28/07/21

Manuel Vilanova, o poeta de Barbantes

 Arquivo AELG- Santos-Díez
Cando Manuel Vilanova (Barbantes, 1944-Vigo, 2019) dá o paso de escribir en lingua galega tras publicar dous poemarios en lingua castelán e o o fai, ademais, cun libro tan extraordinario como E direi-vos eu do mister das cobras, a súa poesía merece a atención crítica e o eloxio nada menos que de personalidades tan destacadas como Álvaro Cunqueiro, Fernández del Riego, Basilio Losada ou X. Mª Álvarez Blázquez e de poetas novos como Xavier Seoane ou X. Mª Álvarez Cáccamo. Todos eles celebran o carácter anovador do seu canto no panorama da lírica galega de comezos dos oitenta, un recoñecemento que se fará aínda máis visíbel cando en 1985 o poeta nos entrega A lenda das árbores de prata e recibe o Premio da Crítica Galega. Desde entón ao final dos seus días, Manuel Vilanova, de forma discreta, en silencio, á marxe de cenáculos e sen buscar nunca a súa proxección pública, constrúe, poema a poema, libro a libro, un dos edificios poéticos máis altos da poesía galega contemporánea, unha das obras máis extensas e máis ricas da nosa literatura. E non faltan críticos que o consideran “un dos maiores poetas que teña dado este noso país” (así o califica Manuel Forcadela no prólogo que lle puxo a 74 saudades para ascender aos ceos). Mais algo moi raro pasa no sistema literario galego cando o nome de Manuel Vilanova, louvado xa nos seus inicios como poeta en castelán por Vicente Aleixandre, Luís Rosales ou Eduardo Blanco-Amor, aínda hoxe, tras a súa morte, e cunha obra poética descomunal, apenas lle di algo a unhas poucas ducias de lectoras e lectores de poesía galega.

A esmeralda branca é o libro co que Manuel Vilanova regresou ás nosas letras tras máis de vinte anos de silencio e tamén co que o poeta recibiu o denominado Premio Nacional da Crítica. Hoxe queremos pousar a nosa mirada sobre as 525 páxinas, os 350 poemas e os máis de 15.000 versos deste libro. Estamos, certamente, perante unha obra propia dun Petrarca, dunha magnitude pouco frecuente en calquera literatura, onde a palabra se desborda como un río no inverno, dando orixe a poemas de máis de trescentos versos, que a outros poetas lles daría para facer e publicar un libro e incluso levar un premio. Aquí está o territorio sagrado do poeta e a súa infancia, todo o que o conformou como un ser marabillado fronte ao cosmos e o que sustentou a súa esperanza. A alegría de vivir embebido de tantísima beleza, as palabras dos outros seres da natureza, as palabras que lle deron desde neno, a memoria dos días máis felices, sen lágrimas, a súa verdadeira Arcadia, ese paraíso terreal que é Barbantes e todo o vasto mundo do Ribeiro do Miño, onde todo comezou, entre viñas e cereixas. Dirá tamén o poeta que “Quizais sexa este un bo lugar / para esperar a morte”, que el desexa nun cadaleito no que vaia “un chisquiño de lúa chea, as crinas do cabalo, / o cabelo da amiga, un pouco de espuma de mar, / o murmurio do río, unhas camelias brancas…”. Quen aínda non entrou en Vilanova, ten un país por descubrir.



A esmeralda branca

Manuel Vilanova

Libros da Frouma / Follas Novas

2006 / 526 páxinas


08/07/21

Don Paco del Riego

Francisco Fernández del Riego (Vilanova de Lourenzá, 1913 -Vigo, 2010) é unha personalidade que admiramos por toda a súa traxectoria humana, intelectual e política, desde os seus tempos de activista universitario até os últimos días da súa vida. A súa biografía é unha liña recta no compromiso coa cultura galega e con Galiza. Foi talvez don Paco del Riego unha das figuras que máis afecto, respecto e admiración mereceron sempre, e ademais -e o que é máis excepcional- desde diferentes visións e sentimentos de país. Poucas figuras coma el acadaron en vida o recoñecemento unánime daqueles sectores da nosa sociedade que desde moi diversas posicións acreditan no país, desde o galeguismo cultural ao nacionalismo político. E nin así fomos quen de tributarlle a homenaxe multitudinaria e plural que el merecía e que tanto nos honraría a nós como pobo. Un acto desas catacterísticas engrandeceríanos como país. O día que sexamos capaces de unirnos nun banquete para homenaxear a unha persoa ou a toda unha xeración pola súa dedicación ao país estaremos colocando a Galiza no centro das nosas prioridades e noutra relevancia política. Ese é o espírito co que traballou de maneira incansábel don Paco del Riego ao longo de toda a súa vida, tendendo pontes e sumando a prol do país. E ese é tamén o espírito co que debemos construír o futuro.

Da amplísima bibliografía que nos deixou Francisco Fernández del Riego nós queremos traer hoxe a esta sección o volume Ánxel Casal e o libro galego, non só porque foi unha primeira aproximación á figura de Casal e ao seu tempo, cando moi poucas persoas sabían da súa existencia e do seu inmenso labor, senón tamén porque ese libro recolle unha primeira entrega das memorias de Del Riego, que terían continuidade noutros títulos como O río do tempo. Unha historia vivida, A Xeración Galaxia ou Camiño andado. Non negamos que eses textos quedaron superados por outros traballos de investigación que se publicaron posteriormente. Pero o valor deses libros hai que contextualizalo no momento en que saen á luz e en todo o que teñen de memoria vivida. E tamén coa inevitábel fraxilidade da memoria, que non sempre é fiel ao dato preciso como si o é o traballo de investigación. Mais o importante é o relato, a verdade e a emoción coa que se transmiten os feitos, e non tanto se aconteceron nunha data ou noutra. Para elaborar ese relato, tantísimos anos despois, Del Riego valeuse da súa propia memoria persoal, certamente prodixiosa, e mais das lembranzas dos seus amigos, de galeguistas como Isaac Díaz Pardo, Antón Fraguas, Manuel Beiras García, Luís Tobío ou Xoaquín Lourenzo. O resultado é un libro que nos ilustra e emociona, algo que dificilmente conseguen as obras de investigación histórica. Mágoa que libros coma este non chegasen aínda a todas as mans.


Ánxel Casal e o libro galego 

Francisco Fernández del Riego

Ediciós do Castro / 1983 /

226 páxinas

07/06/21

De lección maxistral a obra mestra do ensaio galego contemporáneo

En xuño de 1993, hai xusto agora 28 anos, María Pilar García Negro (Lugo, 1953) pronuncia a lección maxistral da súa oposición a profesora titular da Universidade da Coruña. O tema escollido para ese exame oral foi Rosalía de Castro como a primeira ensaísta da literatura galega. Hai que dicir aquí que até ese momento a tese predominante, dentro da historiografía literaria galega, era considerar que o ensaio galego nacera cos homes da Xeración Nós. Un crítico literario como Anxo Tarrío, aínda en 1994, afirma no seu manual de Literaturga Galega, falando do século XIX, “que encanto a outras manifestacións literarias, como o ensaio ou a literatura dramática, a penas podemos detectar nada que valla realmente a pena”. Contra esta idea tan estendida, a profesora García Negro vai erguer desde aquel exercicio académico de 1993, en certa maneira correspondendo á presión da súa discípula e hoxe tamén ilustre profesora Carme Fernández Pérez-Sanjulián, un magnífico traballo de investigación, análise e interpretación que finalmente culmina no libro O clamor da rebeldía. Rosalía de Castro: ensaio e feminismo, co que obtén por unanimidade en 2010 o Premio Vicente Risco de Ciencias Sociais e que constitúe, ao noso xuízo, non só o mellor libro de María Pilar García Negro até este momento, senón tamén unha obra mestra do ensaio galego contemporáneo e un título de referencia nos estudos rosalianos.

A preocupación de María Pilar García Negro pola figura de Rosalía estaba xa presente no seu labor como profesora desde os anos setenta e como estudosa das letras galegas desde mediados dos oitenta. Se os traballos e a tese de doutoramento do profesor Francisco Rodríguez marcaron un antes e un despois no coñecemento da poeta fundacional da nosa literatura, García Negro profundizou en aspectos fundamentais como son o feminismo da escritora ou o seu perfil de muller ilustrada e culta. Cunha cabeza moi ben amoblada, coa lucidez e o rigor intelectual que sempre a caracteriza e cun estilo que talvez converte O clamor da rebeldía no seu texto máis fermosamente escrito, María Pilar García Negro ofrécenos neste seu libro unha documentada e revolucionaria reflexión sobre os prólogos que Rosalía de Castro escribiu para Cantares gallegos e Follas novas. Este ensaio abre as portas de par en par a unha nova concepción do conxunto da obra da escritora desde a lectura dos seus propios prólogos, a un maior coñecemento da súa conciencia de xénero e a outra periodización dos xéneros literarios. En definitiva, o nacemento do ensaio en lingua galega acontece no século XIX, corresponde a unha muller ese papel pioneiro e neses dous textos en prosa atopamos xa unha contundente declaración de rebeldía e transgresión, ademais dun verdadeiro programa de redención do país. Despois de case 150 anos, por fin alguén lle concedecía a atención necesaria aos prólogos de Rosalía. E foi María Pilar García Negro.




O clamor da rebeldía. Rosalía de Castro: ensaio e feminismo

María Pilar García Negro

Sotelo Blanco / 2010

288 páxinas

03/05/21

A Biblioteca Xohana Torres

  Foto: Xan Carballa
Temos a certeza de que Xohana Torres viviu con enorme ilusión o proxecto editorial da reedición da súa obra e mesmo o traballo creativo até os últimos días da súa vida grazas á súa fonda amizade con Pepe Puga, que soubo como editor darlle a esta escritora o lugar que lle correspondía nas letras galegas e facer cos seus textos literarios algunhas das edicións máis coidadas e fermosas que coñecemos dentro da historia do libro galego. Puga xa demostrara o interese en editar a Xohana Torres coa atención que a poeta merecía cando publicou Ferrol, corazón de navío, aquel libro que saíu en 2001 en Edicións A Nosa Terra, fermosamente ilustrado por Xan Carballa e con introdución de Carme Vidal e do propio Pepe Puga, un título que tamén sería posíbel -cómpre dicilo aquí- grazas ao compromiso de Xaime Bello coa cultura galega desde a Alcaldía de Ferrol. Mais o maior acontecemento bibliográfico relativo a esta escritora chegaría en 2016 coa xoia que abriu a Biblioteca Xohana Torres, Elexías a Lola, xa baixo o selo de Engaiolarte Edicións.

Como en todo o que publica esta pequena editorial, detrás dese novo título estaba non só a potente figura de Lola e a poesía dunha autora extraordinaria, senón a intelixencia, a paixón e a finísima sensibilidade duns editores como Xan Carballa e Pepe Puga, a calidade dos materiais utilizados para a impresión e a exquisitez no coidado final da edición, en definitiva, todo o que se precisa para facer do libro un verdadeiro obxecto artístico. E tras ese primeiro título dun proxecto felizmente aínda en marcha sae á luz en 2017 Teixido. San Andrés de Lonxe. Mitos e Ritos, e xa ultimamente, en 2020, a reedición de A outra banda do Iberr e Un hotel de primeira sobre o río, aqueles dous textos teatrais que se publicaran nos anos sesenta en Galaxia e que inexplicabelmente nunca foron levados ao escenario dos nosos teatros por ningunha compañía profesional galega.

A Biblioteca Xohana Torres é un proxecto que sitúa o libro galego xunto aos máis belos libros de literatura que se poden atopar no mundo editorial de calquera país europeo e que lle dá á obra de Xohana Torres un templo para a súa lectura e o seu goce. Aquelas persoas que aman o libro non só polo valor do propio texto literario, senón tamén polo deseño, a encadernación e a calidade do papel e da impresión, teñen sempre nos libros desta editorial viguesa unha auténtica alfaia. Un tras outro, os libros de Xohana Torres que nos ofrece Engaiolarte Edicións resístense a ser colocados nos andeis da biblioteca, porque son libros para acariciar, para contemplar, para gozar co tacto e coa vista. Delicatessen bibliográfica para lectoras e lectores de espíritu exquisito. 

 


Elexías a Lola

Xohana Torres

Engaiolarte / 2016

72 páxinas

06/04/21

Avilés de Taramancos: o francotirador da fermosura

A nosa primeira noticia de Antón Avilés de Taramancos (Taramancos-Boa, 1935-Noia, 1992) non foi a que publicou Salvador García-Bodaño na revista Grial en 1971, senón a entrevista que lle fixo Margarita Ledo para as páxinas de A Nosa Terra en 1980. Foi aí onde nós descubrimos a existencia de Antón Avilés. O encontro coa súa poesía sería pouco despois a través do libro O tempo no espello (1982). Lembramos perfectamente a sorpresa, o asombro e a emoción que nos causou a lectura daquel libro. Non podiamos comprender como unha voz poética de tanta calidade e xa con dous libros publicados nos anos cincuenta nin sequera ocupara nunca un lugar marxinal entre os poetas da súa xeración. Avilés de Taramancos non existía na poesía galega. Non é estraño que ao seu regreso de Colombia el se sentira máis pertencente á xeración de Dorna que á primeira xeración de poetas da posguerra. Así llo confesou nunha entrevista a Xan Carballa.   

Hoxe non imos seleccionar un poemario, senón a Obra poética completa de Antón Avilés de Taramancos, dentro da que queremos destacar tres títulos: Cantos caucanos (1985), “o primeiro gran libro do poeta: cumio de plenitude e madurez”, en palabras de Luís Alonso Girgado; As torres no ar (1989), ”un dos mellores libros de poesía do século XX”, segundo Xosé Mª Álvarez Cáccamo; e Última fuxida a Harar (1992), libro igualmente extraordinario e que constitúe o seu testamento humano e poético. Estes tres títulos sitúan a Avilés de Taramancos nun lugar central da lírica galega do século XX, na mellor poesía que se escribiu entre Manuel Antonio e Olga Novo.

Coa súa avoa, Antón Avilés aprende “a penetrar os misterios da terra”. Desde moi neno coñece o cántico do bosque, a música das árbores míticas, o asubío do merlo, os antigos aromas da natureza, a terra, en definitiva, en toda a súa dimensión material, amorosa e carnal. A terra sosterá acotío a vida do poeta, amamantándoo, até a última fuxida: “Sentir así a terra sobre o corpo / é vivir permanentemente nas raíces”. A terra e o mar, sempre. Toda a súa infancia está habitada de veleiros que alimentan e fan medrar a súa prodixiosa imaxinación, o soño da aventura e o seu anhelo de voar: “cando no remate ergan a vela (…) será o meu corazón quen sinta o vento”, escribe o poeta evocando a construción dun navío na outra banda do mar. Xa llo dicía súa nai: “Ai, meu fillo: Ti sempre a facer torres no ar…”. Desas vivencias primeiras, dese gozo pleno nos seus eidos nativos, nace a poderosa voz do poeta Avilés de Taramancos, toda a luminosidade e a fermosura do seu canto. A recuperación daquel paraíso, o retorno á terra inicial, será a súa paixón permanente: “ter de novo / os paxaros na man… ¡ese outro tempo!”. Dúas foron as súas patrias, pero só Galiza a súa Ítaca.



Obra poética completa

Antón Avilés de Taramancos

Espiral Maior / 2003

480 páxinas


01/03/21

Pilar Pallarés: autoindagación e reflexión

Xa o dixo a poeta cando aínda era moi moza: “Talvez faga poemas para ordenar un pouco o caos e así comprender-me a min mesma e comprender o que me rodea. Talvez só procure dar-lle unha pequena marxe de eternidade ás cousas”. Autocoñecemento, procura da identidade persoal, aprendizaxe, reflexión sobre a existencia e sobre o mundo que nos rodea, sempre desde a certeza de que nada hai máis fugaz que o instante vivido, ás veces gozoso e outras amargo e doloroso, e tamén nada máis eterno que a palabra que o expresa, que a beleza do poema que recolle o rostro dun efebo, o aroma da artemisa, un silencio de parques ou a luz que fenece.

Pilar Pallarés (Culleredo, 1957) entrou nas nosas vidas como un resplandor de lóstrego con Entre lusco e fusco (1980) e Sétima soidade (1983), mais foi co Libro das devoracións, xa a mediados dos noventa, cando a súa poesía alcanzou o voo das grandes e dos grandes poetas. Se a soidade e a dor era a columna que sostiña os versos do seu segundo libro, neste seu terceiro poemario, tras unha primeira parte que é aínda unha prolongación do anterior, vai predominar o desexo de renacer da ruína amorosa e da desolación e de reafirmarse na vida, custe o que custe, desde esa madurez que o ser humano é quen de lograr despois de certas travesías. Ten toda a razón Luciano Rodríguez cando di que o Libro das devoracións é un manifesto de vida. Así é. A vida en toda a súa dimensión, na súa continua transformación, na súa metamorfose. Xa o proclama a poeta nada máis abrir o libro a través dunha cita de Peter Brook: “Retirarei-me ao bosque e alí deixarei-me morrer. Alguén confundirá os meus pés coas orellas dun cervo”. “retirarei-me ao bosque /deixarei-me vivir”, di Pilar Pallarés nun poema. Velaí o tema central do libro: a temporalidade, a destrución, a rexeneración e a reencarnación. Unha nova mirada, en definitiva, unha outra actitude fronte á vida, unha visión máis positiva da existencia, seguramente froito dun profundo proceso persoal. Un fuxir do amor pasado, do desamor, do sufrimento: “o que onte viveu caia en olvido”. Fuxir de amar incluso para non sufrir. Poesía do íntimo, para comprender e comprenderse a si mesma, para resistir na vida.

Se o pensamento poético que nos ofrece este libro de Pilar Pallarés é complexo, rico e fascinante, profundamente reflexivo, o Libro das devoracións, na súa expresión máis formal, é un dos edificios literarios máis fermosos que se ten escrito en lingua galega, a obra que colocou a Pilar Pallarés no cume da poesía galega contemporánea. Moito antes de que se produzira a eclosión da literatura galega escrita por mulleres, Pilar Pallarés xa estaba alí agardándoas a todas para abrazalas, para esculpir a lingua en letras de ouro, e tamén para expresar a súa vontade de vivir como un ser animal que non teme o inverno.

                                                       

 
Libro das devoracións /

Pilar Pallarés / Espiral Maior /

1996 / 54 páxinas

08/02/21

Millán Otero, o poeta que só quería lograr un verso redondo

Ás veces é só un verso na memoria, como sostiña Eugenio de Andrade. “Pra un verso mil anos sonunha mocedá”, di nun poema Álvaro Cunqueiro. Un verso, si, só un verso, e non é pouco, é o que a nós nos marabillou de 74 saudades para ascender aos ceos, o libro póstumo de Manuel Vilanova, altísimo poeta: “Limpo como un vidro é o meu amor neste silencio”. E Xosé M. Millán Otero (Beluso-O Morrazo, 1964-Vigo, 2020) dicía que el se conformaba con lograr un verso redondo. Cultura, lucidez e humildade, algo que non sempre atopamos nos labios de outros e outras poetas.

Quen coñeza a obra de Millán sabe ben que nela abundan os versos redondos. Que lector ou lectora de Este é o tempo de sal non ficou fascinada con aquel verso que di: “para que un verso naza ten de morrer un río”. Ou con aquel outro no que o poeta expresa que “en cada verso hai que enterrar un paraíso”. Moitos outros versos chaman igualmente a nosa atención en As palabras no espello. Abro o libro e xa nese primeiro soneto de verso branco experimento o gozo como lector: “afírmote raíz de canto habito”. E algunhas follas máis adiante: “E serás canto ames”. Ou ese outro que di: “digo pupila lábio terra digo”, onde talvez hai un eco de Méndez Ferrín. Mais a obra lírica de Millán Otero non é, evidentemente, un verso que brilla aquí e acolá. O seu universo poético é un templo de poesía. É a súa unha escrita pousada e esixente, depurada, reflexiva e íntima, que procura a perfección e a beleza, “un verso en seda bordado”. El, que foi un activísimo militante nacionalista toda a súa vida, curiosamente non participaba para nada da idea de que a poesía é útil para cambiar o mundo. Non concibía a poesía como unha forma de intervención social. Que a través da poesía se podía influír no mundo interior dunha persoa, iso si. Por iso Millán sempre tivo moi claro cal era a súa principal responsabilidade como poeta, que non era outra que esforzarse en elaborar unha obra de calidade literaria, algo que deixase na nosa literatura un eco do seu canto. E vaia se o deixou! A súa está, sen ningunha dúbida, entre a mellor poesía galega que se escribiu desde os anos noventa.

Millán foi quen de medir “os ferrados de tristeza que agocha a pel dun home / para escribir coas mesmas letras de amor a amargura”. Foi quen de recoller toda a dor das “mulleres que tenden panos de morte nas soleiras”. Foi o poeta que naceu nunha casa sen libros, que amou e restaurou a lingua mariñeira dos avós e que proclamou: “todo o mar é a nosa patria”, verso tan feliz como aquel de Rosalía que levamos na memoria: “Toda a terra é dos homes”. Millán Otero: aínda un mar aberto sen navegar. Unha travesía pendente. Unha luminosidade que cega.

 


As palabras no espello

Xosé M. Millán Otero/

Edicións do Castro /

1995 / 80 páxinas