15/05/24

Moncha Fuentes e as sombras que nos perseguen

Foto Xerais
Con 66 anos, Moncha Fuentes publicou a súa primeira novela, coa que obtivo o Premio da Crítica Galega. Coa súa segunda novela gañou o Premio Antón Losada Diéguez e pasou a ocupar xa un primeiro posto na narrativa galega contemporánea.


O tradutor de sombras. Velaquí unha novela que profundiza nos territorios máis fondos e máis íntimos das persoas ao tempo que reconstrúe a historia política do país a través dunha familia, galeguista e culta, da pequena burguesía ourensá, nun percorrido que vai desde o momento da creación do Partido Galeguista até os nosos días. Roque Corbal Ferro, o protagonista principal, é unha persoa insegura, chea de dúbidas, feble, influenciábel, dependente do alcohol, que leva en si o enorme peso da morte do pai cando el tiña nove anos, un tema tabú no seo da súa familia. A nai, Camila Ferro Cidre, quedou igualmente devastada con aquela morte e nunca comprenderá tampouco porqué o marido, Arcadio Corbal, un prestixioso médico-psiquiatra, tomou a decisión de suicidarse en vez de falar con ela do que lle estaba a suceder, e o avó, Néstor Corbal, un mestre que participou na fundación do PG e que logo tomará partido pola Dereita Galeguista de Risco, sospeitará sempre que a ruptura política e ideolóxica co fillo no momento da súa adolescencia tivo a ver co camiño que el colleu naquela encrucillada coa que se atoparon os militantes do PG a partir de 1934. Son as sombras do pasado que perseguen e atormentan aos protagonistas principais desta historia, a segunda novela que publica Moncha Fuentes (Marín, 1952).

Para Roque Corbal, que está a facer psicanálise, será fundamental lembrar a súa relación entrañábel co avó Arcadio, talvez o ser que máis quixo, porque aquelas conversas que mantivera co avó até os seus trinta e tres anos permitíranlle alumear zonas escuras sobre as que imperaba o máis estrepitoso silencio, así como reconstruír a biografía do pai, que é unha sombra que o persegue sen tregua e que lle causa unha profunda dor (“nunca estiven interesado por min, senón na figura de meu pai, sempre flutuando diante miña como unha pantasma”). Seu avó será o único que lle fale do pai. Á súa vez, para o avó fora moi reconfortante para o seu espírito o interese de Roque sendo xa un mociño por toda aquela etapa histórica que el viviu tan intensamente e que agora seguía viva na curiosidade e nas ideas do neto. Nesas conversas, que eran un gozo para Roque, Néstor Corbal aborda por primeira vez o distanciamento que se acabou producindo entre el e o fillo e o padecemento que sufrui tras a súa morte, unha dor da que nunca se reporá e que só puido calmar coa súa preocupación por Camila e polo polos netos.

Pola súa parte, Camila Ferro, acepta a idea do psiquiatra de falar da súa vida con Arcadio e daquel suceso tan espantoso que destruíu temporalmente a súa felicidade (“eu marchara, desaparecera o día do enterro de teu pai”). Camila ábrese finalmente ao fillo e dille todo o que nunca antes lle dixera da vida con seu pai e do seu sufrimento tras o suicidio. Lémbralle que incluso tivo que cambiar de casa para liberarse daquela memoria tan dolorosa, buscando así un bálsamo para a súa angustia. As confesións de Camila permítenlle a Roque, así mesmo, coñecer o mal que o pasou súa nai, do que el non soubera nada até ese momento, porque ela fora quen de rexurdir daquel naufraxio vital e de abrazar de novo a vida.

As sombras vanse iluminando ao longo do relato, pero hai sombras que permanecen para sempre, como a daquel malogrado artista de nacionalidade suiza, afogado nas augas do río Miño aos vinte e catro anos no verán de 1915 e que os familiares o deixaran en Ourense nunha capela do cemiterio ao que Roque ía de neno co seu avó visitar o panteón no que estaba enterrada a súa avoa Sara e que agora de maior volve a visitar, pousando de novo os seus ollos no mármore onde está gravado o nome do artista suizo.

Moncha Fuentes, nunha prosa certamente primorosa e cun ritmo narrativo que convida a ler a obra sen pausa, capítulo tras capítulo, até rematala, escribe páxinas que quedarán para sempre na nosa memoria, como as que evocan o paseo do avó co seu neto cando este tiña seis anos e imaxinaba que a igrexa da Trindade era un castelo e que os barcos pendurados na capela dos Remedios podían navegar polo Miño coas belas brancas infladas polo vento. Roque vivirá con enorme decepción e tristeza como as explicacións do avó destrúen todo aquilo que a súa cabeza podía ver como real, quedándose coa sensación de que nunca máis volvería ter un castelo como o que el imaxinara. É un capítulo que nos regresa á infancia e á idade da inocencia de todas e todos nós.

DA FUNDACIÓN DO PG AO 36

Páxinas inesquencíbeis son as que recollen o momento da fundación do Partido Galeguista, o 6 de decembro de 1931, no Hotel Madrid de Pontevedra. Alí está o avó Néstor Corbal, con Castelao, Otero Pedrayo, Olimpia Valencia, María Miramontes, Ánxel Casal, Banet Fontela… Debates sobre a política fiscal, a creación de grandes portos pesqueiros, o desenvolvemento da agricultura… “nin que dicir ten que todos nos axuntamos coma unha soa alma cando se funda o Partido, e aquilo foi un acontecemento de tal relevancia que o gardo na cabeza e nos meus ollos murchos, coa intensidade gozosa das cousas únicas que suceden na vida”. Xa á tardiña, Néstor Corbal e Xosé Goyanes acompañarán ao poeta e xornalista Johan Carballeira ao vapor de Cangas. “parecía que a Galicia lle chegara por fin a súa hora”, dille o avó a Roque, lembrando aqueles días de desbordada ilusión, coa República dando os seus primeiros pasos.

Néstor Corbal non sabe cando as cousas principiaron a se torcer no seo do nacionalismo, pero está seguro que a derrota dos galeguistas nas eleccións de 1933 escoraron progresivamente o Partido cada vez máis á esquerda, e a través da súa memoria emocionada asistimos aos debates da Asemblea de Ourense de 1934 entre Vicente Risco e Suárez Picallo e entre Alexandre Bóveda e Aquilino Iglesia Alvariño, ou participamos do ambiente da Asemblea Extraordinaria de Compostela, aberta co discurso de Manuel Gómez Román, onde se pecha definitivamente o debate sobre as coalicións e se decide ir ás eleccións do 36 coa Fronte Popular, para desgusto de don Ramón Otero Pedrayo, que a pesar diso, e ao contrario que Risco, non abandona o Partido. O relato dos feitos ten de pano de fondo a recreación daquel día: “un sábado de xaneiro, frío e húmido como unha lesma, os membros do Partido baixabamos en pequenos grupos polo Pombal cando a noite xa se botara enriba, o ceo semellaba engulir as ásbores da Ferradura, as luces dos farois estremecíanse nas lousas molladas do chan…”. Virá despois a campaña a prol do Estatuto de Autonomía e o éxito do referendo. Aquilo supuxo “un desbordamento de entusiasmo, un día de xúbilo como eu nunca alcanzara a soñar”. No seu interior Néstor Corbal vive con desacougo a separación do Partido, a dúbida de se tería obrado correctamente.

O avó contaralle tamén a Roque como se desenvolveron os terríbeis feitos a partir do 18 de xullo do 36, todo o que veu despois naquelas madrugadas de pánico e pistolas, de terror e de barbarie, de represión e de medo. Un certo día, aquel mestre católico, nacionalista, non comunista, amigo de Risco e que tomara a decisión de deixar o PG, abandona o Goberno Civil, a onde fora chamado, sabendo, si, que a súa vida non corría perigo, pero sentindo “un debilitamento nas pernas, un peso no peito, un abaneo”, apoiándose nun dos contrafortes do xardín para non caer ao chan. Cando Arcadio ten quince anos coñece a Otero Pedrayo, e nese momento nace unha fonda relación entre un adolescente Arcadio Corbal e don Ramón, a quen acompaña nos paseos pola cidade, visita no seu piso da rúa da Paz o una casa de Trasalba. Esa amizade é a expresión da ruptura ideolóxica e política co pai. Arcadio Corbal nunca lle perdoará ao pai que non seguise a traxectoria de Otero naquelas horas de división interna no seo do PG. Dalgunha maneira o pai era un traidor para el.

O FRANQUISMO E O DRAMA DOS ENFERMOS MENTAIS

O relato, que fai referencia tamén ao 25 de abril de Portugal, ás últimas sentenzas de morte do franquismo ou ao asasinato de Moncho Reboiras, aborda, así mesmo, moi cruamente, de forma descarnada, a situación dos enfermos mentais neses anos da ditadura. Seguramente son estes os capítulos máis duros da novela, narrados en primeira persoa. Ignoramos nós se son voces de personaxes ficticios ou reais, mais semellan as voces dos propios doentes e dos seus familiares, daquelas persoas que viviron unha realidade tan dolorosa nos anos máis escuros da psiquiatría. A historia de Tina, por exemplo, estremece os corazóns. Era cando a moitas mulleres que sofrían a loucura nin sequera as levaban a un sanatorio psiquiátrico e as gardaban pechadas na corte ou nun alpendre ou nun cuarto no que ninguén podía entrar, moitas veces atadas como animais.

O tradutor de sombras é unha novela que se nutre da historia social e política contemporánea de Galiza, e singularmente da historia do nacionalismo galego no período da II República, pero con personaxes que padecen profundas crises persoais, mesmo a traxedia, e que están encarnados por figuras humanas, de carne e óso, que se expresan a través da técnica narrativa do monólogo, unha novela , por outra parte, cunha construción aparentemente sinxela, pero que posúe unha arquitectura coral perfectamente traballada e que ofrece un relato humano, social e político que arrastra até a última páxina a calquera lector ou lectora.

A FELICIDADE TAMÉN EXISTE

A prosa de Moncha Fuentes está atravesada polos sentimentos do corazón. O amor en todas as súas expresións e os ideais máis nobres que o ser humano pode posuír, así como a sensualidade e a beleza, están moi presentes nesta novela, con capítulos que nos conducen aos días felices da infancia de Roque en Celanova, “o reino maxestoso da liberdade”, ou aos tempos mozos de Camila pasando o verán en Sabarís, nas terras de Baiona, na casa dunha amiga, onde nos resulta doado imaxinar unha horta chea de árbores froiteiras, de mazairas e limoeiros, así como o primeiro encontro de Camila con Arcadio, con aquel psiquiatra do sanatorio de Toén, formado en Alemania, fillo de Néstor Corbal e que se move cun aire vagamente francés. Virán despois días moi felices, velaíños e doces, con viaxes moi gozosas a Portugal, territorio moi amado por Arcadio, onde viven todo aquel ambiente de liberdade que chega tras a Revolución dos Cravos, cos cafés da Avenida dos Aliados cheos de mulleres falando en alto e recuperando os espazos públicos que lles foran vedados.

Roque Corbal Ferro, neto dun vello galeguista que sempre foi fiel ás súas conviccións, fillo de militantes nacionalistas activamente comprometidos coa loita política clandestina, lector desde moi mociño do Sempre en Galiza na edición de Bos Aires de 1961, que sente un inmenso gozo o día que recibe como agasallo das propias mans do avó a primeira edición de As Burgas, a de 1944, non pode deixar de expresar agora a súa sensación de derrota e de profunda preocupación diante dun país a piques de desaparecer: “atención, atención, a quen poida interesar, non se vende outono na ribeira do Arnoia, véndese País ancestral ”. Iso é o que lle gostaría proclamar polas rúas cun megáfono a Roque Corbal. Hai dúas páxinas nesta novela de Moncha Fuentes que constitúen o máis fermoso e contundente manifesto político que unha lectora ou un lector pode atopar sobre o que hoxe lle está a acontecer a Galiza. Non hai ensaio político de cen páxinas que transmita con tanta verdade, beleza e eficacia o brado de dor e de denuncia dunha persoa con clara conciencia nacionalista fronte á desfeita e á venda do país.



29/04/24

Dúas obras imprescindíbeis de Manuel Veiga

Se nestes tempos o intelectual ocupase outro papel na sociedade, Manuel Veiga Taboada sería o noso Jean-Paul Sastre.

Seguimos a Manuel Veiga (Monforte de Lemos, 1960) desde hai décadas, desde que o seu nome comezou a aparecer nas páxinas de A Nosa Terra, semanario no que primeiro exerceu como redactor, a partir de 1983, e posteriormente como director. Mais foi talvez nos últimos anos cando de verdade nos percatamos de que estamos diante dunha das cabezas intelectualmente mellor amobladas do país. Á marxe da súa sólida e ampla formación académica, Veiga é unha das persoas máis cultas e lúcidas que eu coñezo, un moi destacado novelista, unha referencia no xornalismo galego e unha das figuras máis brillantes coas que hoxe conta o pensamento político galego, aquel que se elabora con absoluta independencia, sen outra finalidade máis que construír unha mirada crítica sobre o noso país e sobre o mundo desde nós mesmos.

Se nestes tempos o intelectual ocupase outro papel na sociedade, Manuel Veiga Taboada sería o noso Jean-Paul Sastre. Mais este monfortino-vigués nunca será un símbolo, porque nin el o pretendeu nunca, nin se ve nese papel nin a súa cultura e a súa lucidez radical ten as fiestras necesarias para chegar ao conxunto da nosa sociedade como si o tiveron os existencialistas franceses. Desde as marxes da intelectualidade na que el elabora a súa obra creativa e xornalística e, desde logo, desde fóra de calquera poder ou capela social, política ou académica que haxa no país, Manuel Veiga está a entregarnos algunhas das páxinas máis extraordinarias da nosa literatura e a análise política e sociolóxica máis luminosa que se está a escribir en Galiza neste momento. Así o afirmo, con esta rotundidade.

Abondan dous títulos recentes para demostrar o que acabamos de dicir: Perder as bestas (Xerais, 2023), a súa última novela, que vén precedida xa de títulos como O exiliado e a primavera (2004), Lois e Helena buscándose un día de tormenta (2006) ou As mellores tendas de Madrid (2021), entre outros, e o libro de ensaio A literatura galega contada aos escépticos (Galaxia, 2024), que tamén se vén sumar a outros traballos seus anteriores como Galicia contada aos non galeguistas (2020) ou Que sabes da Guerra Civil e o franquismo? (2021).

Dúas obras imprescindíbeis de Manuel Veiga.

Desde que Méndez Ferrín escribiu Arraianos, e hai diso xa ben tempo, non sei se se faría unha novela cunha prosa tan viva, rica e brillante como a que atopamos nas páxinas de Perder as bestas. Para comezar, nesta novela Manuel Veiga aborda un relato histórico moi descoñecido, incluso para as persoas interesadas pola memoria histórica. Desde que Harmut Heine comezou a desenterrar en 1972 a historia que andaba de boca en boca sobre os guerrilleiros galegos, foron moitas as investigacións que se levaron a cabo, e tras a publicación en 1980 d´A guerrilla antifranquista en Galicia, a bibliografía sobre o tema foise enriquecendo con outros moitos e importantes libros. Mais para min e para outra xente foi a novela de Manuel Veiga a que nos descubriu case dunha maneira real, como se estivésemos alí, outra parte desa historia: as chamadas contrapartidas.

Integradas por ex militares e gardas civís, as contrapartidas actúan no territorio facéndose pasar por guerrilleiros, vivindo e vestindo coma eles, para intentar descubrir o apoio co que contaban as verdadeiras guerrillas, practicando a violencia máis extrema, máis despiadada, propia de seres humanos sen corazón, e un auténtico terror entre a poboación por alí onde pasaban para así desprestixiar o movemento guerrilleiro. Foi desta maneira como colleron a moitas daquelas persoas, familiares, camaradas e veciños, que facían de enlace cos homes do monte. Máis que dar cos guerrilleiros, o que pretendían as contrapartidas era deixar sen sostén popular, sen apoio social, a loita das mulleres e dos homes que se botaran ao monte.

Se xa esta temática é suficientemente atractiva para unha novela, Manuel Veiga relata cunha veracidade e unha riqueza léxica admirábel, dunha forma crúa, áxil e maxistral, toda aquela barbarie protagonizada polas contrapartidas nunhas terras próximas á fronteira con Portugal. Sen dúbida algunha, Veiga situouse con este texto nun dos cumes da narrativa galega actual. Precisamente estes días veñen de concederlle o Premio Nacional da Crítica en Narrativa Galega por este libro. Esta novela merece ese galardón e calquera dos máis prestixiosos premios que se conceden dentro ou fóra de Galiza. Había tempo que non liamos un texto narrativo en lingua galega tan extraordinario.

Aínda impactados coa lectura de Perder as bestas, chéganos outro novo libro deste autor: A literatura galega contada aos escépticos. Uxío Novoneyra, contemplando ao lonxe os tesos cumes do Courel, expresou aquel coñecido verso que abre Os eidos: “Eiquí síntese ben o pouco que é un home…”. Lendo agora nós estas reflexións de Manuel Veiga sobre a literatura galega, eu teño que dicir o mesmo: diante da altura intelectual e da claridade discursiva coa que Veiga escribiu esta obra, un vese ben pouco competente para escribir de literatura.

Neste libro Manuel Veiga reivindica autoras e autores non sempre situados nos nosos altares, di verdades que non queremos aceptar, expresa que non alcanza a ver polo de agora na narrativa galega actual esas grandes obras que lle outorgan a unha literatura o rango de universal, considera que o mérito de A esmorga é a súa calidade artística e non a temática homosexual, o bo galego ou o amor a un territorio, fainos ver como cando menos desde Otero Pedrayo (e xa antes Rosalía) os autores galegos beberon da literatura estranxeira, manifesta a súa admiración polos poetas dos oitenta e nomeadamente pola prosa e polo clasicismo de Ramiro Fonte, afirma que a influencia de Ferrín -para Veiga un dos nosos grandes escritores do século XX, xunto con Álvaro Cunqueiro- foi o que permitiu que a literatura galega recuperase, nas últimas décadas, boa parte do terreo perdido “até chegar a converterse nunha literatura do noso tempo”, asevera que Polaroid, de Suso de Toro, “moderniza de golpe a literatura galega” cunha linguaxe literaria da nosa época, o mesmo que fan na poesía Lois Pereiro, Xela Arias e Antón Reixa, móstrase comprensivo e indulxente con Vicente Risco e recoñece que a pesar de que ”nos gustaría querelos ao completo, sen contradicións”, temos que aceptar que “o ser humano cambia, muda, mostra unha cara diferente segundo os momentos e as situacións en que o analicemos”. E engade: “Por iso un ser humano é tan difícil de xulgar”. E está a falar nese capítulo de Filgueira Valverde, de quen non ignora, nun acto de elemental xustiza, que a quen foi alcalde franquista de Pontevedra tamén lle debemos que salvara o casco histórico da cidade e que se creara un museo onde a figura máis destacada é Castelao.

Aínda que na súa opinión “cinco ou seis libros de poemas de Manuel María poderán ser citados no futuro entre o mellor da nosa historia literaria”, Manuel Veiga reivindica a súa prosa, e máis concretamente a súa prosa xornalística no semanario A Nosa Terra. As mesmas palabras de eloxio dedica tamén aos artigos que publicaron no citado periódico Ferrín (Dosinda Areses), Manuel Rivas e Bieito Iglesias. Non faltan, así mesmo, nestas páxinas as súas reflexións críticas sobre Chus Pato e Olga Novo (“a vangarda con raíces”) ou sobre o cambio de paradigma que representa a presenza das mulleres na última literatura galega desde que Pilar Pallarés publicou os seus primeiros libros. Atoparemos tamén a reivindicación da obra narrativa de Alfonso Eiré pola súa autenticidade e por expresar o mundo rural desde dentro e outras aproximacións a autores e autoras máis recentes como Berta Dávila ou Eva Moreda. O libro péchase cun epílogo para Valle-Inclán. Manuel Veiga recórdanos que “Igual que Kafka escribiu en alemán e non en checo, e Joyce en inglés e non en irlandés, Valle-Inclán fíxoo en castelán”. E remata dicindo que “Considerar a Valle pode resultar traumático, pero tamén frutífero, como sucede con todas as clases de exilio”.

Un capítulo igualmente moi interesante é o que dedica aos “Límites (e ventaxes) dunha literatura sen estado”, onde deixa reflexións tan interesantes como a seguinte: “a literatura de ámbito rural que primou até hai unhas poucas décadas, acorde coa importancia que mantiña aínda o campo, resúltalle hoxe moi distintante a gran parte dos novos lectores que descoñecen o significado de certas palabras, como cadullo ou vesada, tanto como os obxectos ou labores aos que se refiren”. Creo que cómpre ter moi en conta esa opinión de Veiga para acertar nos textos nos que hoxe se deben iniciar os lectores en lingua galega. Seguramente resulta difícil inicialos no gozo da lectura cunha temática e cunha linguaxe que corresponden a outra época. Os camiños da vida, por exemplo, é unha das grandes novelas do século XX, mais talvez non é a obra indicada para gañar para a lectura en galego a un adolescente destes tempos.

Hai algo que moito lle agradecemos a Manuel Veiga: que contextualice as obras, que teña en conta o impacto que un libro pode producir na renovación dunha literatura e na sociedade dese momento, con independencia de que co paso do tempo sexa ou non sexa unha obra mestra. E tamén lle agradecemos o amplo horizonte mental co que se achega a cada libro e a cada personalidade do mundo das nosas letras, non caendo nunca no desprezo dun autor ou dunha autora por razóns extraliterarias ou ideolóxicas e nadando incluso contracorrente e contra o que está estabelecido no canon literario galego. Esa é a grandeza intelectual e humana de Manuel Veiga. Por iso o admiramos tanto, polo seu criterio, que emana sempre dun pensamento libre de ataduras e de prexuízos.

A literatura galega contada aos escépticos resulta a todas luces unha lectura imprescindíbel, imprescindíbel para as persoas que apenas len en lingua galega ou que se mostran escépticas sobre a calidade do que se publica en galego -e que de seguro atoparán nestas páxinas un conxunto de textos que as convidarán a ler de inmediato literatura galega-, e imprescindíbel tamén para aquelas outras persoas que son lectoras ou que mesmo coñecen a nosa poesía e a nosa narrativa en profundidade, porque a través deste libro talvez descubran que hai outras maneiras de ver e valorar certos momentos da historia da nosa literatura, determinadas obras e as autoras e os autores que as crearon.

Máis aló da exquisita cultura literaria e da lucidez coa que Manuel Veiga aborda cada unha destas figuras da nosa literatura e o que el considera os momentos de ruptura ou de esplendor da mesma (“as liñas de forza que tensan a nosa literatura”), o libro déixanos imaxes inesquencíbeis como a de Méndez Ferrín chegando o último día e case a última hora para entregar o artigo na redacción de A Nosa Terra, en Doutor Cadaval, e pedindo unha máquina de escribir para redactar o artigo mentres fumaba un cigarro. Outra imaxe preciosa é imaxinar naqueles anos escuros, asfixiantes e mediocres da ditadura a don Vicente Risco viaxando a París cun camión e volvendo cargado de libros. Segundo Manuel Veiga ese sería o soño que máis anhelaba aquel intelectual de contrastada intelixencia que vexetaba no seu Ourense “entre a subsistencia económica e a inanación cultural”.

15/04/24

Que vai ser de tantísimas bibliotecas privadas?

 De existir o paraíso, sería unha biblioteca, dixo Borges.

Coas bibliotecas privadas que existen hoxe por todo o país poderiamos facer unha muralla de libros máis grande que a Muralla de Lugo.

Até o Premio Nobel de Literatura José Saramago naceu nunha casa sen libros. Saben ben as nosas lectoras e os nosos lectores que os avós de Saramago eran analfabetos e xente tan humilde que no inverno, aló na aldea de Azinhaga, cando o frío conxelaba a auga dos cántaros, para protexer os bacoriños máis fracos que acababan de nacer, ían por eles á corte e deitábannos na súa propia cama, tapados coas mesmas mantas e os mesmos lenzos, e alí pasaban toda a noite, entre o avó e a avoa. E aínda así, nesa pobreza, a avoa, Josefa Caixinha, cando xa tiña noventa anos, sentada un día na soleira da súa porta, baixo un ceo estrelado, dirá aquela belísima frase que o escritor recolle n´As Pequenas Memórias: “O mundo é tão bonito e eu tenho tanta pena de morrer”. Tamén lembrará José Saramago, no emocionante e fermosísimo discurso que pronuncia na Real Academia Sueca, que “O homem mais sábio que conheci em toda a minha vida não sabia ler nem escrever”. E era seu avó, Jerónimo Malrinho.

Milleiros e milleiros de persoas, durante moitas xeracións, en todos os países do mundo, nacemos tamén en casas sen libros, como José Saramago, con avós que non sabían ler nin escribir, ou cunha nai analfabeta, como é o caso de Albert Camus, e incluso nese contexto familiar unha pequena parte desas persoas acabaron sendo grandes figuras das letras e das ciencias e outra parte, unha inmensa maioría, aínda sen chegar a sermos escritores nin bibliófilos, fomos quen de facer libro a libro fabulosas bibliotecas, que é outra forma de vivir a literatura, simplemente gozándoa como lectores. Recordemos que Jorge Luis Borges sentíase tan orgulloso das súas lecturas como dos libros que escribía, tan feliz lendo como escribindo, e dicía que o paraíso, de existir, sería unha biblioteca.

Nas últimas décadas, sobre todo despois dos anos 50 do século XX, o mundo encheuse de bibliotecas privadas, todas elas únicas e moitas desas bibliotecas dunha extraordinaria riqueza. Bibliotecas de poetas, novelistas, historiadores, filólogos, filósofos… ou simplemente bibliotecas de persoas que aman os libros, que senten verdadeira devoción polo libro. Imposíbel facer un catálogo de bibliotecas privadas, porque en cada cidade, en cada barrio, en cada rúa, en cada parroquia galega, seguramente hai magníficas bibliotecas privadas con libros que nunca tivemos nas mans. As xeracións que se formaron intelectualmente desde a década dos cincuenta para diante foron as grandes creadoras de todas esas bibliotecas. E se falamos só do libro galego, será sobre todo a partir da creación da Editorial Galaxia en 1950 e das editoriais que fundan en Bos Aires personalidades como Luís Seoane e Arturo Cuadrado cando nalgunhas casas comeza a haber unha biblioteca galega, pois dos libros editados antes da guerra, os libros de Céltiga, de Lar e de Nós, que xa tiñan edicións moi limitadas, salváronse realmente moi poucos exemplares.

Houbo un tempo en que o mellor fondo do libro galego estaba na Fundación Penzol, e os seus máis de 50.000 exemplares que posúe na actualidade (a biblioteca de Fermín Penzol, a de Francisco Fernández del Riego e outros legados) seguen a ser un tesouro para o país, mais penso que só nas casas das escritoras e dos escritores actuais que cultivan a lingua galega hai ducias e ducias de bibliotecas particulares que non caberían en catro Cidades da Cultura. Lembro agora que Basilio Losada Castro mesmo lle mercara un piso aos libros, porque xa non lle cabían onde el vivía. E logo están os milleiros de persoas non tan coñecidas ou anónimas que contan igualmente con magníficas bibliotecas. Estou seguro que coas bibliotecas privadas que existen hoxe por todo o país poderiamos facer unha muralla de libros máis grande que a Muralla de Lugo.

Dedicatoria de José Luis Sampedro.

Hai milleiros de bibliotecas, mais non hai unha biblioteca privada igual a outra. Pode haber en moitas as mesmas coleccións de libros, os mesmos títulos, pero cada biblioteca responde a unha vida, á vida de quen a foi facendo: La madre, de Máximo Gorki, El conde de Montecristo, de Alexandre Dumas, Un capitán de quince años, de Julio Verne, e toda a literatura clásica española, incluídos San Agustín e Santa Teresa, gozosas lecturas da adolescencia nos libros máis humildes da Editorial Ramón Sopena que chegaban ás nosas mans por correo postal desde Barcelona e que nos marabillaban ás noites nun tempo en que aínda non tiñamos televisión na casa. Viñeros despois, na Transición, os libros do Círculo de Lectores: Neruda, Alberti, María Teresa León, Lorca, Miguel Hernández, Albert Camus…, os libros da colección de peto da Editorial Argos Vergara, da Editorial Bruguera, de Alianza Editorial, da colección Áncora e Delfín de Ediciones Destino…, e despois toda a fabulosa colección de obras mestras da literatura contemporánea de Seix Barral, uns cen títulos coidadosamente editados. Ou La vieja sirena, coa dedicatoria do seu autor, xunto a toda a obra literaria de José Luis Sampedro. Nunca me podería desprender de ningún deses libros.

Texto autógrafo de Álvaro Cunqueiro, entre as páxinas de Merlín e familia.

Desde 1976, desde os dezaseis anos, comezamos tamén a facer a nosa biblioteca galega, libro a libro, esa biblioteca que endexamais remataremos de completar. Entre eses libros está o que nos escribiron Álvaro Cunqueiro, Carvalho Calero, Ramón Piñeiro ou Celso Emilio Ferreiro, textos autógrafos que de súpeto levan a nosa mente ao momento no que coñecemos persoalmente todas esas figuras. Aí está a revista Vieiros, que editaba o Padroado da Cultura Galega de México, ou Castelao na luz e na sombra, de Valentín Paz-Andrade, que fora un agasallo que nos fixera Isaac Díaz Pardo en Ortigueira, ou algúns dos libros que se editaron en Bos Aires cando aquí estaba proscrito o idioma galego. Aí están obras moi amadas con dedicatorias de case todos os membros da primeira xeración da posguerra, desde Manuel María, Uxío Novoneyra e Xohana Torres, os máis vellos, a Bernardino Graña e Xosé Luís Méndez Ferrín, os máis novos. E aí non sei cantos libros máis de escritores e escritoras que foron construíndo e seguen a construír a nosa literatura nas últimas décadas.

E despois están os libros de arte que trouxemos das nosas viaxes, os libros que viñeron de París, de Florencia, de Roma ou de Venecia, os libros de fotografía de cidades diversas, a colección de museos do mundo, as varias coleccións de pintores ou os catálogos das exposicións temporais que tanto nos marabillaron: Tintoretto, Durero, Cranach, Fra Angelico, Pissarro, Gauguin, Renoir, Van Gogh, Dalí, Kandinski, O Greco, Delvaux, Colmeiro, Carlos Maside, Munch, Hopper, Picasso

E, como non, os libros de temática ortegana: Da Terriña, Aturuxos e ¡Non máis emigración!, de Ramón Armada Teixeiro, un dos grandes amigos de Curros Enríquez, San Andrés de Teixido. Historia, leyendas y tradiciones e Bares. Puerto hispánico de la primitiva navegación occidental, de don Federico Maciñeira Pardo de Lama, Geografía descriptiva de la comarca de Ortigueira, de Julio Dávila, O anarquista, de Leandro Pita Romero, Fala d´as musas, de Daniel Pernas Nieto, Viento del Norte, de Elena Quiroga, O agrarismo na comarca do Ortegal (1893-1936), de Anxel Rosende, e un longo etcétera de autores: Antonio Rivera Losada, Laureano Álvarez, Enrique Chao Espina, Vicente Peña Saavedra, Alfredo Torres, Fernando Alberto, Xoán Xosé Fernández Abella, Narciso Luaces Pardo, Obdulia Dopico Cachán, Carlos Breixo Rodríguez

Esta é a nosa biblioteca, humilde e única como todas as bibliotecas particulares, pero cargada de vivencias, de lembranzas, de días felices, de emocións moi profundas, do recordo das librerías onde adquirimos os libros, de títulos da primeira biblioteca que tivemos e que aínda gardan as manchas dunha lectura constante e o sinal da humidade que había na casa de meus pais. Cada un deses libros conserva unha páxina da nosa vida. Aí están os amigos que nos acompañan desde a nosa adolescencia e que sempre nos reciben cos brazos abertos. Homero e Rosalía de Castro, os primeiros.

Como imos deixar de habitar o único paraíso que nos queda? Como imos desprendernos do que é o ronsel da nosa vida? Que vai ser de tantísimas bibliotecas privadas como a nosa? A quen lle interesan xa os libros? Quen agora os precisa para vivir? Quen ten neste tempo de tan pouco interese polos clásicos a curiosidade de abrir a primeira edición d´O libro dos amigos, de Otero Pedrayo, esas prosas que don Ramón comezou a escribir no exilio interior de Trasalba co sol primeiro do outono de 1945, ou o Advento, de Manuel María, impreso en Arxentina en Ediciones Galicia? Quen entre nós se emociona collendo entre as mans os relatos de Xohán Casal na edición de Edicións do Castro ou Con pólvora e magnolias naquela primeira edición en papel de estraza? A quen se lle van iluminar agora os ollos cun humilde catálogo de Nós se case ninguén sabe quen foi Ánxel Casal?

19/03/24

Vicente Peña Saavedra, unha semblanza sentimental

Foto: Escolar de San Claudio (Ortigueira), onde todo comezou.

Cando, no final da nosa adolescencia, andabamos a descubrir a cultura galega e o noso propio país, Vicente Peña Saavedra, só dous anos maior ca nós, era xa unha figura emerxente.

O día que viñeron á escola buscar a aquel neno, porque lle acababa de morrer o avó, non eramos aínda o que se di amigos. Viviamos na mesma parroquia, si, pero el en Tras do Río e eu na Rocha, dous lugares algo separados. Tampouco coincidiamos nos xogos á saída da escola. A nosa única relación durante a nenez foi só dentro do Escolar construído polos indianos da parroquia de San Claudio na illa de Cuba. Mais, polo que fose, quedoume gravado para sempre que a Vicente o viñeran buscar aquela mañá porque lle morrera o avó. Esa é a lembranza máis remota que eu conservo daquel neno que todos coñeciamos por Vicente de Peña, o fillo de Matilde e de Pitino, e que co paso dos anos, desde a primeira mocidade, sería para min un referente fundamental, o amigo máis brillante de todo aquel grupo de mozos da parroquia, o máis intelixente e o máis culto, o que máis destacaba, o que escoitabamos con atención e admiración, a primeira persoa con categoría de intelectual que eu tratei na miña vida. Falaba de vivencias descoñecidas para todos nós e ademais escribía en galego en La Voz de Ortigueira artigos e versos que nós recortabamos e gardabamos. Eran os anos 75, 76, 77… do século pasado.

Foto: Vicente Peña Saavedra, Ánxel Rosende e Manuel López Foxo, 
nun acto da Universidade Popular de Ortigueira, 1989.
Con Vicente Peña Saavedra, que é de quen estou a falar, conversaría horas e horas durante aqueles anos. Eran os tempos da Transición. Era 1977 e os dous falamos de ir o 25 de xullo a Santiago de Compostela, el ao acto político da carballeira de Santa Susana, onde ía intervir Celso Emilio Ferreiro, e eu á manifestación do BN-PG. Ao final non fomos, pero para min foi o primeiro Día da Patria que vivín intensamente como se fose a Santiago. Tamén lembro a súa enorme satisfacción cando lle deron o Premio Nobel de Literatura a Vicente Aleixandre. Eu era máis de Rafael Alberti. Non sempre coincidiamos nos gustos literarios, e menos aínda nas ideas políticas, pois eu abrazaba xa as ideas do nacionalismo e el encaixaba máis no galeguismo e no anarquismo librepensador. Vicente incluso criticaba cun amplo sorriso sarcástico un libro dun poeta que eu admiraba esencialmente polo seu compromiso político co nacionalismo galego. Co paso dos anos teño que dicir que o facía cun moi intelixente criterio literario. A poesía social estaba a agonizar, non porque a poesía social e a poesía política non poida ser tamén magnífica literatura, senón pola pouca calidade coa que algúns autores escribían os seus poemas. O propio Vicente Peña cultivou ese tipo de poesía en versos escritos aló por 1976 en Compostela e San Claudio e publicados logo nas páxinas da prensa local de Ortigueira. O poemario titulábase Labrego. Longo poema en catro cantos e un himno. Certamente, versos moi potentes, moi expresivos, moi sentidos, cunha gran carga reivindicativa.

A nosa relación con Vicente nos anos 80 foi cada vez máis esporádica, pero igual de afectuosa. Nese tempo Vicente Peña, Ánxel Rosende e eu mantemos unha certa unidade de grupo arredor de don David Fojo Salgueiro, o director de La Voz de Ortigueira, unha persoa que goza sempre coa nosa presenza na Imprenta, a nosa amizade e os nosos proxectos. Vicente traballa na súa tese de doutoramento sobre as escolas dos indianos, Rosende na súa tese de licenciatura sobre o agrarismo na comarca do Ortegal e eu ando a voltas cos meus artigos sobre o poeta Ramón Armada Teixeiro. Creo que don David foi moi feliz abríndonos a súa casa, poñendo ao noso servizo a súa rica hemeroteca e mantendo longas e amenas conversas con todos nós.

Tras obter a licenciatura en Filosofía e Ciencias da Educación na Universidade de Santiago en 1980 con Premio Nacional aos Mellores Becarios, Vicente Peña Saavedra continúa a súa formación académica con grande brillantez: Premio Nacional de Terminación de Estudos Universitarios, Premio Extraordinario de Licenciatura e Premio Extraordinario de Doutorado, exercendo a docencia na USC xa desde 1983, e desde 1994 como profesor titular de Historia da Educación, converténdose nun dos máis prestixiosos pedagogos e na maior autoridade académica nas escolas dos indianos, sobre as que realizará a súa tese de doutoramento e moitos outros traballos de investigación e de divulgación ao longo das últimas décadas, recollidos en máis de trinta libros, numerosos artigos, 15 documentais dos que el figura como director e guionista e 11 exposicións das que se encargou como comisario. Na traxectoria intelectual e académica de Vicente Peña Saavedra destaca, así mesmo, o seu labor en importantes entidades e institucións relacionadas coa emigración e o patrimonio histórico-educativo e tamén a súa experiencia como docente en diversas universidades estranxeiras.

Unha das grandes exposicións das que se responsabilizou como comisario Vicente Peña Saavedra foi Luces de Alén Mar. As escolas de americanos en Galicia, organizada polo Arquivo da Emigración Galega do Consello da Cultura Galega e pola Secretaría Xeral da Emigración. Inaugurada en 2012 na sede do Campus Vida da Facultade de Ciencias da Educación, esta mostra, composta por 43 paneis, percorreu durante 11 anos diversas localidades de Galiza, cunha incursión en Portugal, e a través dos seus textos e das súas imaxes poidemos comprender en toda a súa dimensión humana, educativa, cultural e arquitectónica o que representou para o noso país a emigración a América e o inxente labor das máis de 500 sociedades galegas de instrución, verdadeiras impulsoras da educación en moitos concellos da Galiza rural, que naquel tempo sufría un déficit escolar cunha taxa de analfabetismo que en 1910 ascendía ao 69% da poboación, moito máis grave aínda no caso das mulleres. Grazas aos indianos construíronse no noso país arredor de 200 edificios como Templos do saber. Un avó de Vicente Peña Saavedra sería precisamente un daqueles homes que desde a illa de Cuba se preocuparon de atender na súa parroquia de orixe a necesidade de educar e formar as novas xeracións con métodos pedagóxicos modernos e con profesorado titulado.

Foto: Portada do catálogo da exposición Luces de Alén Mar,
da que foi comisario Vicente Peña Saavedra

A miña relación con Vicente Peña desde os anos noventa circunscríbese case á lembranza emocianada que os dous temos de Lois Obelleiro, unha persoa á que a min me unía non só unha relación política diaria, senón unha moi fonda amizade, un aprecio mutuo. Para Vicente Peña, pola contra, Obelleiro era só un importante investigador das escolas de fundación na provincia de Pontevedra e non se cruzou na vida con el até que unha tarde de 2007 se presentou no seu despacho da Facultade para entregarlle un exemplar da súa tese de doutoramento. Antes de entrar no despacho de Vicente Peña, lembro que Lois Obelleiro chamoume por teléfono para dicirme se lle podía dicir que eramos amigos, non para pedirlle nada, senón como unha maneira de entar en conversa, ao que lle respondín que aínda que había moitos anos que Vicente e eu nos nos viamos, tiveramos unha grandísima relación na mocidade e para min, ademais, era un referente na miña traxectoria humana e cultural. Á saída da Facultade, Obelleiro volveume chamar e aquela breve conversa foi a última que mantivemos Lois Obelleiro e eu. Ao día seguinte ían operalo de novo do cancro que viña sufrindo. Animeino como noutras veces anteriores ao longo do proceso da súa enfermidade, sen eu saber que a intervención ía deixalo nunha situación moi delicada, irreversíbel, e que poucos meses despois ía producirse o fatal desenlace, deixando en cantas persoas o coñeciamos e tratabamos unha inmensa ferida.

Naquel encontro na Facultade de Educación, Vicente Peña non alcanzou a comprender ben a que se debía aquela reunión que Obelleiro lle solicitara e só algún tempo máis tarde foi quen de atar cabos. Anos despois, nunha moi afectuosa carta que Vicente me manda para agradecerme o envío do libro Prosas apaixonadas, lembra así a súa conversa con Lois Obelleiro:

“O encontro fuxidío e terminal que mantiven con el e co seu fillo nunha tarde solleira dun mes de 2007, que agora non consigo adiviñar cal foi, no despacho da Facultade, é un dos episodios que xamais esquecerei. Non logrei entender naquel momento a razón da súa visita. Si recordo agora que falamos de ti en termos moi eloxiosos por ambas partes, pero nunca souben por que me fixo partícipe do privilexio de obsequiarme cun exemplar da súa tese de doutoramento sen coñecérmonos de nada. O esceptismo ou máis ben o pesimismo co que me falou naquela amigable conversa xa me levou daquela a presaxiar o peor, como lamentablemente pouco despois ocorreu. Non eran tampouco tempos moi bos para min, pois só uns meses antes fora depurado –en sentido estrito- como coordinador científico do MUPEGA e o episodio deixárame un chisco amolado. Alegreime cando pouco despois do seu pasamento vin que a tese se publicaba case na súa integridade. De pouco valeu, pero polo menos foi unha mostra de recoñecemento e homenaxe polo seu traballo. Por certo, a tese considero que é unha magnífica investigación sobre as escolas de fundación na provincia de Pontevedra. Oxalá houbese un estudo semellante de cada unha das outras provincias, xa que o tema de análise constitúe un dos alicerces fundamentais do noso sistema educativo actual. Agora, coas túas palabras, entendo un pouco mellor a razón daquela visita, á que seguramente non souben corresponder como debera polo meu desconcerto”.

Equivócase Vicente Peña en pensar que non correspondeu como debera. Lois Obelleiro expresoume á saída daquela reunión que a conversa fora moi agradábel, que Vicente o tratara moi ben e que saía moi contento. Dicíao cunha inmensa alegría. Quero pensar que el mesmo, pensando xa no final dos seus días, quixo poñer nas mans de quen sabía ben que era un dos grandes pedagogos da Galiza actual aquel traballo de investigación que con tanta paixón e tanto esforzo levara a cabo. Imaxínome que morreu sendo moi consciente de que as palabras amábeis e eloxiosas de Vicente Peña Saavedra supoñían para el o mellor recoñecemento que podía ter a súa tese.

Este é Vicente Peña Saavedra, o amigo da mocidade do que con tanto orgullo lle falei aquel día a Lois Obelleiro, sabendo que o ía recibir co trato exquisito que el merecía, aínda que non o coñecese persoalmente. Non ten idea Vicente do moito que lle agradezo aquela conversa con Obelleiro, dándolle unha das poucas satisfaccións que tería no que lle quedaba de vida.

A xornalista María Obelleiro, afillada de Lois Obelleiro e actual directora de Nós Diario, contoume recentemente como foron aqueles últimos meses da súa vida: “Foi naquela época cando A Nosa Terra lle sacou a tese. Traducíronlla, porque non lla deixaron presentala daquela en galego, pero había centos de grallas… e botamos xullo e agosto, cando eu chegaba de Vigo de ANT (acababa de empezar a traballar), corrixindo naqueles folios, acompañados dun aquarios á sombra, no patín da súa casa. El xa apenas falaba, e malamente se expresaba, mais foi adiante o libro e chegou a presentalo. El daquela xa estaba moi maliño. Debeu ser tres meses antes de morrer”.

Despois desta semblanza, escrita desde o afecto e desde a memoria emocionada, estou seguro que Vicente Peña estará aínda moito máis seguro de que aquela conversa con Lois Obelleiro no seu despacho da Facultade foi moito máis que un cordial encontro académico entre dous investigadores da historia da educación. Foi sobre todo un extraordinario xesto humano que lle deu unha raiola de felicidade a Obelleiro en días certamente moi amargos para el e a súa familia. Recordalo agora é tamén dalgunha maneira devolver o amigo á vida.



05/03/24

Memoria das tertulias

Foto: o autor do artigo, con Saleta Goi e Manuel Hermida nunha tertulia do “Cantante”, en 2016.

En 1998 Manuel María e Saleta Goi fixan a súa residencia na Coruña, no barrio de Monte Alto. Desde ese momento o “Kirss”, fronte ao Teatro Colón, convértese no punto de encontro do poeta cos amigos, mantendo unha tertulia diaria.

“Lembro, con nostalxia, os vellos cafés / de espellos enormes, fríos como a lúa / e un pouco deturpados, con manchós / nos que se podía extraviar a fantasía / e cómodos divás forrados de veludo / (…) / Vellos cafés, amados dos poetas, / dandis, busca-vidas, bohemios, nugallás / e grandes faladores. Estes cafés / engaiolantes, cheos de fume de tabaco, / chamábanse: Derby, Méndez Núñez, / Caravela, Miño, Galicia ou Español. / (…) / Os cafés eran, un moito, a propia casa: / alí escribíanse versos, longas cartas, / líase o xornal, discutíase, fumábase, / tomábanse cafés, copas, chocolate. / ¡Vellos, íntimos, fermosísimos cafés / nos que que se podía gastar toda unha vida!”.

Manuel María, que é o autor destes versos, coñecía moi ben o ambiente das tertulias. Aínda sendo estudante no Instituto de Lugo xa se incorpora ás tertulias do “Cantón Bar” e do “Méndez Núñez”, onde coñece e trata a persoeiros como Celestino Fernández de la Vega, Luís Pimentel, Aquilino Iglesia Alvariño, Ramón Piñeiro, Ricardo Carvalho Calero, Álvaro Cunqueiro ou Ánxel Fole. Despois de facer o campamento en Parga, onde volve a coincidir con Uxío Novoneyra, ao que coñecía dos tempos de Lugo, prosegue o servizo militar en Compostela. Polas tardes os dous poetas mozos asisten case todos os días á tertulia do “Español”, que estaba á beira do Casino, na rúa do Vilar. O gran animador da tertulia é don Ramón Otero Pedrayo, neses anos catedrático de Xeografía e Historia na Universidade de Santiago. Entre outros contertulios asiduos, estaba Borobó, que entón dirixía La Noche, Domingo García-Sabell, Fermín Bouza-Brey, Carlos Maside, Ramón Piñeiro, Benito Varela Jácome e Floro Román, que era o dono do “Hotel España”, na rúa Nova, onde residían durante a semana don Ramón e dona Fita.

Manuel María contaba moitas veces que nunha ocasión na que nai de don Ramón, dona Eladia, se puxo enferma e Otero quedou só en Compostela, fíxolle a seguinte petición: “Agradeceríalle que me fixese a caridade de vir comer comigo estes días que estou só e non teño con que falar”. Grazas a iso o poeta de Outeiro de Rei xantou moitos días no “Hotel España” en vez de facelo no cuartel, e o máis importante, puido gozar un día e outro da riquísima conversa de Otero Pedrayo, que, efectivamente, era moi falador. Unicamente había unha hora que don Ramón reservaba para o diálogo íntimo con el e coa cidade. Era despois de cear, por moi fría que estivera a noite en Compostela. Co seu gabán, o seu sombreiro negro e as mans nos petos, percorría en silencio as rúas da cidade, procurando non atoparse con ninguén. Unha especie de rito diario, un acto que Franco Grande definiu como “unha comunicación co espírito dunha cidade única”.

Xunto coa tertulia do “Español”, o outro lugar de Santiago famoso polas súas tertulias xa desde antes da guerra era o “Derby”, moi frecuentado tamén por don Ramón María del Valle-Inclán. Alí levoume a min Manuel María en 1982, despois de xantarmos na “Tita” e de lerme os poemas inéditos do libro A labarada estremecida, e foi aquela tarde cando coñecín a Uxío Novoneyra, que aínda residía no Courel, e que estaba todo sorprendido porque nas eleccións xerais houbera catro votos do BNG e dous non sabía de quen podían ser. Logo apareceron polo café Manuel Lourenzo e Francisco Pillado. Lembro agora que Manuel María nos ilustrou a todos e con todo detalle sobre Xan da Coba, aquel personaxe excéntrico que inventou o trampitán e un aparato para viaxar por todo o mundo sen moverse de Ourense.

En 1998 Manuel María e Saleta Goi fixan a súa residencia na Coruña, no barrio de Monte Alto. Desde ese momento o “Kirss”, fronte ao Teatro Colón, convértese no punto de encontro do poeta cos amigos, mantendo unha tertulia diaria. Nós frecuentamos esa tertulia dous días á semana, os luns e os mércores, de 11 a 12, durante moitos anos, até que Manuel María xa non puido saír da casa pola súa enfermidade. A persoa que o acompañaba diariamente era o seu curmán Manuel Hermida. Nos días que eu ía ao café era frecuente que apareceran por alí Henrique Iglesias, que fora amigo de Avilés de Taramancos e de Reimundo Patiño, o Comandante, que conseguira facerse co sabre de Miguel Solís, o poeta Xosé Abeal e outros amigos como Carlos Díaz Martínez, Manolo Roca ou Xan Fraga. Algún día aparecía Bernardino Graña, que daquela vivía na Coruña, Xosé Fernández Ferreiro, Francisco Pillado ou incluso Bautista Álvarez, unha das persoas que máis querían e admiraban Saleta e Manuel María. Con Saleta coincidín poucas veces no “Kirss”. Ela sobre todo frecuentaba a tertulia dos domingos, que a facían na “Jijonenca”, e á que asistían outros amigos.

Escoitando falar a Manuel María falabamos dalgún xeito con don Ramón Otero Pedrayo, con Luís Pimentel e Aquilino Iglesia Alvariño, con Ánxel Fole e Álvaro Cunqueiro, con don Fermín Bouza-Brey e Maximino Castiñeiras, e aínda sen estar estaban sempre Uxío Novoneyra, Méndez Ferrín e Bernardino Graña. Naquela tertulia abofé que moito falamos tamén de Ramón Piñeiro e do piñeirismo, de Celso Emilio Ferreiro, de Cuña Novás e de Pilar Vázquez Cuesta. Pero outras veces a conversa transitaba polo terreo máis familiar e íntimo: a lembranza da nai, o tío co que viviu en Lugo, o pai de Saleta, os irmáns, os sobriños, a casa de Hortas, a chamada de Pepiño Estévez desde Euskadi, a crónica das viaxes por Galiza e Portugal, a memoria de Aviñón ou de Florencia…

Tras a morte de Manuel María, en setembro de 2004, Saleta quixo manter a tertulia con algúns amigos máis íntimos, primeiro no “Kirss” e logo no “Cantante”. Ás veces acompañábame Gloria Rouco, unha rapaza de Viveiro que daquela acababa de entrar na Deputación e que se converteu na persoa máis nova da tertulia, gañando moi axiña a amizade dos contertulios. Pouco a pouco a tertulia do “Cantante” foi deixando de facerse e só de cando en cando coincidiamos no café. Agora Saleta viña sempre acompañada por Manuel Hermida, que cunha ilimitada paciencia escoitaba as nosas reflexións políticas e asistía aos nosos debates, pois Saleta e eu sempre debatimos moito politicamente, mais nunca sen deixar de facelo con cordialidade e cun sorriso. Eu coñecía perfectamente toda a súa traxectoria desde a creación da UPG e a súa coraxe política en tempos moi duros e moi adversos para o nacionalismo galego. Igual que Manuel María, ela posuía unha memoria prodixiosa e contaba historias vividas con personalidades tan diferentes como don Vicente Risco ou Moncho Reboiras, momentos que están xa na historia do noso país. Eu podía discrepar radicalmente de certas opinións de Saleta Goi sobre o que había que facer, pero endexamais deixei de discutir co respecto e coa admiración que ela merecía como muller comprometida co nacionalismo galego e co país.

Saleta Goi contounos moitas veces a crónica íntima do nacionalismo. Lembro agora, por exemplo, algo que aconteceu aló pola primavera de 1965 e que foi un lamentábel incidente entre Méndez Ferrín e Arcadio López-Casanova a raíz dunha cantiga-libelo que circulou entre varios poetas galegos baixo o título de “Beilade de fodienda nas Cíes”. O Día das Letras Galegas dese ano, Méndez Ferrín presentouse no “Derby” e díxolle a Arcadio, que estaba con Silvio Santiago, Marino Dónega, Manuel María e Saleta, se podía saír fóra un momento, que tiña que falar con el. E na mesma porta do café zoscoulle unha labazada tremenda e tumbouno ao chan. Grazas que sairon os outros amigos para impedir que o incidente fora a máis. De seguida Manuel María e Saleta acompañaron a Arcadio López-Casanova á casa de Ramón Piñeiro para facerlle as curas, e xusto cando chegan a Xelmírez, 15, saía Ferrín, que viña de informar a Piñeiro de que lle arreara a Arcadio e de que se trataba dunha cuestión persoal entre os dous poetas e nada tiña a ver co debate interno no seo do galeguismo político. Dos motivos daquel axuste de contas de carácter machista falou moitos anos despois María Xosé Queizán no seu libro de memorias Vivir a galope.

Despois da tertulia con Saleta Goi no “Cantante”, as miñas conversas propias dunha tertulia son as que nos últimos anos manteño algunhas veces en calquera café con Xavier Campos. Mágoa que non hai tempo para falarmos do que de verdade nos enriquece como seres humanos. A axenda diaria e o maldito móbil xa non nos permite falar de Paolo Pasolini ou de La noche que llegué al Café Gijón. Nin sequera hai tempo para falar dun brevísimo verso de Olga Novo.



28/12/23

A librería coa que sempre soñei

Librería Berbiriana na Coruña
Esa librería nin existiu nin existe. Mais podémola imaxinar. Estaría ubicada nun dos edificios da zona do Obelisco, no corazón da Coruña. Tería varias plantas e a literatura galega e o libro galego en xeral sería a súa especialidade.

Fiquei fascinado polas librerías desde que era un rapaz de doce anos e chegaba no tren da Costa desde a miña parroquia de San Claudio á vila de Ortigueira unha hora antes da entrada no Escolar, no edificio onde hoxe está situada a Biblioteca Municipal, un tempo que eu aproveitaba para pasear aínda entre o frío e a néboa da mañá polas rúas da vila, para ver os barcos de pesca na punta do Malecón e sobre todo para contemplar apampado os dous escaparates de libros que había na rúa Real. Algúns daqueles libros devecía eu por telos entre as mans, porque para min eran o tesouro máis marabilloso que os meus ollos de neno viran até ese momento. Estou a pensar agora naquela fermosísima colección de “Obras Inmortales” da Editorial Bruguera, en tapa dura, con fondo vermello e motivos dourados, da que fun adquirindo algúns títulos co que aforraba dos gastos dos domingos. La Celestina e Rimas y Leyendas merqueinos nesa primeira etapa da miña adolescencia.

A IMPRENTA FOJO

Outro momento extraordinario no meu amor polos libros foi cando aló por 1976, aos dezaseis anos, descubro no escaparate dunha daquelas dúas librerías de Ortigueira, na Imprenta Fojo, ducias e ducias de títulos en galego que eu nunca antes vira na miña vida e nin sequera podía imaxinar. O primeiro libro que adquirín en lingua galega foi Adiós María, de Xohana Torres, sen saber nin de que ía o libro nin quen era a autora. Merqueino só pola capa, con aquela imaxe dos tranvías. Precisamente varias décadas despois, a raíz dun artigo que publiquei sobre esa novela, tivemos a posibilidade e o privilexio de poder coñecer persoalmente a Xohana Torres, que era unha figura que vivía xa retirada desde había moito tempo da vida social e cultural do país. Ela mostrou interese en coñecernos e aló fomos a Vigo unha tarde de comezo de verán Goretti Sanmartín Rei, Carme Vidal e eu, tamén da man do seu editor Pepe Puga, que a visitaba todas as semanas e que mantiña con ela unha estreita e frutífera amizade, da que naceu o poemario Últimas tardes con Xohana. Foi aquela unha tarde inesquencíbel, na que mantivemos unha longa e deliciosa conversa coa poeta, na que nos leu algún poema inédito e nos falou de Rosalía de Castro, de Ferrol, de don Ricardo Carvalho Calero, de San Andrés de Teixido, dos seus veráns en Valdoviño e da súa amizade co pintor Segura Torrella, dos seus anos mozos e da súa xeración e, como non, da súa enorme ilusión co papel activo que agora estaban a desempeñar as mulleres na política. E toda aquela vivencia tan emocionante debíalla eu a un libro de Xohana Torres que mercara na miña vila cando tiña dezaseis anos.

AS LIBRERÍAS DE FERROL

Despois das miñas matutinas contemplacións dos escaparates das librerías de Ortigueira e da adquisición dos meus primeiros libros en galego na Imprenta Fojo (Adiós María, Cantares Gallegos e Memorias dun neno labrego), a miña paixón polas librerías tivo logo a súa continuidade na cidade de Ferrol, na que cheguei a coñecer todos os títulos que había en galego en cada unha das librerías coas que naquel momento contaba a sociedade ferrolán: El Quijote, Helios, Central Librera, Delta...

Había tardes que ía dunha para outra só para ver e abrir libros. En Delta, na rúa Coruña, pasei horas e horas, tardes enteiras, aínda que só mercase un ou dous libros á semana. A dona da librería, Delia Bonome, xa me trataba como se fose da súa familia. Xa sabemos que as librerías de antes eran por excelencia un lugar de encontro entre libreiros e lectores e entre libreiros e escritores. Lembro agora, por exemplo, que cada vez que Marguerite Yourcenar ía a Tánxer pasaba sempre pola Librairie des Colonnes, moi frecuentada igualmente por Juan Goytisolo.

De forma paralela ás miñas visitas ás librerías eu ía coñecendo a moitos escritores galegos que por aquel tempo se achegaban a Ferrol para pronunciar conferencias: Álvaro Cunqueiro, Ricardo Carvalho Calero, Ramón Piñeiro, Antonio Fraguas, Domingo García-Sabell, Celso Emilio Ferreiro, Manuel María, Xosé Luís Méndez Ferrín, Francisco Rodríguez, Xosé Ramón Barreiro, Xosé Chao Rego, María Pilar García Negro, Pilar Vázquez Cuesta, José Martinho Montero Santalha… Pouco a pouco ía descubrindo os libros nas librerías e os seus autores nas conferencias. Aquilo era unha verdadeira cátedra de cultura galega e de amor ao país, que tiña a súa sede fóra dos centros docentes, no salón de actos da Caixa de Aforros, no Ateneo Ferrolán, no local de Toxos e Froles, nos actos que organizaba Roi Xordo na Domus Eclesiae…

DA LIVRARÍA BERTRAND A COUCEIRO

Posteriormente, polas cidades polas que pasei e polos países que visitei, ben poucos, por certo, busquei sempre as mellores librerías, aínda que fora para pasar só unha hora entre os seus andeis e mercar libros de fotografía e de pintura, outra das miñas debilidades. Algunhas desas librerías son verdadeiros templos do libro: a Livraría Bertrand de Lisboa, creo que a máis antiga do mundo, fundada en 1732, a Librería Lello, na rúa das Carmelitas, no Porto, talvez a librería máis fermosa que podemos atopar, a librería Compagnie, en París, no Barrio Latino, non lonxe da Sorbona, e outras de Sevilla, Madrid, Salamanca, Braga, Venecia, Florencia ou Roma, das que non me quedei cos seus nomes. E, por suposto, Couceiro e Follas Novas en Compostela, a Xistral, en Monforte de Lemos, que tantos anos rexentou con tanta coraxe política e tanto acerto Saleta Goi; a Colón da rúa Real da Coruña, xa lamentabelmente na lembranza, e a que máis visito ultimamente, a Libraría Berbiriana, no inicio da rúa Santiago. E camiño de Madrid, sempre unha parada obrigada: Urueña, para visitar as súas moitas librerías. Un dos libros que merque alí, na librería Alcaravan, a máis antiga de Urueña, foi Tierra mal bautizada. Un viaje por Tierra de Campos, unha obra deliciosa de Jesús Torbado.

LITERATURA E PAÍS

O amor polos libros e polas librerías permitiunos, ademais, descubrir máis profundamente a nosa literatura e o noso país, máis aló do que podiamos ler nos xornais. De non ser polos libros teño a certeza de que sería unha persoa privada dun dos maiores praceres da vida, o pracer de gozar da lectura, que se se descubre na infancia ou na adolescencia xa non se abandona endexamais. E foi tamén grazas ao libro galego como un tomou conciencia de que o que falaba desde neno na súa aldea era unha lingua milenaria cun pasado de prestixio e de esplendor, a lingua de cultura por excelencia, falada e cultivada polos reis nas cortes de Galiza, Portugal e Castela e polas mentes máis lúcidas e as figuras máis ilustres que deu o país desde o século XVIII.

Nos libros e nas librerías descubrin a Literatura, todas as literaturas que floreceron no universo, desde a poesía de Homero á de Olga Novo, e, naturalmente, descubrín o meu país en toda a súa dimensión histórica, cultural e política. De non ser polo meu temperá interese polos libros galegos e polos andeis das librerías dedicados ao libro galego, eu non chegaría a ter unha visión cabal de Galiza. E ademais esa paixón polo libro deume a oportunidade de escoitar a Cunqueiro ou a Celso Emilio Ferreiro, de manter unha estreita amizade con Manuel María durante moitos anos ou de tratar nunha época da miña vida a José Luis Sampedro. Realmente un privilexio, do que me sinto moi afortunado. Sen os libros e sen as librerías eu sería outra persoa, inmensamente máis pobre.

A GRANDE LIBRERÍA DE GALIZA

O que non alcancei nunca nin alcancarei posibelmente endexamais é a poder ver a librería que sempre soñei para o meu país. Esa librería nin existiu nin existe. Mais podémola imaxinar. Estaría ubicada nun dos edificios da zona do Obelisco, na Coruña. Tería varias plantas e unha luminosidade de luz natural en todos os seus espazos. A literatura galega e o libro galego en xeral, e a literatura universal traducida ao galego, sería a súa especialidade. Os libros estarían colocados por épocas históricas e por períodos literarios, desde a lírica medieval até a actualidade, desde os clásicos á última literatura, con grandes retratos dos escritores e das escritoras de cada época á beira dos andeis dedicados aos seus libros, coa posibilidade de escoitalos nas súas propias voces ou de velos en breves documentais, con todas as novidades editoriais, pero tamén cun completísimo fondo editorial, de tal maneira que puidésemos ter ao alcance dos ollos e das mans os libros todos de Rosalía de Castro, de don Ramón Otero Pedrayo ou de Álvaro Cunqueiro, e todos eses outros libros que se escribiron sobre eles.
Nesa librería dos nosos soños unha planta debería estar dedicada ás crianzas e ao libro infantil e xuvenil, porque é nesa etapa da vida onde debe nacer o amor ao libro. Non podería faltar tampouco o territorio dos autores e das autoras da banda deseñada en galego. Habería espazo tamén para a conversa demorada e para o café, mesmo para o licor-café e para os pasteis, para a exposición de primeiras edicións, para a reflexión e para o debate, para a tertulia e para a presentación de libros, de tal maneira que unha persoa puidese ir por alí e atoparse con calquera das nosas voces poéticas actuais ou cunha grande figura da intelectualidade galega. Mágoa que xa non poida ser con Carlos Martínez-Barbeito, Miguel González Garcés ou Manuel María, tan amantes da conversa.

A idea última deste noso soño que nos acompaña desde hai anos sería que a literatura galega ocupase un lugar central no corazón da cidade da Coruña, onde Ánxel Casal fundou en 1927 a Imprenta Nós, e que ser cliente habitual desa librería fose motivo de prestixio e distinción social, como hoxe o é visitar certas tendas de moda ou determinados restaurantes. Sei ben que non podemos soñar con que esa librería sexa o Café de Flore, ao que ían incluso moitos estranxeiros para ver a Simone de Beauvoir e a Jean-Paul Sartre, pero si a librería á que desde calquera punto da xeografía galega se achegue xente para pasar unhas horas nese templo do libro galego que estamos a imaxinar. Estou seguro que cambiariamos moito como persoas e como país. Só pecisamos que Amancio Ortega merque un edificio menos polo mundo e que sexa o mecenas do proxecto da Grande Librería de Galiza.

Isaac Díaz Pardo, que nunca tivo, desde logo, o poder económico do empresario de Inditex, co escaso capital do que puido dispoñer, creou o Laboratorio de Formas, Cerámicas do Castro, o Museo Carlos Maside, o Complexo Industrial Sargadelos, Edicións do Castro, as Galerías Sargadelos de Barcelona, Madrid ou Compostela ou o Instituto Galego da Información. Sempre pensando en facer país, en recuperar a memoria histórica, en transformar a súa Terra. É doado imaxinar como sería Galiza se Díaz Pardo fose un dos homes máis ricos do mundo. E é en Isaac Díaz Pardo no que se deberían de mirar os que co seu capital poden axudar a transformar o noso país. El tamén fundara en 1958, con outros exiliados, a fábrica de cerámica Porcelanas de Magdalena, a 108 quilómetros de Bos Aires. Anos máis tarde dirá sobre aquela experiencia empresarial: “Non sei que se nos perdía alí, no fin do mundo”. Iso explica o seu regreso a Galiza e todo o que aquí fixo despois.


26/12/23

O libreiro que sempre quixen ser

Cando hai agora catro anos o amigo Xoán Costa me convidou a colaborar cunha sección propia sobre libros en Sermos Galiza, o primeiro foi resistirme a ese compromiso e despois pensar como eu podería falar de libros sen ser de novidades. Foi así como se me ocorreu a columna á que agora lle poñemos remate.

 Un libro dedicado é sempre un libro único, a lembranza dun día, unha mostra de afecto, unha páxina de arte caligráfica…


A verdade é que toda a miña vida soñei con ser libreiro. As librarías foron a miña 
universidade, un dos meus lugares máis amados. Cando tiña dezaseis e dezasete anos pasaba horas e horas en todas as librarías de Ferrol e sabía todos os libros galegos que había en cada unha delas. Mercar mercaba un ou dous á semana, os que podía, mais gozábaos todos. Naqueles anos setenta o libro galego era un verdadeiro acontecemento, e tiña espazo propio, e incluso en certas librarías ocupaba todo o escaparate. Dunha destas librarías, da Libraría “Delta”, que estaba na rúa Coruña e da que era propietaria unha señora encantadora que se chamaba Delia Bonome, eu case era un empregado máis. Lembro incluso que nunha conferencia de Celso Emilio Ferreiro a propia libreira veume preguntar se “tiñamons nós” O sono sulagado. E dicía “nós”, porque sabía ben que coñecía cantos títulos había na súa libraría.

O que de verdade pretendín facer aquí, nesta sección, foi precisamente iso, falar do libro como se fose ese libreiro que sempre quixen ser e que máis alá do valor literario dunha obra, ama o libro como obxecto precioso, ese libreiro que se lle ve nos ollos e nas palabras que está marabillado coa edición, co papel, co tipo de letra, coa encadernación... “O pracer de reler” non foi, pois, a ollada crítica que nos pode ofrecer cada semana cada unha das persoas que en distintos medios exercen a crítica literaria coa solidez de quen posúe autoridade académica. O meu non deixou de ser o que unha libreira ou un libreiro lle pode dicir a calquera persoa que entra nunha libraría buscando un título xa difícil de atopar nos andeis das librarías.

Creo tamén que con esta columna quixen dalgunha maneira salvar algúns dos libros que máis amo da miña biblioteca. Como un nunca sabe cal será o destino que lle espera a eses libros que un adquiriu aquí e acolá desde a súa adolescencia, supoño que con estes artigos intentei darlles outra vida, recolléndoos incluso posteriormente en libro, en edición de autor, para agasallar logo aos amigos que comparten esta paixón polo libro. Agora xa sei que algúns dos libros máis amados da miña biblioteca quedarán para sempre nos meus humildes libros que recollen estes artigos e que alguén -estou seguro- conservará na súa casa. É algo que nos produce un inmenso sosego.

Outra enorme satisfacción que     me deu esta columna foi coller unha chamada de teléfono e que ao outro lado estivera a voz emocionada de Salvador García-Bodaño para agradecerme o artigo que eu lle acababa de dedicar ao seu Tempo de Compostela. Saber que lle podes alegrar o día a un ou a unha poeta é o máximo que eu podería soñar con estes meus artigos.