Álvaro Cunqueiro en Ortigueira en 1936: sobrevivir e seguir soñando

Álvaro Cunqueiro nos seus anos mozos. / Fundación Penzol

O vindeiro 2 e 3 de outubro vaise celebrar na vila de Santa Marta de Ortigueira o Congreso “Álvaro Cunqueiro en Ortigueira en 1936”, organizado pola Asociación Terras do Ortegal, unha entidade que da man de Manuel Bouzamayor e Xosé María Torres está a desenvolver nos últimos anos un importantísimo labor cultural, entre outras actividades, editando ano tras ano unha revista-libro que reúne traballos de grande rigor e interese, todos eles centrados nas terras do Ortegal.

No congreso, que vai ter lugar no Teatro de Beneficencia, está previsto que interveñan Claudio Rodríguez Fer, Carlos Breixo, Jesús Blázquez, Armando Requeixo, Medos Romero, Martinho Montero Santalla e Camiño Noia. A esta última persoa, catedrática de Filoloxía Galega durante moitos anos na Universidade de Vigo, débolle eu comprender a poesía de Álvaro Cunqueiro en toda a súa verdadeira dimensión grazas ao seu libro Álvaro Cunqueiro. Trinta poemas, que para min constitúe a máis lúcida interpretación que até o momento se fixo da lírica do mindoniense escrita por Cunqueiro desde os anos cincuenta.

As dúas xornadas do Congreso servirán, sen dúbida algunha, non só para coñecermos moito mellor

aquela etapa de Cunqueiro en Ortigueira entre comezos de outubro de 1936 e mediados de maio de 1937, senón tamén para profundizarmos en aspectos humanos, biográficos e literarios daquel mozo de vinte e catro anos que chegou a Santa Marta tratando de fuxir do perigo que corría a súa vida en Mondoñedo, onde todo o mundo –e tamén os falanxistas, naturalmente—coñecían ben a súa traxectoria de poeta galego e militante do Partido Galeguista.

Sobre o compromiso de Cunqueiro antes da guerra coa cultura galega e co galeguismo abonda con ler o ensaio de Claudio Rodríguez Fer “O nacionalismo galego de Álvaro Cunqueiro” (A Trabe de ouro, nº 7, 1991) e o libro de Armando Requeixo O mundo e outras vésperas (Galaxia, 2022). E, por suposto, os tres libros de poesía que publicou Cunqueiro nos seus anos mozos: Mar ao norde (1932), Cantiga nova que se chama riveira (1933) e Poemas do si e non (1933). Algún dos artigos que escribiu Cunqueiro en El Pueblo Gallego días antes do golpe de Estado do 36 sería suficiente para ser unha vítima máis da represión fascista. El e a súa familia non o ignoraban.

Segundo Xosé María Torres, autor de varios traballos sobre o tema, foi o presbítero e poeta Daniel Pernas Nieto, natural de Abadín e amigo do pai de Cunqueiro, e non o crego Jesús Márquez Cortiñas, como sempre se afirmou, o que fixo as xestións necesarias para que Cunqueiro puidera irse de Mondoñedo para unha zona máis segura para el como era Ortigueira. Que outra razón había para que Cunqueiro se trasladara a unha vila onde ninguén o coñecía nin el coñecía a ninguén? Realmente non era para estar tranquilo cando acababan de asasinar o editor do seu primeiro libro, moitos dos seus amigos nacionalistas ou o poeta Federico García Lorca (“Mi hijo no ha hecho nada. ¡Él no tiene por qué irse de aquí!”, dixo o pai de Lorca). Como ben sabemos, nin coa protección dunha familia falanxista como a dos Rosales, na que un dos seus membros era Xefe Provincial da Falange, García Lorca logrou salvar a vida.

Era Azul

Fora en 1986 cando, consultando a rica hemeroteca da Imprenta “Fojo” para a elaboración dun humilde traballo de investigación, atopamos na prensa local diversas noticias que daban conta da chegada e da estancia de Cunqueiro a Ortigueira, unha descuberta que incluía ademais o acceso ás páxinas de Era Azul e un relato íntimo que me fixo, con aquela súa prodixiosa memoria, o propio director de La Voz de Ortigueira, don David Foxo Salgueiro, naquelas deliciosas e interminábeis tertulias que mantiñamos case diariamente, mostrador por medio. Coas notas que tomei escribín un breve artigo, que se publicou nunha revista de escasa difusión de Ortigueira en decembro de 1986, un ano antes de que Xosé F. Armesto Faginas publicara en Xerais a súa biografía de Cunqueiro, coa que en toda Galiza se puido coñecer esa etapa escura da vida do escritor mindoniense.

O descubrimento de Álvaro Cunqueiro como poeta

Eu lera uns primeiros versos de Álvaro Cunqueiro aos doce ou trece anos nun programa de festas de Santa Marta de 1952, que atopei por casualidade na casa de miña avoa Herminia na Madalena, tivera a ocasión de escoitar a Cunqueiro en maio de 1977 nunha conferencia en Ferrol –e aínda levo en min a súa voz e gardo unhas cuartillas con apuntes do que el dixo alí—e quedara tamén fascinado para sempre coa súa poesía en galego desde que a descubrín en 1980 no primeiro volume da súa Obra en galego completa, como ben o demostra o feito de que poucas semanas despois de mercar o libro publiquei no semanario ortegano un artigo sobre aquela lectura que resultara tan fascinante para min.

É dicir, eu lin a poesía de Álvaro Cunqueiro antes que o Merlín e familia ou que As crónicas do sochantre, e non deixei de admiralo como poeta desde que o descubrín na primavera de 1980. Lembro perfectamente que viaxei marabillado no tren da Costa entre Ferrol e San Claudio lendo toda aquela poesía de Cunqueiro. E nunca, nunca, renunciei a ler todo o que se foi publicando sobre Cunqueiro e caía nas miñas mans. Estes días, por exemplo, estou a seguir con grande interese todo o que está publicando na súa bitácora Ramón Nicolás, que ademais de refrescarnos cousas máis ou menos coñecidas ilústranos coas páxinas dos periódicos e das revistas da época.

Non sei se é por esa miña vella devoción por Cunqueiro como poeta, nada frecuente naquel tempo onde poucos máis que Miguel González Garcés celebraban e reivindicaban a súa poesía, mais o caso é que sempre tratei de comprender humanamente aquel mozo de vinte e catro anos que a partir de novembro do 36 fixo un tránsito radical desde o nacionalismo galego á defensa do ideario falanxista e do levantamento militar.

Sobrevivir no medio da barbarie e dunha traxedia humana

Na miña cabeza non entra a idea de que Álvaro Cunqueiro se sumara activamente a través dos seus artigos, de certas elexías e de conferencias pronunciadas aquí e acolá á batalla ideolóxica a prol do fascismo e contra o Goberno lexítimo da República sen vivir un certo desacougo interior, sen sufrir na súa intimidade polo asasinato de tantos amigos seus dos anos máis felices da súa vida, cos que compartira soños, ilusións, proxectos e até mitins nacionalistas en Lugo, Ribadeo e Mondoñedo. Resúltame imposíbel imaxinar que non sufrira pola morte de Ánxel Casal, Alexandre Bóveda ou Pedro Galán Calvete, ou pola situación que estaban a vivir Paco del Riego, Ánxel Fole, Luís Seoane, Carvalho Calero e tantos outros amigos que el tratara en Lugo e en Compostela. Ou pola morte de Federico García Lorca, ao que coñecera na cidade de Lugo en 1932 e polo que sentía auténtica admiración.

Non negamos en absoluto que Álvaro Cunqueiro defendera con convicción a doutrina falanxista, e menos aínda que o fixo afervoadamente e con belixerancia. Aí están os seus textos en Era Azul e na prensa franquista daqueles anos. Só dicimos que, ao noso xuízo, non chegou a ese pensamento e a aquel compromiso activo coa Falange unicamente por compartir certas ideas conservadoras e reaccionarias cos falanxistas, senón tamén, e sobre todo, porque era un mozo que quería sobrevivir no medio daquel naufraxio e daquela inmensa traxedia humana. Outros militantes galeguistas como Paco del Riego, Ramón Piñeiro ou Celso Emilio Ferreiro non escribiron unha soa liña a prol dos fascistas nin renunciaron en ningún momento ás súas conviccións, pero procuraron salvar igualmente a vida, e ao cabo duns meses do 18 de xullo, despois de pasar pola cadea ou estar ocultos nalgunha casa, e aconsellados por familiares e amigos, optaron por incorporarse ao exército dos “nacionais” e por coller o fusil e ir ao campo de batalla. E foi así como se salvaron talvez de ser paseados ou fusilados.

Álvaro Cunqueiro sacrificou temporalmente os seus ideais galeguistas, el si, e incorporouse á guerra contra a República coa palabra e coa máquina de escribir. Fíxoo, cremos nós, para sobrevivir e para seguir soñando. Comprender o proceder de calquera ser humano en circunstancias tan dramáticas e tan terríbeis creo que nolo debemos esixir, por moi difícil que nos resulte, e máis nestes tempos de regreso á atmosfera e á cultura do franquismo. Ben que nos gustaría que nun momento tan difícil como aquel todas as persoas tivesen a coraxe política de Alexandre Bóveda, a dignidade de don Ramón Otero Pedrayo ou a valentía coa que Syra Alonso reaccionou tras coñecer a violencia e a crueldade que sufriu o seu compañeiro Francisco Miguel.

A natureza humana precisa ser comprendida incluso no comportamento que máis nos decepciona, nos entristece ou nos espanta. E máis aínda cando falamos do medo dunha persoa a ser torturada ou fusilada. Xulgar é fácil. Vivir aterrorizado e recibindo noticias dos amigos que aparecían mortos nas cunetas ou fusilados contra un piñeiro ou contra as tapias dos cemiterios levou a condutas moi diferentes naqueles días do 36. Lembremos que Mondoñedo foi tamén escenario de execucións perpetradas por grupos fascistas da comarca como as que se levaron a cabo en setembro do 36 polo “coche do Cangrexo” nas Voltas do Prado, onde foron asasinados cinco veciños de Ribadeo.

Creo que é desde esta perspectiva desde onde debemos procurar achegarnos a Álvaro Cunqueiro en Ortigueira en 1936, para comprendelo como persoa, tan allea á maldade humana, e para que nada extraliterario nos eclipse a importancia da súa figura na literatura galega e universal. “En América sería Borges”, escribiu Francisco Umbral. “Cunqueiro merece máis o Premio Nobel que eu mesmo”, dixo Gabriel García Márquez.

A súa obra narrativa, realmente extraordinaria, e a súa concepción da literatura, que nada tiña a ver co compromiso social, tampouco contribuíu a que durante décadas valorásemos a súa poesía como en xustiza merecía e a que vísimos o grandísimo poeta que era Álvaro Cunqueiro incluso cando lle dedica unha elexía a un amigo falanxista de Ortigueira de vinte anos que morre tras contraer unha grave enfermidade na guerra: “No se sabe de dónde ni a qué gritos / el mundo fue una vez como una nube / y fue una vez cerezo todo árbol. / Estás ahora inevitable muerto, / los pies helados y los ojos secos, / y la marea te lleva al otro lado, / donde Dios teje los pañuelos blancos / … / Estás ahora inevitable muerto, / sin anillos y sin los tiernos sueños, / vacío el pecho y la boca seca, / y seco el río hondo que en tu cuerpo / el alma niña y sola te habitaba /… / Hubieras escuchado. No te importe. / Del otro lado están los bosques frescos / y Dios tejiendo los pañuelos blancos”.

Unha etapa creativamente pobre

Non sei se no congreso se demostrará o contrario, pero teño para min que a etapa de Ortigueira e aquel tempo todo da guerra foi creativamente pobre para Álvaro Cunqueiro. Pensemos que o primeiro libro que publica tras a traxedia é Elegías y canciones, aparecido por primeira vez en Barcelona en 1940, na editorial Apolo, e que dos dezanove poemas que recolle, dez dos poemas foran escritos en galego entre 1933 e 1935. Será a partir de 1939 cando Cunqueiro comeza de novo a dedicarse á creación, agora escribindo unha serie de relatos en castelán, que verán a luz anos despois no libro Flores del año mil y pico de ave (Editorial Táber, Barcelona, 1968). E xa non publicará ningún libro en galego até 1950, que é o ano da aparición de Dona do corpo delgado na histórica Colección Benito Soto. Logo, grazas ao empeño e á teima de Francisco Fernández del Riego, producirase o seu retorno definitivo á prosa galega, dando ao prelo Merlín e familia en 1955 na Editorial Galaxia. A lingua galega e a nosa literatura acababan de recuperar definitivamente a un dos seus grandes autores, a un espléndido narrador e altísimo poeta.

Mais, escribise ou non escribise literatura nos oito meses que pasou na vila de Santa Marta, Ortigueira foi certamente moi importante na biografía de Cunqueiro, sobre todo porque foi aquí onde a súa vida estivo máis protexida e onde se inicia a súa dedicación plena ao xornalismo, que é o que lle permitirá sobrevivir de aí en adiante. Da redacción de Era Azul pasa á redacción de El Pueblo Gallego e ao pouco tempo a La Voz de España de Donostia. De alí será reclamado en 1939 para formar parte da redacción madrileña do ABC.

Eu, que serei eternamente cunqueiriano, o que máis lle agradezo a Cunqueiro da súa estancia en Ortigueira son algunhas prosas onde evoca aquel tempo e un caderno con poemas que nunca vin nin inédito nin publicado, pero do que coñecemos versos tan fermosos como aqueles que din: “Santa Marta, la luz, si te preguntan / por dónde va la luz, por qué mañana, / si de oro de aire o de manzana”.

Este país non leu a Carlos Mella

Como é posíbel tanto silencio sobre a obra dun economista, escritor e pensador que posuía unha das cabezas mellor amobladas do país?

Dóeme dicilo, así, con esta rotundidade. Dóeme que o país que puido ter xa en 1982, no primeiro Goberno galego da Autonomía, o mellor presidente da Xunta de todos os presidentes que ocuparon ese cargo até hoxe, optara naquel momento en que todo estaba aínda por facer pola persoa con menos perfil político para afrontar a construción do país desde o status dunha nacionalidade histórica. Dóeme porque teño a certeza de que o desenvolvemento do país e a posición política de Galiza no conxunto do Estado sería hoxe moi diferente cunha personalidade como Carlos Mella á fronte da Xunta desde aquel xaneiro de 1982. Iso, claro está, se llo permitesen, se tivese un partido político que se movese nas mesmas coordenadas ca el.

Mais no guión dos partidos políticos estatais que operaban en Galiza non figuraba Carlos Mella para ocupar unha responsabilidade política tan importante coma esa, a pesar de ser Mella quen tiña a cabeza mellor amoblada para gobernar o país, como logo o demostraría. Tampouco estaba Carlos Mella no partido que Galiza precisaba --e iso si era unha decisión súa--, nin el fora elexido para liderar unha dereita galega que actuase á marxe dos intereses caciquís e de Madrid.

COMPROMISO CO NACIONALISMO GALEGO

Só unha determinación intelixente e valente do nacionalismo galego e o compromiso firme e xeneroso de Mella co seu país, e tamén o seu pensamento nacionalista, fixo posíbel que unha persoa que exercera o cargo de director xeral de Política Financeira no Goberno español e posteriormente o de vicepresidente da Xunta e conselleiro de Economía e Facenda con Xerardo Fernández Albor encabezara a candidatura do BNG ao Parlamento europeo en 1994.

Creo que aínda hoxe nin o nacionalismo galego nin quen se dedica á historia contemporánea de Galiza lle prestou a debida atención a aquela decisión do BNG e do propio Carlos Mella, dunha enorme transcendencia histórica na traxectoria dun nacionalismo galego con vontade de representar o país máis aló da esquerda social e ideolóxica e de grande relevancia na biografía política dun home que na metade da súa vida quixo poñer o seu inmenso saber, a súa formación académica en varias universidades (Deusto, Santiago, a Complutense, a Sorbona e Harward), a súa experiencia como funcionario do Ministerio de Facenda e o seu traballo en organismos internacionais como a Organización Europea de Cooperación e Desenvolvemento ou as Nacións Unidas ao servizo enteiro de Galiza, a súa nación.

Dóeme que algunhas persoas no nacionalismo galego non o viran así naquel momento. Dóeme porque Carlos Mella deulle ao nacionalismo galego prestixio e outra credibilidade social en sectores da cidadanía galega talvez minoritarios, pero imprescindíbeis para un proxecto galego de país, que era algo co que si contaba o Partido Galeguista nos anos trinta grazas a militantes como Valentín Paz-Andrade, Ramón Otero Pedrayo, Plácido Castro ou Enrique Peinador.

O nacionalismo galego dos anos sesenta, que nace como nacionalismo de esquerdas e arredor da idea dos movementos de liberación nacional, tivo durante toda a Transición dificultades para achegar ás súas filas personalidades ideoloxicamente situadas en coordenadas de centro-dereita nacionalista. Ben é certo que o BNG deu pasos moi seguros a partir da Asemblea do Carballiño para posibilitar que o PNG de Henrique Rodríguez Peña se integrara xa en 1991 na organización frontista. Mais que o fixera Carlos Mella como candidato ao Parlamento Europeo pouco despois, tivo, desde logo, unha importancia política extraordinaria. E non foi unha aproximación conxuntural. Desde os anos noventa Mella estivo sempre aí, como un militante máis de base.

Dóeme que non se recoñeza o compromiso de Carlos Mella co nacionalismo galego máis aló do aprecio e do afecto que sempre lle mostraron individualmente moitas persoas, persoas como Xosé Manuel Beiras, Encarna Otero, Ana Pontón ou Goretti Sanmartín. Esa admiración e ese cariño expresouno ben a alcaldesa de Santiago tan pronto coñeceu a noticia da súa morte: “Que gran perda para a Galiza. Que a terra che sexa leve, Carlos”. Ana Pontón, pola súa parte, definiuno como “unha persoa que destacou en moitas facetas, todas elas unidas por un mesmo fío: a defensa de Galiza” e lembrou que “sempre loitou polo avance do País”. E Anxo Quintana, que xunto con Bautista Álvarez e Encarna Otero fora á súa casa para convencelo de ir de candidato do BNG, expresou igualmente nas súas redes sociais o alto aprecio que tiña pola súa figura: “Aínda que a lei da vida é implacábel, hai persoas que precisabamos que viviran sempre. Mella, ademais dos seus inmensos valores persoais, protagonizou sen el querelo un dos intentos políticos máis significativos do nacionalismo galego por construír a grande organización política dos galeguistas e os nacionalistas galegos. A cambio de nada, e só por coherencia e amor ao país”.

UN INTELECTUAL EN TERRA DE NINGUÉN

Mais talvez o que máis me doe a min é que a obra de Carlos Mella non tivera a divulgación, o estudo e a consideración que tanto merece. Reivindicala foi unha das nosas teimas durante todos estes anos. Desde o 2011 que lle dedicamos un primeiro artigo --e boca a boca desde moitos anos antes--, non deixamos de convidar á lectura de dous dos seus libros: A Galicia posible (Xerais, 1992) e A falacia do economicismo (Espiral Maior, 1994), por certo, este último traducido ao catalán e ao español.

Si, este país non leu a Carlos Mella. E o que máis me entristece, a maioría dos nacionalistas galegos e das persoas preocupadas polo país creo que tampoco. Dóeme dicilo, pero é así: como pensador, como persoa que reflexionou sobre o presente e o futuro de Galiza, como teórico do pensamento nacionalista, que o foi, e brillante, Mella nunca gozou da atención que en xustiza as súas reflexións merecían, se cadra porque foi un intelectual en terra de ninguén, un autor que endexamais contou cunha organización política, nin dereitas nin de esquerdas, ou con algunha institución ou entidade, das moitas que existen en Galiza, que promovera a súa obra e movera os seus libros polo país adiante.

O nacionalismo de Carlos Mella, progresista, pero non de esquerdas, nin acabou de ser comprendido por unha parte da sociedade galega de comportamentos conservadores, que se resiste a aceptar a Galiza como nación, nin tampoco a súa idea política dunha Galiza posíbel, na procura do equilibrio entre o real e o desexábel, lle resultaba suficientemente atractiva e convincente a un nacionalismo galego que se nutriu sempre nas fontes ideolóxicas da esquerda e nas loitas de liberación nacional. Posibelmente esa é a razón pola que Carlos Mella é unha figura absolutamente descoñecida para as últimas xeracións. E dá igual que as ideas fundamentais d´A Galicia posible sigan a ter plena vixencia aínda hoxe ou que en toda a historia da literatura galega non haxa un libro de ensaio económico tan necesario e luminoso como A falacia do economicismo. Pregunto: como é posíbel tanto silencio sobre a obra dun economista, escritor e pensador que posuía unha das cabezas mellor amobladas do país?

O PAÍS NON ESTIVO Á SÚA ALTURA

Dóeme, si, e moito, que Carlos Mella se marchara definitivamente de entre nós sen ver a reedición dos seus libros máis importantes, sen que tivese estudosos da súa obra, sen que nin no ámbito académico nin no asociativo se organizase algunha vez un ciclo de conferencias arredor da súa personalidade, sen que algunha persoa fixese un libro de conversas con el, que tanto tiña que contar, ou sen que recibise a homenaxe nacional que sen dúbida tamén merecía. Francamente, non estivemos á súa altura, o país non estivo á súa altura, non correspondeu á súa entrega como procedería facer en sinal de recoñecemento, aprecio e gratitude. Pouco máis recibiu que o Premio Trasalba 2022, e el, que endexamais reclamou nada, esa vez si aproveitou a ocasión para dicir, con aquela súa fina ironía que tanto o caracterizaba, que puideron lembrarse de concederlle o galardón un pouco antes, que case se quedan sen premiado. Tiña 92 anos.

Don Ramón en Compostela

Crónica dun paseo por Compostela, seguindo a presenza na cidade de don Ramón Otero Pedrayo, con Goretti Sanmartín Rei como cicerone.

Para quen sente unha grande paixón pola figura de don Ramón Otero Pedrayo, como é o noso caso, poucos agasallos se agradecen tanto como o que nos fixo un destes días a alcaldesa de Santiago, a nosa benquerida e admirada amiga Goretti Sanmartín, guiándonos polas rúas de Compostela seguindo a presenza de Otero Pedrayo desde os seus anos mozos até a súa xubilación como catedrático da Universidade. Goretti, aínda sendo dunha xeración que non tivo a posibilidade de gozar da amizade do señor de Trasalba, posúe a cultura e a sensibilidade humana para falarnos de don Ramón coa mesma intimidade e devoción que o facían Manuel María, Bautista Álvarez ou Xosé Luís Franco Grande ou coa que felizmente nola poderían facer hoxe Xosé Manuel Beiras ou Xosé Luís Méndez Ferrín.

O GRANDE HOTEL EUROPA

“Mira, Foxo -dime Goretti-, aquí fronte ao Derby, nesta esquina, na rúa da Senra, estaba o Grande Hotel Europa, no que pasou a primeira noite en Compostela don Ramón Otero Pedrayo cando aínda era un mociño de dezasete anos e veu facer o ´Curso de Ampliación` para entrar na Universidade. Xa sabes que seu pai, don Enrique Otero, morrera o ano anterior e que era a nai, dona Eladia, a que se tivo que encargar ela soa do seu futuro. Aquel mociño, como el mesmo se definía, ´da máis fidalga tristeza, envolveito no devalar das grandes fantasías do seu tempo`, fixera a viaxe no tren desde Ourense coa emoción da Universidade, que levaba en si desde neno. Na estación agardaba por el un seu curmán, que o acompañou nun omnibus até o Hotel Europa. Isto que che estou contando foi en 1905. Aínda non había o Derby, nin o Hotel Compostela nin o edificio do Castromil. Don Ramón fala nas Lembranzas do meu vivir que naqueles días vexetaban algúns vellos alciprestes na Quintana. Esa foi a primeira Compostela que Otero coñeceu, e que logo sería a súa cidade máis amada.

O PAZO DE RAMIRÁS

No Grande Hotel Europa pasou só a primeira noite -dime Goretti, andando xa cara á Praza do Toural. Onde se vai hospedar o resto dos trinta e cinco días que permanece en Santiago para preparar os exames é na pousada que lle tiñan procurado, no Pazo de Ramirás, o Antigo Colexio dos Irlandeses, aí adiante, no nº 44 da Rúa Nova, nun cuarto con balcón de ferro que daba á rúa. Aquela noite, nada máis chegar, Otero foi contemplar as Praterías e visitar a catedral, aínda que dubidou se ir antes a Mazarelos, onde tiña a pousada seu pai nos seus tempos de estudante de Medicina. Mais quen de verdade lle descobre a cidade e o leva até San Lázaro e polas congostras de Belvís é un estudante dos últimos cursos de Dereito, un tal Mariño de Corcubión, do que don Ramón dicía que non volvera saber cousa del.

A Universidade pareceulle francamente decadente, nada atractiva para o seu espírito. Unicamente o entusiasmou o profesor Armando Cotarelo Valledor. Os días da Ascensión foron tristeiros para Otero -continuou Goretti. Os exames eran severos e había moito que estudar. Mais el foi dos ben pouquiños que aprobaron. O retorno a Ourense fíxoo con Vicente Risco, que estudaba Dereito Canónico, e co pai deste. Daquela só había uns autobuses da Coruña a Santiago, e creo que tamén a Betanzos. O coche de Ourense seguía tirado por oito cabalos, repostos seis veces no camiño. Otero e os dous Riscos, pai e fillo, saíron ás sete da mañá do Hórreo e chegaron ás nove da noite á Horta do concello ourensán, cunha hora para xantar en Lalín na fonda do Ferrador. Así eran as viaxes naquel tempo, a comezos do século XX.

Como moi ben sabes, Foxo, Otero Pedrayo marchou logo a Madrid para cursar a carreira universitaria. Será moitos anos despois, xa como catedrático de ensino medio en Ourense, cando regresa con frecuencia a Compostela para participar nas reunións do Seminario de Estudos Galegos, nas asembleas do Partido Galeguista ou nas festas do Apóstolo. Aquí xuntábase con Castelao, Vicente Risco, Antón Vilar Ponte, Ánxel Casal e toda aquela xente e apenas dormían. Pasaban toda a noite paseando e falando. Pero hai unha data moi importante na súa biografía, e é o 29 de maio de 1950, que é cando toma posesión como catedrático de Xeografía, que foi a primeira cátedra de Xeografía da Universidade galega, gañada por unanimidade. Aí comeza unha das etapas máis felices da súa vida. Nunha entrevista que lle concede a Maribel Outeiriño para La Región un ano antes de morrer, ou talvez na que lle concedeu a Víctor Freixanes para Unha ducia de galegos, non lembro agora con exactitude, confesa que os oito anos que viviu coa súa muller en Compostela foron os oito anos máis ledos da súa vida.

O HOTEL ESPAÑA

Esa época pasouna en Santiago entre o Hotel España, a Universidade, a tertulia do Café Español e os paseos nocturnos pola cidade. Ti mesmo me falaches algunha vez do que che contaba Manuel María de cando don Ramón o convidou a xantar no Hotel España. Como fora aquela historia, Foxo?”, pregúntame Goretti.

Pois cóntoche: o Hotel España, que estaba ubicado no Pazo de Pedrosa, no nº 40 da Rúa Nova, aí onde están eses soportais, foi en realidade a súa casa en Compostela até a súa xubilación, cando cumpriu os setenta anos, en 1958. Só a abandonaba para ir ver a nai as fins de semana a Trasalba, unha viaxe que facía sempre con dona Fita no Castromil. Pero durante a estancia de Manuel María en Compostela, cando estaba a facer aquí o servizo militar, que o fixo con Uxío Novoneyra, despois de faceren os dous a instrución no campamento de Parga, a nai de don Ramón, dona Eladia, caeu enferma, e dona Fita foina coidar. Entón don Ramón díxolle a Manuel María: “Quedo soio e non teño con quen falar. Fágame a caridade de vir xantar comigo mentras Fita non volta de Ourense”. E dicíame Manuel María: “E así é como xantei uns quince días convidado por don Ramón. Otero era un home moi xeneroso. A verdade é que non falei nada. Escoitar a Otero era un pracer. Sabía todo e contábao moi ben”.

Goretti Sanmartín retoma agora o relato para falarme da vida de don Ramón en Compostela durante aqueles oito anos. Ela coñécea moi ben a través da lectura da propia obra de Otero, que non estudou coa profundidade de María do Carme Fernández Pérez-Sanjulián, pero si con moito proveito intelectual. Para alguén que é Doutora en Filoloxía Galega nada lle resulta máis familiar que títulos como Os camiños da vida, Arredor de si, Devalar, A romeiría de Xelmírez, O señorito da Reboraina ou O espello no serán. Ademais Goretti tamén coñece a Otero Pedrayo, claro está, polo que nos contaron nos seus libros de memorias ou de conversas Xosé Luís Franco Grande, Xosé Manuel Beiras ou Xosé Luís Méndez Ferrín. E incluso nos cita de memoria algúns parágrafos da novela No ventre do silencio, como aquel que di “Polo centro da Rúa do Vilar camiñaba, bambeándose, unha alta figura de gabardina e chapeu negro con aba ancha”. “Cada noite, despois de cear, aínda que fixera frío ou nevara, don Ramón saía a pasear pola cidade, envolto no seu gabán e sen falar unha palabra”, coméntame Goretti, e segue a lembrar a prosa de Ferrín: “Maître Obscur saía do Hotel España na Rúa Nova e achegábase ao Café Español. El era o único catedrático que tomaba café cos alumnos, e con quen fose, cada día”.

O CAFÉ ESPAÑOL

“Talvez foi Franco Grande -dinos Goretti- quen mellor retratou a vida de don Ramón en Compostela naqueles anos de profesor universitario. Polo visto subía sempre da Rúa Nova por Tras de Salomé arredor das tres menos dez e antes das catro e media regresaba ao hotel. Daba a clase a primeira hora e as tardes repartías entre o Café Español e o Hotel España, onde escribiu centos de cartas e case catro tomos da Geografía de España, practicamente sen documentación, só coa cultura oceánica que el posuía. Escribía a razón de corenta folios diarios. Na tertulia, á que moitas veces asistía Manuel María co uniforme militar, don Ramón falaba de literatura, de arte, de xeografía, de poetas clásicos, de congresos de latín, de todo, con datos concretos, con anécdotas, con vivencias persoais… Tiña que ser un gozo escoitalo. Don Fermín Bouza-Brey, que vivía preto do café, no nº 43 da Rúa do Vilar, ía con moita frecuencia á tertulia, e tamén eran asiduos mozos como Méndez Ferrín, Franco Grande ou Gonzalo Rodríguez Mourullo, ou os persoeiros do galeguismo que se salvaran de seren fusilados e que viñan por Santiago.

A UNIVERSIDADE

Como profesor, Otero Pedrayo debía ser o catedrático máis querido e admirado que había neses anos na Universidade galega -lémbranos Goretti. Méndez Ferrín di que non pasaba lista nunca, porque non necesitaba facelo, porque lle ía todo o mundo á clase, incluso alumnos doutras facultades, e que a súa clase non era só de Xeografía, senón de cultura universal, sen guión nin temario. Podía explicar durante tres días seguidos a xeografía urbana e humana de Madrid ou de París. Ademais non suspendía a ninguén”.

Ah, si!, lembro agora -digo eu- o que conta Ferrín no libro de conversas que editou Sotelo Blanco. Segundo Ferrín, don Ramón facía preguntas xerais sobre xeografía, e logo preguntaba pola xeografía nativa, e se o alumno ou a alumna non sabía como se chamaba o río da súa parroquia ou o monte que tiñan enfronte do lugar onde vivía, entón xa non lle daba o sobresaliente. Era a maneira de interesar ao alumnado na súa propia terra e de que aprendese a descubrir a cultura universal desde a cultura propia.

“Claro, claro, non quería que ninguén saíse da Universidade sen saber onde estaba o Pico Sacro ou o Pía Paxaro”, afirma Goretti.

A ROSALEDA

“Foxo, ti dixéchesme unha vez que fuches a unha daquelas casas da Rosaleda cando morreu Manuel Beiras, o pai de Xosé Manuel. Pois xusto na outra beira desa rúa tiñan a casa Domingo García-Sabell e Elena Tormo. E esa casa visitouna innumerábeis veces don Ramón. El dicía que era a Rosa-Leda. Naquela casa había comidas, parladoiros, reunións, moi boa música, pintura contemporánea, as últimas novidades editoriais en varios idiomas, unha biblioteca fantástica e un ambiente moi acolledor, no que non faltaba o whisky con etiqueta negra. E nesas tertulias, desde logo, tampouco faltaba nunca don Ramón e Ramón Piñeiro. O chalet de Domingo García-Sabell era, como di Ferrín, unha especie de resistencia galeguista e antifranquista naqueles anos escuros.

O DR. OTERO

En fin, Foxo, de don Ramón en Compostela podería falarche até mañá, mais xa vén aí Carme Vidal para tomarmos o café no que quedamos. Por certo, Carme conta moi ben aquilo que escribiu Franco Grande sobre a visita de Otero Pedrayo a un convento de clausura. A ver, Carme, como era a historia?, que eu hai moitos anos que lin ese libro de Franco Grande”.

“Mellor que vola lea, non? -di Carme Vidal-, que xa viña eu preparada para iso, porque sabía que hoxe a alcaldesa facía de guía de Foxo seguindo os pasos de Otero Pedrayo en Compostela, perdón, Foxo, de don Ramón Otero Pedrayo, e esa historia que tan ben narrou Franco Grande sempre me pareceu fantástica, deliciosa, e ademais reflicte moi ben a vitalidade de Otero”.

“Otero Pedrayo con 66 anos -comeza a ler Carme no libro A ilusión da esperanza- e Domingo con 46 chegan un día a un acordo único (…) Don Ramón devecía por coñece-lo interior dun certo convento de clausura. Pero non había maneira de entrar alí. Mais como Domingo era médico da comunidade relixiosa, os dous amigos ´opinan`, no conxeito dunha enfermidade dun membro do convento, que cumpría a axuda e ´superior criterio` dun médico eminente -o Dr. Otero-, quen xusto aqueles días andaba por Santiago e paraba na súa casa. A comunidade deu o seu consentimiento, e aínda a súa afervoada aprobación, á intervención extraordinaria do Dr. Otero. E este, fonendo en man e recitando longos trechos de latín (para asombro da comunidade, que se estrañou un pouco de que aquel ´médico` tan eminente soubese tanto latín, pero nunca dubidou da súa arte), fixo un recoñecemento exhaustivo da criatura enferma, confirmou o primeiro diagnóstico de Domingo e discrepou totalmente da dieta, xa que só recomendaba comida abundante, ar puro e moito sol -¡nun convento de clausura! Por moito tempo seguiu preguntando aquela comunidade polo Dr. Otero”.

“Un home así -dinos Goretti- tiña que conectar á forza cos mozos de Brais Pinto, que foron os que lle editaron Bocarribeira, lembrade, e tampouco resulta raro que arroupara aos poetas mozos naquel ciclo de conferencias que se celebrou no inverno do 57 no Círculo Mercantil de Santiago, no Toural, do que xa falamos algunha vez, lembras? A verdade é que don Ramón foi unha figura excepcional, intelectual e humanamente, e sempre fiel a Castelao”.

Cae a tarde en Compostela e despídome moi agradecido de Goretti Sanmartín e de Carme Vidal na Praza da Universidade, enriba das mesmas pedras que tantas veces pisou don Ramón, e vou cara a Bonaval, imaxinando o inmenso gozo que tería hoxe don Ramón Otero Pedrayo se soubese que na Alcaldía da cidade que el tanto amou e na que foi tan feliz hai agora unha muller que defende os ideais de Ánxel Casal e de toda a súa xeración e que, ademais, pertence á estirpe de Rosalía e de Xohana Torres. Sería inmensamente feliz, estou seguro. Os seus ollos brillarían de alegría, esa alegría que nace do corazón, tal e como se lle iluminaban cando abrazaba aos amigos de toda a vida e aos mozos (Beiras, Manuel, Novoneyra, Avilés, Ferrín, Xohana, Franco Grande, Bodaño, Mourullo, Bautista, Patiño…), esa mocidade na que el xa contemplaba outro futuro de afirmación nacionalista e de dignidade colectiva para Galiza.

“A derradeira lección do mestre”, onde mellor que no Parlamento galego?

Xaime Bello e Delia Vázquez diante do cadro de Castelao, Compostela, xaneiro de 2019

Non se nos ocorre un lugar máis digno para depositar o cadro máis coñecido de Castelao que aquel no que reside a máxima representación do pobo galego.

Recentemente soubemos polos medios de comunicación que a Deputación  de Pontevedra estáa xestionar co Centro Galicia de Buenos Aires a cesión do cadro de Castelao A derradeira lección do mestre, para que poida ser exposto e visitado por todas as persoas que o desexen durante tres meses o próximo ano no Museo de Pontevedra, á carón do resto da obra plástica que alí se conserva do grande artista, escritor e político que morreu no exilio bonaerense hai 75 anos.

FILGUEIRA VALVERDE E CASTELAO

Tamén nos últimos días de novembro o noso grande mestre e amigo Felipe Senén abordaba nun seu artigo con esa descomunal cultura e sensibilidade que el posúe a obra artística de Castelao e o que o país lle debe a Xosé Filgueira Valverde e ao Museo de Pontevedra na difícil tarefa de salvación, recuperación e conservación do legado artístico de Castelao durante o franquismo e aínda nos anos posteriores. A Filgueira Valverde haberá moita xente que non lle perdoe o seu compromiso coa ditadura, pero é de xustiza recoñecer que fixo todo o posíbel desde o seu cargo de alcalde franquista de Pontevedra por salvar o casco histórico da cidade, o museo que tamén axudara a crear Castelao e, por suposto, todo canto ía aparecendo aquí e acolá do que Castelao fixo ao longo da súa vida. Como di Felipe Senén nun xesto de recoñecemento que o honra e cunha valentía ética que o engrandece como persoa, “Filgueira Valverde fixo o indicible por completar a inmensa obra de Castelao para o museo, estudala e espallala”. Só hai que ler o capítulo 12 do Cuarto Adral para comprender do que estamos a falar. Miguel Anxo Seixas, que o sabe todo de Castelao, segue hoxe en día á procura dos tesouros ocultos do irmán Daniel, consciente de que aínda non o descubrimos na súa totalidade.

A DERRADEIRA LECCIÓN DO MESTRE

Recollendo unha idea de Felipe Senén naquel mesmo artigo, queremos reivindicar aquí que a cesión temporal do cadro A derradeira cesión do mestre que agora se anuncia teña a súa continuidade na cesión sen límite de tempo ao Parlamento galego para que poida ser exposto nun lugar destacado da Cámara galega, pois non se nos ocorre un lugar máis idóneo e máis digno que aquel no que reside a máxima representación do pobo galego para darlle un espazo definitivo a esa pintura que tanto precisamos contemplar para termos sempre presente a memoria do país, de onde vimos e grazas a que persoas Galiza tivo a posibilidade de ter institucións propias hai agora case cen anos e puido entrar logo na Transición como unha nacionalidade histórica, co mesmo status que Euskadi e Cataluña.

Non se trata de negarlle á Galiza da emigración o seu lexítimo dereito a ter en Buenos Aires ese extraordinario cadro de Castelao. Como moi ben recolleu o xornalista Arturo Lezcano no seu libro O país invisible, a nosa xente, a nosa lingua e a nosa cultura tamén están nas terras de América e cada un e cada unha de nós tivo aló alguén da súa familia nalgún momento desde o século XIX. Pero se pensamos que Castelao e Alexandre Bóveda non puideron liderar o país nos anos trinta como consecuencia do levantamento militar contra o réxime democrático da II República, hoxe o Parlamento galego debe facer todo o posíbel por convencer aos depositarios do coñecido cadro de Castelao de que nada honraría máis a quen mellor simboliza a loita polo autogoberno do país que ese fermoso xesto de ceder á propia Cámara galega a obra máis representativa daquela barbarie, a pintura que uniu nun mesmo lenzo a Castelao e a Bóveda e a todas as vítimas do terror do 36. Temos tamén a certeza de que os directivos do Centro Galicia de Buenos Aires saberán comprender que onde se sufriu a crueldade fascista que tan maxistralmente reflicte o óleo foi precisamente aquí, nas cunetas das estradas e fronte ás tapias dos nosos cemiterios. Aló sufriron o exilio, aquí a violencia máis extrema, máis bestial.

BEN DE INTERESE CULTURAL

María Pilar García Negro, xa nos seus anos de deputada no Parlamento galego, logrou o acordo unánime para unha proposición non de lei que reclamaba a declaración de Ben de Interese Cultural para o conxunto da obra de Castelao e para que puidese ser contemplada e divulgada na súa integridade. Moitos anos despois, en setembro de 2015, esta vez como portavoz da Comisión Promotora da Proposición de Lei, por Iniciativa Lexislativa Popular, sobre o dereito ao coñecemento e á contemplación de Castelao polo pobo galego, volveu defender coa mesma brillantez, e infelizmente con escasa fortuna, un firme compromiso do executivo galego na socialización do coñecemento do legado do autor do Sempre en Galiza. Na súa intervención, a profesora García Negro lembrou de novo que Castelao fora aquel galego que representou a Galiza nas Cortes da II República e no Goberno de Giral, que procurou sen acougo resgatar o Estatuto galego plebiscitado para que tomase estado parlamentar nas Cortes de Montserrat en febreiro de 1938 e que grazas á súa teima existía neste momento un Parlamento galego e unha Xunta de Galiza cunha epopea no seu pasado histórico.

UNHA LECCIÓN MAXISTRAL PARA AS SEÑORÍAS

Ninguén debería tomar posesión do seu escano no Pazo do Hórreo sen saber primeiro a quen lle debemos a creación do sistema político galego. E talvez non estaría de máis que algunha autoridade na figura de Castelao impartise unha lección maxistral diante d´A derradeira lección do mestre no inicio de cada lexislatura para os deputados e as deputadas que van tomar posesión. Talvez así moitos e moitas poderían ter máis idea dos ideais que defendían Castelao e Bóveda e terían tamén algo máis claro ao servizo de que país teñen que exercer o seu cargo se de verdade queren ser dignos de pronunciar o nome de Castelao.

O capitalismo, desde a mirada humanista de Carlos Mella

Carlos Mella. Foto de Goretti Sanmartín

“A falacia do economicismo” sitúa ao seu autor na vangarda do pensamento contemporáneo, á beira de figuras como José Luís Sampedro.

Entristéceme ser dun país que en moitas ocasións non sabe recoñecer nin honrar as súas mentes máis lúcidas nin reivindicar algunhas das obras máis luminosas da historia da literatura galega. Poñamos por caso un autor como Carlos Mella (A Estrada, 1930) e un libro de ensaio como A falacia do economicismo. É certamente inexplicábel que unha obra que debería de levar cando menos unha ducia de edicións en lingua galega e estar traducida a outra ducia de idiomas (si o está ao catalán e ao castelán), hoxe resulte difícil de atopar nunha librería e sexa un título absolutamente descoñecido para as novas xeracións. Entristece e indigna.

Carlos Mella, que é home sabio, aos seus 95 anos recén cumpridos seguramente só anhele tomar un bo viño e saber envellecer con dignidade, que era tamén a ilusión de don Ramón Otero Pedrayo e de Manuel María. Mais estou convencido de que a este señor elegante dunha aldea da Estrada, fillo dun médico moi querido pola xente, que representou ao Estado español na ONU na primeira conferencia sobre Comercio e Desenvolvemento, no Banco Mundial e no Fondo Monetario e que foi director xeral de Política Financeira do Goberno Central, funcionario da Organización Europea de Cooperación e Desenvolvemento durante catro anos en París, profesor de Economía Política na Universidade Complutense, vicepresidente da Xunta de Galicia e conselleiro de Economía e Facenda, a este señor, digo, talvez neste momento nada lle alegraría máis como escritor que recibir a noticia de que aquel libro que editou Espiral Maior en 1994 ía por fin ser reeditado nunha edición coidada, publicitado como un texto clásico do ensaio galego e reivindicado como unha das obras imprescindíbeis do pensamento humanista contemporáneo.

Permítanme que o diga aquí en voz alta: francamente non sei a que están esperando as editoriais galegas para reeditar un libro que é unha obra mestra do pensamento económico e que nos ofrece unha visión cabal do sistema capitalista desde a mirada lúcida dunha mente privilexiada como a de Carlos Mella, escrito, ademais, nunha prosa exquisita e cunha claridade discursiva que admira tanto a quen é ilustrado nas ciencias económicas como a quen é simplemente unha persoa con curiosidade intelectual e desexo de saber.

Claro que a personalidade de Carlos Mella merece a nosa atención tanto pola súa traxectoria académica, política e humana como polo conxunto dos seus libros de narrativa e ensaio. ¿Quen non se ilustrou con Non somos inocentes sobre os primeiros anos da Autonomía galega, cando todo comezou no refectorio do Pazo de Xelmírez e había que pedirlle as chaves á Igrexa para acceder ao Parlamento? ¿Quen non se afirmou na súa conciencia galega ou nacionalista con A Galicia posible ou non gozou coas novelas Luces de Fisterra e Bieito, Bieito, coa narrativa de carácter autobiográfico Memorias dun ninguén ou coa escolma de artigos publicados baixo o título Sorte do paxariño? Por todo iso mereceu no seu día o Premio Trasalba, un recoñecemento que só reciben as grandes personalidades da cultura galega.

A FALACIA DO ECONOMICISMO

Se destacamos aquí ese outro título de Carlos Mella é porque os que tanto admiramos a José Luís Sampedro desde a nosa mocidade, non só pola súa obra literaria, certamente monumental e extraordinaria, senón tamén polo seu pensamento humanista, de súpeto descubrimos en 1994 que aquel señor que coñecemos primeiramente polo seu cargo de vicepresidente da Xunta, conselleiro de Economía e deputado no Parlamento galego, acababa de entregarnos un libro de ensaio sobre o sistema económico capitalista que o situaba na vangarda do pensamento contemporáneo, á beira doutros prestixiosos autores como o propio profesor José Luís Sampedro. Iso nós tivémolo moi claro desde a primeira lectura d´A falacia do economicismo. Nunca en toda a historia do ensaio galego se escribira un libro sobre o capitalismo con esa profundidade analítica e desde unha mirada que colocaba o espiritual sobre o material, que denunciaba o sobranceamento do económico sobre toda actividade humana, o becerro de ouro sobre os valores éticos, sociais, espirituais ou políticos. E quen nos viña de fascinar con esa obra tan brillante era un ilustre economista galego de boa cepa, formado nas universidades de Harvard, Deusto, Santiago, a Sorbona e a Complutense. Nada menos!

Collo agora de novo o libro dun dos andeis da miña biblioteca e leo: “Cando un sistema pon no cumio dos seus valores a rendabilidade, a competitividade e o lucro, cando deixan de ser valores instrumentais para converterse en fins, indirectamente está impoñendo unha nova perspectiva moral, un novo decálogo e en definitiva, está a construír un home novo máis axeitado á consecución dos novos fins: un home máis uniforme, máis maleable e sobor de todo, curiosa cualidade, máis individualista respecto ós outros e máis gregario respecto ós comportamentos. Ou o que é o mesmo: máis insolidario co próximo e máis obediente diante do poder”.

Como teño o libro subliñado de tantas relecturas que fixen desde a súa publicación, reproduzo aquí este outro parágrafo: “Non pode ser alcumado de racional un sistema que, ó mesmo tempo que crea riqueza, aumenta a pobreza. Que produce, como cara e cruz da mesma moeda, fame e sobrealimentación. Que gasta máis no superfluo que no esencial: como simple dato anecdótico digamos que co que se gasta no chamado mundo occidental rico en productos dietéticos e adelgazantes, poderíase erradica-la fame do chamado terceiro mundo”.

O capitalismo como sistema económico que está a producir e aumentar os desequilibrios e que por primeira vez ameaza o equilibrio natural, a casa común, o capitalismo e o ser humano, o capitalismo e a democracia, o capitalismo e a tecnoloxía, o capitalismo, o tempo e o espazo e a onde nos leva o o capitalismo, son capítulos que nos ilustran, que iluminan o noso pensamento, que nos abren a otras miradas e a outros valores e seguramente nos fan individuos máis lúcidos e mellores persoas. Cada capítulo de A falacia do economicismo é unha lección de humanismo e de rebeldía intelectual contra o sistema e aínda que este libro foi escrito hai máis de trinta anos, as ideas que nel se expresan non poden estar máis vixentes nin ser máis actuais.

Carlos Mella recórdanos que no mundo económico de hoxe, a riqueza é unha finalidade en si mesma, non unha consecuencia do traballo ben feito. E engade: “Se o capitalismo é un sistema que centra o seu ideal na idea de posesión e consumo, un sistema no que priva máis a idea de “ter” ca idea de “ser”, o tipo humano que xenere será un tipo materialista, enfocado á satisfacción das súas necesidades materiais e desequilibrado en favor do consumo (…) O capitalismo necesita e procura construír un tipo humano banal, doado de seducir pola faramella consumista e que considere o incremento do consumo non como un hábito circunstancial inducido, senón como unha finalidade. Necesita un home pechado socialmente. Un home agresivo fronte ós demais e submiso fronte ó sistema”.

Non sei cantos docentes do ensino medio e universitario lerían este libro algunha vez na súa vida ou recomendarían a lectura de A falacia do economicismo ao seu alumnado. Talvez un número moi escaso de profesores e profesoras. Pero se hai unha obra que axuda a conformar unha personalidade para unha vivencia humanista, para unha educación que procure individuos lúcidos e libres, solidarios e radicalmente humanos, é desde logo este libro de Carlos Mella. Nunha sociedade construída sobre o egoísmo e o individualismo e nun sistema económico capitalista que fabrica necesidades e só produce seres alienados, consumistas, insolidarios, que non se recoñecen parte da humanidade nin estiman deberlle nada aos devanceiros nin ven obrigas coas xeracións vindeiras, a lectura desta obra de Carlos Mella é unha fiestra aberta a outra dimensión do ser humano, unha fiestra que nos transforma e nos fai persoas vitalmente equilibradas. E como el mesmo di, “unha persoa equilibrada segrega ideas equilibradas que dan como resultado un sistema convivencial equilibrado”.

Lean, por favor, se aínda non o leron, A falacia do economicismo. Vaian a unha biblioteca pública e pregunten por este libro de Carlos Mella. Gozarán da súa lectura e aprenderán -se é que aínda non o sabían- que a persoa non se esgota no binomio producir-consumir, que “é tamén poeta, e tamén un ser curioso de mirar marabillado, e tamén un ser esperanzado, e tamén un ser que sabe de xenerosidade, de solidariedade, de amor, de amizade e de fe. Un ser capaz de gasta-la súa vida na construción dun mundo novo”. Quen así se expresa é un economista, escritor e intelectual que cre no poder da poesía e dos mitos, que acredita no país e na necesidade do nacionalismo galego -como non podía ser doutro xeito nun home que presidiu a Fundación Castelao- e que cos seus libros nos fixo máis lúcidos e máis libres e se cadra mellores persoas. Un luxo para un país.

Quen debe asumir os custes doutro modelo de monte?

 Un rural vivo, a mellor prevención contra os incendios. / Mundiario

Darlle de novo vida ao rural e conseguir outra xestión do monte é un cambio que implica un proxecto de país, consenso das forzas políticas e varias xeracións.
Un non é experto en nada, pero tivo a inmensa sorte de vivir moi pegado á terra desde neno. Lembro que aprendín a táboa de multiplicar e de dividir no monte mentres miña avoa e meus pais collían e cargaban un carro de mulime. Coñecín moi axiña todos os usos tradicionais da terra e cal era o tempo de cada cultivo, a importancia que tiña a lúa, de quen era cada leira e quen era o dono de cada monte. As persoas maiores aínda falaban do cultivo do liño, de cando se queimaba a roza ou dos moitos soutos que había na parroquia e que desapareceran. A través dos seus labios chegaba a nós a memoria toda do pasado e unha cultura milenaria. Eses coñecementos de agricultura, botánica, antropoloxía, socioloxía, memoria do país, lingua e cultura popular non figuraban nos plans de estudo. Aprendiámolos na aldea, moitas veces de persoas sabias que non sabían ler nin escribir.
Nos anos sesenta e setenta do pasado século as aldeas estaban cheas de vida, cheas de xente, sempre servicial e solidaria, con vacas en case todas as casas que se chamaban Marela, Linda, Parda, Mora, Xovenca ou Gallarda, con todas as terras labradas até o cimal e o fondal de cada leira, fora co raño, co arado romano ou máis tarde co tractor, ferrados e ferrados de terras que daban abundantes colleitas de patacas, de trigo e de maínzo, ademais de fabas, xudías, garavanzos, nabos, remolacha e todo o que nelas se sementara ou plantara. Na zona do Ortegal as feiras de San Claudio, de Mera, da Barqueira e de Moeche eran os grandes supermercados deses anos, coa diferenza de que entón non se ía só a mercar, senón tamén a vender animais e o excedente agrario, e que todos os produtos eran de proximidade, desde as cereixas ao chocolate.
As vacas alindábanse nos cómaros ou nos baldíos e comían herba verde e fresca dos regadíos, herba do nabal e herba seca, palla e encaldadas con fariña de millo. Por suposto, antes de que houbera cortes de cemento -que pouco a pouco se sacaron do interior das casas e se construíron como edificacións anexas ás mesmas- tamén se aproveitaba todo o toxo do monte para estrar a corte, que logo se transformaba en esterco para a terra. Todo estaba cultivado, aproveitado e coidado. Lembro que miña avoa Lola -que traballou a terra coas mans desde nena até que cando xa tiña máis de oitenta anos non lle quedou máis remedio que deixar de andar de leira en leira- nunca saía da casa sen unha fouciña para cortar calquera silva ou salgueiro que atopaba polo camiño ou nos atallos.
Así era o mundo da aldea até comezos dos oitenta do século XX. Unha vida moi rica humanamente, pero dura, escrava, que daba para ir vivindo aos que quedaran aquí sen emigrar a Francia, Suiza, Inglaterra ou Venezuela ou sen marchar ás cidades en busca doutras saídas laborais, e íase vivindo co que daba a terra e co que se plantaba nas hortas, sempre tamén coa axuda da venda dun becerro, do leite ou dalgunha madeira no monte ou dos ingresos doutros oficios complementarios ao traballo no campo. En definitiva, unha economía de subsistencia.
O rural mantívose vivo e sen incendios forestais durante décadas e décadas exclusivamente grazas ao suor da xente das aldeas, que incluso tiña que matricular os carros e pagar tributos por eles. Pero a partir dos anos oitenta, coa entrada no Mercado Común, comezou o “progreso” do campo, que non foi máis que unha progresiva e planificada política de expulsión das persoas que traballaban a terra. E as aldeas fóronse quedando pouco a pouco sen xente, sen mans que traballaran o campo, e as pequenas explotacións gandeiras íbanse pechando, e as leiras comenzaron a quedar a bravo, e os salgueiros e as silvas a medrar no medio das terras fértiles e os eucaliptos a invadir a superficie agraria na que até había pouco se poñían as patacas ou se sementaba o trigo. Dúas boas mulleres da miña parroquia que tiñan un muíño de auga de río incluso tiveron que deixar de moer para a veciñanza porque a súa actividade de súpeto pasou a ser considerada empresarial, cando o único proveito que lle sacaban era obter unha pouca de fariña de cada saco que moían.
Foron anos e anos de destrución da agricultura tradicional, da gandería e dun aproveitamento racional do monte. Décadas de abandono da terra, despoboamento e avellentamento demográfico. Se en 1985 había 415.100 persoas traballando na agricultura, en 2024 só figuraban 53.800. Non é que Galiza deixara de ser un país eminentemente agrario, é que en moitos lugares non queda unha soa leira traballada nin unha alma humana que corte unha silva. Iso si, cada vez máis paseos marítimos con fondos europeos. O resultado: un inmenso territorio que daría para alimentar todas as cidades do país, hoxe absolutamente abandonado e sen xente.
E AGORA QUE?
Tras os devastadores incendios forestais que acabamos de vivir, que tanta dor, angustia, destrución e desolación causaron, desde os distintos gobernos dísenos que é preciso ter o monte limpo e un rural coidado. Claro que si, pero o campo non é un xardín nin un horto urbano. Temos máis de 1,4 millóns de hectáreas de superficie forestal arborada e máis de 500.000 hectáreas con capacidade produtiva que están abandonadas. Quen se vai encargar diso máis aló da eliminación da maleza que medra arredor das casas? Con que mans se vai levar a cabo ese rexurdir do rural e outra xestión do monte? Quen vai asumir eses custos económicos? Os catro vellos que quedan en cada aldea? As poucas familias que aínda viven dos animais e das súas fincas e que cada vez o teñen máis difícil para continuar? Os poucos mozos que decidiron quedar na aldea e dedicarse á agricultura ou á gandeiría? ¿De verdade pensamos que podemos responsabilizar ao 20-25 por cento da poboación galega que vive en pequenos concellos do coidado e da conservación do 97,8 por cento da superficie de Galiza que é territorio rural?
Unha ordenación do territorio que contemple tamén a superficie forestal, outro modelo de monte, en mosaico, multifuncional e que organice a propiedade minifundista en unidades rendíbeis, aproveitando, ademais, a biomasa como fonte de enerxía calorífica, en definitiva, un rural vivo e con servizos e onde a xente que o habite poida vivir dignamente, un territorio que é necesario para producir alimentos, para a regulación do clima, para os ciclos da auga, para conservar a biodiversidade, para evitar desastres naturais como os incendios forestais, para a produción do osíxeno e, en definitiva, para a saúde, a vida e o lecer do conxunto da sociedade, ¿toda esa responsabilidade só vai correr a cargo do impulso, do traballo e do diñeiro dos titulares das terras agrarias e dos montes que en moitos casos xa non se sabe nin quen son, nin onde están nin sequera se viven? ¿Quen se ocupa nas cidades da limpeza diaria e do coidado das rúas e das prazas, do mantemento dos xardíns e dos parques, da poda das árbores e até de cortar a herba nas rotondas? ¿Ocúpanse os veciños e as veciñas de cada rúa ou de cada barrio? ¿Con que fondos económicos se procedeu á rehabilitación dos cascos históricos das vilas e das cidades, cos dos propietarios dos edificios ou fundamentalmente con fondos públicos? Quen asumiu a iniciativa e a principal responsabilidade de devolverlle a vida aos cascos históricos?
Se estamos de acordo en que o bosque e todo o medio rural constitúe un ben do que se beneficia o conxunto da sociedade, ¿non é a sociedade no seu conxunto a que ten que contribuír a través das diferentes administracións a promover, revitalizar, restaurar e conservar ese noso inmenso pulmón, sen o que non poderiamos vivir? Claro que todo iso significa un esforzo económico sen precedentes, un plan de actuación que só pode ser abordado e executado ao longo de varias décadas, comezando por algo tan prioritario e urxente como é a protección dos núcleos rurais. Con 200 millóns de euros de orzamento para a prevención e extinción de incendios forestais non tiña que arder unha soa casa no noso país nin debería haber unha soa evacuación. Algo se planifica e se fai moi mal.
Ninguén nega que se precisa un investimento moi potente para un cambio radical do medio rural, pero acaso non son os sectores agrogandeiro e forestal estratéxicos para o noso país? Podemos contemplar unha Galiza distinta sen un rural vivo e sen outra xestión do monte? ¿Non resulta en todo caso inmensamente máis económico para a sociedade dedicar maiores recursos cada ano e ao longo do inverno e da primavera á prevención de incendios que a apagar lumes e lumes cada verán que ademais custan cifras astronómicas de diñeiro e que aínda por riba non evitan o desastre natural nin as traxedias humanas?
Non, non pode recaer a responsabilidade de devolverlle a vida ao rural e de ir a outra xestión do monte só nas persoas que aínda viven nas aldeas. Iso é un cambio revolucionario, é unha enorme empresa, un reto que implica anos e anos de traballo e a varias xeracións. É unha obra máis descomunal que construír unha ponte entre Ferrol e Coruña, e nin sequera unha ponte dunha estrada comarcal se podería construír se non o fixesen as administracións.
Necesitamos pensar na Galiza de 2050, no país que lle queremos deixar ás vindeiras xeracións. Precísanse políticas de ordenación e usos do territorio a longo prazo e cabezas políticas que non pensen con luces curtas. A estas alturas, tras décadas de abandono do territorio rural por parte dos sucesivos gobernos do Partido Popular, ou se asume este reto como unha prioridade na acción de goberno da Xunta de Galicia, coa cooperación necesaria doutras administracións, e como un compromiso de país das tres forzas políticas representadas no Parlamento galego, ou asistiremos cada ano a incendios cada vez máis devastadores e de maior perigo para a poboación. E chegará o día en que non arderán só as aldeas. Acabará por chegar o lume ás cidades como hoxe xa chegan os porcos bravos.

Talvez temos que reler a Marguerite Duras

Marguerite Duras retratada polo seu fillo

Nestes tempos de odio e xenofobia, de deshumanización e criminalización do diferente, talvez temos que regresar a Marguerite Duras e ler “As flores do arxelino”.

En novembro de 1984 coñeciamos pola prensa que o prestixioso Premio Goncourt viña de ser concedido a Marguerite Duras (Cidade de Ho Chi Minh, Vietnam, 1914-París, 1996) pola novela L´amant, unha obra de carácter autobiográfico, ambientada na Indochina colonial, que narra unha historia de amor, con diñeiro por medio, entre unha moza francesa pobre de quince anos e un rico comerciante chinés de vinte e seis, que hoxe podería ser acusado de perversión e corrupción de menores. A autora, unha muller de setenta anos, até entón unha escritora de culto, cruzaba con esta nova novela, radicalmente feminista, todas as fronteiras, todos os idiomas, todas as xeracións. Escrita en primeira persoa, nunha prosa belísima, concisa e evocadora, Marguerite Duras explora a través dunha mirada fragmentaria e sensual emocións humanas moi fortes, como o desexo por riba do amor, a paixón, a vergoña e o medo, e de fondo o racismo daquela época colonial.

Collo agora nas mans a primeira edición en español que publicara Tusquets editores, en tradución de Ana María Moix, que eu mercara nos primeiros días de febreiro de 1985 na desaparecida librería Helios, na rúa Real de Ferrol. Lembro ben que foi unha das lecturas máis gozosas da miña mocidade, un deses libros que te fascinan e que queres ter á man para volver a coller en calquera momento. Varias décadas despois a poeta Oriana Méndez fará a tradución ao galego para a editorial Kalandraka. O amante agora tamén na nosa propia lingua, como un texto clásico da literatura francesa.

Pero o racismo, a relación problemática e mesmo prohibida co “outro”, tan omnipresente nesa novela de Marguerite Duras, aparece igualmente noutros moitos textos da escritora francesa. Para comezar no seu primeiro artigo, “As flores do arxelino”, publicado en France-Obsservateur en 1957, recollido posteriormente no libro Outside, publicado por Ediciones Orbis en 1988, con tradución de Clara Janès. A través dese breve artigo -que en realidade é un fermosísimo relato- Marguerite Duras debrúzanos diante da discriminación e da represión dun mozo arxelino, inmigrante e sen papeis en París, que nin sequera lle deixan vender flores nunha rúa para poder subsistir nun país que aínda naquel tempo oprimía como colonia a súa propia terra de orixe. Cada vez que lemos ese texto de Marguerite Duras non podemos deixar de emocionarnos. É tan potente a denuncia que expresa o relato e está escrito con tanta delicadeza humana que debería ser de obrigada lectura en todos os centros docentes do mundo para educarmos no respecto ao diferente.

Así comeza Marguerite Duras “As flores do arxelino”:

“É domingo pola mañá, as dez, no cruzamento das rúas Jacob e Bonaparte, no barrio de Saint-Germain-des-Prés, hai dez días. Un mozo que vén do mercado de Buci avanza cara a este cruzamento. Ten vinte anos, viste moi miserabelmente, e empuxa unha carretilla chea de flores ás agachadas, como vive. Avanza cara ao cruzamento Jacob-Bonaparte, menos vixiado que o do mercado, e detense alí, aínda que bastante inquieto.

Ten razón. Non hai aínda dez minutos que está alí -non tivo tempo de vender nin un só ramo- cando dous señores "de civil" achéganselle. Veñen da rúa Bonaparte. Van á caza. Nariz ao vento, cheirando o aire deste fermoso domingo asollado, prometedor de irregularidades, como outras especies, o perdigón, van directo cara á súa presa.

Papeis?

Non ten papeis de autorización para entregarse ao comercio de flores”.

O que segue non o poden deixar de ler. Marguerite Duras, cunha admirábel economía expresiva, consegue mostrarnos a valentía e a grandeza humana dunhas mulleres no París dos anos cincuenta que non miran para outro lado cando ven como a aquel mozo arxelino lle tiran polo chan o único pan que ten para sobrevivir, unha simple carretilla de flores, e en silencio, e cunha beleza que estremece, unha muller tras outra dannos unha lección de xustiza, de solidariedade e de amor da que tan necesitadas están as diferentes sociedades europeas de hoxe, onde cada día o respecto pola dignidade de todos os individuos de calquera orixe ou raza é substituído cada vez máis pola deshumanización, o odio, o racismo e a xenofobia. Por iso nos entristece e nos indigna tanto, tanto!, que nesta Europa na que vivimos, que desde a Idade Moderna colonizou, dominou e espoliou sen papeis, sen papeis!, os diversos países de África (non o esquezamos!), haxa persoas e organizacións políticas que en vez de ver seres humanos mortos de fame e á intemperie só vexan simples vultos de carne humana que se poden utilizar como mercancía electoral. Para baixarse de Europa.