos introducira no rico universo garcesiano co magnífico limiar que escribiu para a escolma da poesía en galego de Garcés que editou Espiral Maior en 1998.

Xulio L. Valcárcel non só é un extraordinario e fecundísimo poeta -aí está para comprobalo Memoria dos días, formas da levidade. Poesía reunida (1979-2017)-, senón tamén un brillante ensaísta e crítico literario, como o demostran os varios libros de ensaio dos que é autor, os milleiros de artigos que leva publicado e, como non, as páxinas que dedicou a Miguel González Garcés, certamente imprescindíbeis para coñecer a persoa, a figura e a obra deste destacado poeta coruñés, así como todo o seu labor social e cultural durante décadas na cidade da Coruña. En Miguel González Garcés, mineiro de luz está o home e o seu tempo, o poeta e a súa obra, o intelectual e o amigo, na mirada profunda, rigorosa, exquisita, poliédrica e humana de Xulio L. Valcárcel, mais tamén na mirada de outras persoas que o trataron, como Manuel Álvarez Torneiro, Vicente Araguas ou Xavier Seoane. O libro está escrito, ademais, coa verdade e a emoción que posúe a palabra cando foi escrita desde unha estreita amizade. O resultado é un estudo sobre a vida e a obra de Garcés que nos fascina desde o comezo ao final. Porque é unha biografía con alma, como só un poeta como Xulio L. Valcárcel podería facer. Unha biografía e tamén unha aproximación indespensábel á poesía dun poeta que procurou a luz e a beleza.

Despois de reler este libro, sentimos pena, máis unha vez, de non estar entre as persoas que tiveron o privilexio de gozar do trato persoal e do maxisterio de Miguel González Garcés. Pero temos os seus poemas, o seu inmenso legado poético, versos tan fermosos como os que dedicou ao sartego de Ilaria de Carretto: “Ilaria de Carretto, nevada luz de nardo. / Ilaria de Carretto, un nome só na néboa. / Ilaria de Carretto, espello dunha sombra, / detida na beleza.”

Miguel González Garcés, mineiro de luz

Xulio L. Valcárcel

Edicións Laiovento / 2009

O libro co que descubrimos a Cunqueiro como poeta

Para aqueles e aquelas que andabamos a descubrir a literatura galega na década dos setenta houbo un libro extraordinario, fundamental: o primeiro volume da Obra en Galego Completa de Álvaro Cunqueiro, editada por Galaxia en abril de 1980. Lembro perfectamente que o merquei na Feira do Libro de Ferrol daquel ano e que aquela mesma tarde fixen a viaxe no tren da Costa até Ortigueira absolutamente marabillado, descubrindo, por fin!, a Cunqueiro como poeta. Non podía entender como ninguén me convidara antes a ler a poesía de Cunqueiro. Certo que para un rapaz de vinte anos o acceso á obra poética de Álvaro Cunqueiro resultaba difícil, pois os seus primeiros libros foran publicados antes da guerra e Dona do corpo delgado en 1950. Léramos poemas seus na antoloxía Poetas gallegos contemporáneos, de Basilio Losada (Seix Barral, 1972), e na Poesía Gallega Contemporánea, de Miguel González Garcés, editada en 1974 en Plaza & Janés, pero sen prestarlle a debida atención. A verdade é que a poesía de Cunqueiro naquel tempo só contaba coa admiración dun pequeno círculo de lectores, encabezado por Garcés. Sirva como mostra dese desprezo pola súa poesía e desa mediocridade intelectual a exitosa escolma Os cen mellores poemas da lingua galega, de Xesús Alonso Montero, onde só figura un poema de Cunqueiro de Cantiga nova que se chama ribeira. Tamén podemos observar ese desinterese pola súa obra poética na escasísima bibliografía que hai sobre a mesma antes de 1980. “…creo que ya nadie más que tú, y dos o tres más, cuentan conmigo en este país gallego como poeta”, confésalle cunha certa amargura Cunqueiro a Miguel González Garcés nos últimos anos da súa vida. Realmente Álvaro Cunqueiro morreu sen ser recoñecido pola crítica como o grandísimo poeta que el era. Esa tremenda inxustiza só foi reparada post mortem.

“Pro eu resucitarei”, dicía Cunqueiro no poema co que se pechaba Herba aquí ou acolá na edición de 1980. E vaia se resucitou! Xunto con moitos poetas dos oitenta (Claudio Rodríguez Fer, Manuel Forcadela, Xosé Mª Álvarez Blázquez, Pilar Pallarés, Ramiro Fonte, Darío Xohán Cabana, Román Raña…) foi seguramente X. L. Méndez Ferrín o que máis o reivindicou como poeta. Aí está o estudo que lle dedicou en De Pondal a Novoneyra (1984) ou a interesantísima conferencia que pronunciou na Universidade da Coruña, publicada posteriormente en Clásicos e Modernos (1999). Viñeron tamén novas edicións da poesía de Álvaro Cunqueiro, sempre enriquecidas con novos tesouros, como as compilacións que levou a cabo Henrique Costas en 1991 e 2011, ou libros de análise tan extraordinarios para o coñecemento da súa obra poética como os Trinta poemas (2013), de Camiño Noia, mais o libro que de verdade nos descubriu a moitas e a moitos o Álvaro Cunqueiro poeta foi aquel primeiro volume da súa obra completa. Aínda hoxe o collemos entre as mans coa mesma emoción e o mesmo gozo daqueles nosos anos mozos.

Obra en Galego Completa

Álvaro Cunqueiro

Galaxia / 1980

Castelao, na palabra emocionada de don Ramón

18 de setembro de 1971. Franco acaba de estar en Meirás, como todos os veráns. Don Ramón Otero Pedrayo, xa con máis de 83 anos, acompañado de Luís Seoane e Isaac Díaz Pardo, entra na sala do Museo Carlos Maside para pronunciar unha conferencia sobre Castelao. Entre o numeroso público que enche a sala hai xente galeguista e tamén outras persoas que están alí máis pola admiración e o cariño que lle profesan a Otero que polo interese pola figura de Castelao. Mais, a medida que o discurso avanza, non fica unha soa persoa allea á emoción coa que o conferenciante fala do seu grande amigo Daniel. Don Ramón non leva a súa conferencia escrita, nunca a leva, nin sequera un guión. Constrúe o relato biográfico de Castelao diante da propia audiencia. Tampouco segue ningunha metodoloxía. Fala, fala como un río de inverno, simplemente. Fala coa paixón do corazón, coa forza da palabra, coas mans, cos brazos, desde a lembranza emocionada do amigo, desde a memoria daqueles días que eles dous viviron polo país adiante, naquel Madrid da II República ou no seu reencontro en Bos Aires en 1947, onde se abrazaron de novo e se despediron para sempre.

Otero aínda non esqueceu a voz de Daniel nin o seu sorriso, aquel sorriso previo a calquera cousa, a unha conversa, a unha conferencia ou a un debate parlamentario: “quería acender ó redor de si un lume de simpatía, un lume de ardor, por iso sempre ría, i esa risada era unha risa leda”. E don Ramón fala da nenez de Castelao en Rianxo, do pai que non coñeceu até que o viu baixar dun tren en Bos Aires, dos seus anos mozos en Compostela, da súa estancia en Pontevedra, do día que se fixeron amigos en Toledo diante do cadro do Conde de Orgaz, dos tres anos que pasaron xuntos nas Cortes Constituíntes, do Castelao caricaturista, das cruces de pedra na Bretaña, dos seus debuxos políticos…, e conta anécdotas que engaiolan ao público, mais confesa que “Eu ó falar estas cousas adrede busco a risa, sin embargo o meu corazón non rie. Busco a risa para non cecáis diante de vós estalar nalgún salouco”.

Otero fala igualmente do compromiso de Castelao coa “redención de Galiza”. “Castelao era as alas da terra”, di. E non se esquece tampouco daquelas outras figuras que foron fundamentais na cultura galega e no nacionalismo da preguerra: Vicente Risco, Lousada Diéguez e Florentino Cuevillas. Pero talvez o momento máis emocionante do acto é cando don Ramón lembra aquel día de xuño do 36 na estación do Norte, cando Castelao o foi despedir antes do seu regreso a Ourense co título de Doutor: “Castelao foi a despedirme e falamos un anaquiño antes de salir o tren, e me dixo: Mira Ramón -eu calei preocupado toda a noite, xa vira como estaba Madrid máis ou menos- eu non volverei a Galiza, eu non volverei a ver a miña nai, vai vir unha guerra terrible e perderemos nós, perderemos os de esquerda”. Aínda hoxe nos emocionan estas palabras de Castelao pronunciadas por don Ramón naquela conferencia do Castro.

A miña amizade con Castelao

Ramón Otero Pedrayo

Ediciós do Castro / 1986