28/11/21

O Manuel Rivas máis imprescindíbel

De calquera escritor ou escritora cunha longa traxectoria literaria e cunha amplísima obra publicada, como é o caso de Manuel Rivas (A Coruña, 1957), é normal que teñamos aínda pendente de ler algún ou algúns dos seus libros publicados hai anos. Iso foi o que nos sucedeu a nós con As voces baixas, que tivo a primeira edición xa en 2012. Mais sempre aparece alguén que nos recomenda esa lectura. No meu caso foi a queridísima amiga Carme Vidal, que me falou dese título cun entusiasmo certamente desbordante, contaxiándome de inmediato o interese polo libro, e máis aínda despois de ler a magnífica entrevista que ela lle fixera ao autor para as páxinas de ANT coincidindo coa publicación da obra. Despois de escoitar os comentarios tan eloxiosos de Carme Vidal, non podía facer outra cousa máis que ir a unha libraría, con tanta sorte que nin o tiven que pedir, porque había un exemplar, iso si, un único exemplar.

Se nós tivésemos que seleccionar un título de Manuel Rivas, tarefa sempre difícil, seguramente nos quedariamos coa novela Os libros arden mal, porque talvez é a súa obra máis ambiciosa, aínda que gustamos moito dos seus relatos, un xénero, o do relato, no que este escritor é un auténtico mestre. Mais creo que ningunha persoa que siga a obra deste autor pode prescindir da lectura de As voces baixas, porque resulta fundamental para entender a obra e a figura de Rivas no seu conxunto e nas súas raíces máis profundas, as verdadeiras orixes da súa literatura, o que el chama “a boca da literatura”, que foi tamén o fío condutor do seu discurso de ingreso na RAG.

Estamos seguros que todo o que hai na obra de Manuel Rivas de sinxeleza expresiva, de emoción, de valores humanísticos, de dignidade, de xustiza, de tenrura, da presenza da xente humilde, do sentido do humor e dun certo alento sentimental e lírico, en definitiva, de vida e verdade, ten moito a ver coa súa propia nenez e adolescencia nunha rúa de Monte Alto e na aldea do Castro de Elviña, ou coas súas vivencias na casa natal de súa nai, en Corpo Santo, nunha parroquia de Carral, onde a súa imaxinación de neno lle facía pensar que a néboa que polas mañás cubría o val era a mesma néboa que soltaban as vacas cando botaban a cabeza polas cambeleiras. Mais en As voces baixas está sobre todo a súa familia, súa irmá María, súa nai, seu pai, os amigos da infancia, as xentes do lugar… Toda a riqueza humana na que el viviu eses anos tan decisivos para calquera persoa está aquí recollida e brillantemente escrita non só como homenaxe á irmá e aos pais por todo o que lle deron, senón tamén para emocionarnos coa literatura que nace da propia vida. Só un escritor que vén de onde vén Rivas e que está feito dese mesmo barro pode escribir un conxunto de relatos tan fermosos e de tanta fondura humana. Quen gustara de As Pequenas Memórias de José Saramago, gustará aínda máis de As voces baixas.



As voces baixas

Manuel Rivas

Xerais / 2019, 4ª edición / 206 páxinas





31/10/21

María Xosé Queizán: transgresión e subversión


Foto arquivo UVigoTV
Cando María Xosé Queizán chega a París a comezos dos anos 60, xa descubrira o pensamento galeguista e de esquerdas a través de Antón Beiras e xa entrara en contacto con algunhas das figuras máis destacadas da súa xeración. Tamén coñecía o existencialismo, mais será na capital francesa onde remata por descubrir toda a obra de Jean Paul Sastre e de Simone de Beauvoir e onde queda fascinada polo Nouveau Roman. Desa modalidade narrativa xorde a súa primeira novela, A orella no buraco, escrita entre Tenerife e Lugo e publicada en Galaxia en 1965. Non será até 1977 cando aparece publicado o seu segundo libro: A muller en Galicia, que Ramón Piñeiro tivo nas mans e rexeitou publicar, como tamén fará pouco tempo despois coas Cartas a Rosalía de Teresa Barro.

De Sartre aprende María Xosé Queizán a concibir a literatura como unha actividade pensante e con Beauvoir iníciase na escrita feminista. Na literatura galega hai un antes e un despois de María Xosé Queizán. Será, ademais, unha das pioneiras do movemento feminista en Galiza, onde exerce unha grande influencia. Tomar a palabra como muller, ocupar un espazo propio no mundo intelectual galego, intervir na política e na sociedade e facelo sempre desde unha perspectiva nacionalista e feminista vai ser a súa principal tarefa durante toda a súa vida, até hoxe. E a súa obra, propia dunha grande polígrofa, é a expresión de todo iso. O ensaio, a narrativa, a poesía, o teatro, o xornalismo ou a tradución foron canles creativas que María Xosé Queizán utilizou sempre para expor, defender e divulgar as súas teses feministas. A súa pretensión como escritora foi construír unha obra que servise para derrubar as estruturas mentais que aínda existen sobre o amor, a sexualidade ou a maternidade e abrir as mentes a unha sociedade máis xusta, igualitaria e libre. A súa escrita é un rotundo e constante manifesto feminista, unha literatura que, con maior ou menor fortuna literaria, procura unha e outra vez a transgresión e a subversión.

Do conxunto de toda a obra creativa de María Xosé Queizán, nós quedámonos con Ten o seu punto a fresca rosa. Cremos que é a súa mellor novela e unha das grandes obras da narrativa galega actual, aínda que, na nosa humilde opinión, sóbranlle varios capítulos, concretamente aqueles que máis teñen a ver coa novela negra. Coa cidade de Vigo como pano de fondo, e tamén coa historia política e social do noso país nos anos 70 e 80, a autora dános, máis unha vez, unha obra protagonizada por mulleres e polo discurso feminista. O resultado é unha prosa brillante, unha historia moi ben tecida, que desmitifica a visión do amor e que nos somerxe na dependencia sentimental, nas relacións lésbicas, na cuestión da maternidade, na fecundación in vitro, nos abusos sexuais e na pedofilia. En definitiva, unha novela fundamental na literatura galega contemporánea.

                   


Ten o seu punto a fresca rosa

María Xosé Queizán

Edicións Xerais / 293 páxinas

04/10/21

Manuel Forcadela: cada poema un adagio

Foto do DUVigo
Recentemente, o poeta catalán Pere Rovira comentaba nunha entrevista que había algo que el entendía indespensábel na poesía: a musicalidade do poema. Talvez non temos entre nós un corpus poético máis rítmico que o conxunto da obra lírica de Manuel Forcadela (Tomiño, 1958). Desde Ferida acústica de río, aquel seu primeiro poemario publicado en 1982, até Calquera di nada, o seu último libro, publicado en edición dixital do autor en 2017, unha belísima música atravesa todo o seu canto. Non poderiamos definir nós aquí os elementos principais da súa poesía mellor do que o fixo a profesora Camiño Noia no traballo “Música de cinza na poesía de Manuel Forcadela” (poesiagalega.org, 2011): “Atención especial aos recursos fónicos (…) Presenza constante do neoclasicismo e do decadentismo (…) A viaxe como devir (…) A presenza da tristeza na alma do poeta (…) A memoria das cousas dun pasado feliz”. Pouco máis se pode engadir se se quere dicir coa máxima brevidade.

Nós, na nosa mocidade, tivemos como poemario de cabeceira un dos primeiros libros de Manuel Forcadela: O varredor en outono. Sentiámonos plenamente identificados co ritmo, a nostalxia e as imaxes decadentes daqueles versos. Lembro agora que regresei unha e mil veces con auténtico gozo á súa lectura e recoñezo que se eu tivese o don de tocar levemente coa punta dos dedos a arte poética intentaría aproximarme a esa forma de escribir de Forcadela. Temos a certeza de que aquela obra, I Premio de Poesía Leliadoura, é un dos grandes libros da década dos oitenta. No prólogo, que asina o tamén poeta Ramiro Fonte, o seu compañeiro de xeración destaca de Forcadela o carácter de poeta viaxeiro, de poeta “que necesita saír ao mundo”, que incluso o leva a poñerlle a un poema de O regreso das ninfas o seguinte título: “O poeta Manuel Forcadela morre fusilado no entardecer dunha praia báltica despois de se despedir da súa esposa”.

Debaixo de todo ese cosmopolitismo está a verdade íntima que sostén o edificio poético de Forcadela: a loita do ser humano contra o paso do tempo e contra a morte das imaxes máis belas, dos días máis felices, dos momentos máis gozosos. A loita por reter na memoria a cinza do lume que incendiou o corpo e o espírito, o retrato que algún artista anónimo lle fixo nunha praza de Florencia, os libros mercados en Budapest, un corpo a dourarse nunha praia mentres o sol brilla e fenece sobre o mar, as fotos de antano, o nome dalgún ser que noutrora amou, aquel concerto de violino que o estremeceu… En definitiva, un “breviario para os devotos da ruina”, escrito por un poeta que clama por “algún río para chorar, / algunha rúa vagamente iluminada para estar triste”. E no final do poemario, os versos máis desesperanzadores de todo o libro: “Xa non verei madurecer as cerdeiras do xardin. / Non son mais / que un varredor en outono”.


O varredor en outono

Manuel Forcadela

Edicións Sotelo Blanco / 1988

104 páxinas

05/09/21

A inmensidade poética de Bernardino Graña

De Bernardino Graña (Cangas do Morrazo, 1932) temos moitas imaxes, mais ningunha tan inesquencíbel, humana e conmevedora como a do poeta en Santo Domingos de Bonaval, no Panteón de Galegos Ilustres, enfrontándose á morte do seu grande amigo Manuel María. Xa o atopáramos Medos e eu subindo pasiño a pasiño o Preguntoiro cara a Bonaval. Como un peregrino máis. A súa entrada naquel espazo fúnebre e o seu achegamento ao cadaleito foi un acto dun profundo respecto, dun sentimento espiritual extremo, un acto de aproximación lenta, seguramente non ausente de temor, e cunha expresión de dor, de amor e de devoción que os nosos ollos non viran durante todas aquelas horas. Ao día seguinte, en Outeiro, camiño da Santa Isabel, comentámoslle a emoción que nos causara velo en Bonaval, e el quedou moi sorprendido de saber que fora observado nese reencontro tan difícil co amigo, que esa vez xa non o puido recibir como facía sempre, cos brazos abertos, con alegría, cun sorriso inmenso como a Chaira e pronunciando como de costume o seu segundo apelido. Aínda algúns anos despois, o día que se inaugurou a Casa Museo Manuel María, puidemos ver a Bernardino subindo as escaleiras da Casa de Hortas, xa con moitas dificultades e coa axuda de Carme, para recitar os seus versos desde o corredor da casa en homenaxe a aquel outro irmán na poesía e no amor á patria. Son imaxes e vivencias que nunca se nos borrarán da mente.

Agora que a Bernardino Graña só lle faltan uns días para cumprir os 89 anos, queremos enviarlle desde aquí todo o noso cariño e a nosa admiración e convidar a quen lea esta columna a revisitar a súa obra poética, esa inmensidade de poesía que hai nos seus libros. E unha moi boa maneira de facelo é coa magnífica escolma que preparou no seu día o tamén poeta Miro Villar, que ofrece, ademais, unha moi imprescindíbel introdución: Bernardino Graña. Ser auga, darse en auga. Medio século: 1958-2008. Talvez non están aí todos os poemas que amamos de Bernardino Graña, mais si é unha mostra moi representativa da súa traxectoria como poeta desde aquel seu primeiro libro Poema do home que quixo vivir a Acendede as almenaras. Por razóns moi persoais nós temos unha especial predilección polo libro Se o noso amor e os peixes volveran Sar arriba e sementaran, libro de amor a Compostela e a unha muller lamprea, con versos que tamén falan dos seus alumnos do Instituto de Padrón, das sempre mozas Marías que hai tanto tempo pasean Santiago, dos que a ninguén aman e de ecoloxía e, por suposto, dos amigos, de Luís Seoane, Celso Emilio ou Eduardo Blanco-Amor: “Marchácheste nun taxi a un vil depósito /… / Alma miña de amor, Eduardo Blanco”. Bernardino Graña non só nos deu fermosísimos poemas, logrou algo máis alto na literatura: iluminarnos por dentro e para sempre coa poesía.



Bernardino Graña. Ser auga, darse en auga.

Medio século: 1958-2008

Escolma a cargo de Miro Villar

Centro PEN de Galicia / 2010

02/09/21

Reconstruír o nacionalismo e construír a nación

Talvez desde 1846 non houbo unha soa xeración de persoas preocupadas polo destino de Galiza que non tivera unha dupla tarefa: reconstruír o movemento político en defensa do país e construír a nación. Dependendo de cada circunstancia histórica, de cada momento político, o esforzo centrouse nun ou noutro labor. Mais houbo unha etapa moi brillante na que as dúas tarefas (reconstruír o nacionalismo e construír a nación) ocuparon por igual as enerxías do nacionalismo. Foi durante a II República. Aquela xente que viña das Irmandades da Fala tiña moi claro que había que dotar ao nacionalismo dun partido político que recollese e representase todo o galeguismo e o nacionalismo que estaba disperso pola xeografía galega. E foi así como naceu o Partido Galeguista en decembro de 1931. E sabían tamén que había que dotar a Galiza dun estatuto de seu, e aí está o anteproxecto de Estatuto que redactan ese mesmo ano Lois Tobío e Ricardo Carvalho Calero e posteriormente o Estatuto de Autonomía finalmente aprobado, xa dentro do marco da Constitución española de 1931, no que colabora principalmente Alexandre Bóveda, coa implicación de todo o PG como motor dese proceso estatutario.

Posibelmente aínda hoxe non aprendemos aquela lección que nos deron Castelao, Bóveda e todos aqueles dirixentes do nacionalismo galego dos anos trinta, que souberon manter o principio de autoorganización e o ideal dunha Galiza soberana sen renunciar a facer país dentro das coordenadas que permitía aquel marco xurídico-político. Non só temos que aprender do pensamento político que aquelas persoas elaboraron e defenderon durante aqueles anos, senón tamén da súa praxe política e da estratexia que seguiron naquel momento histórico, onde houbo moito de pragmatismo, de non desaproveitar a oportunidade que se lle ofrecía ao país, de situar a construción da nación política nun primeiro plano, que, como ben sabemos, pasaba por lograr o noso propio Estatuto de Autonomía. A alcanzar ese obxectivo dedicou todos os seus esforzos o PG.

O nacionalismo galego actual debe demostrar agora que sabe entender este momento político, onde a prioridade debe ser cambiar o rumbo do país desde onde realmente se pode facer, é dicir, desde a Xunta de Galiza, desde as competencias que hoxe temos como Comunidade Autónoma e desde a capacidade política que teñamos nos vindeiros anos como país para alcanzar máis peso político no Estado, cando menos un maior autogoberno, non inferior ao que logren Euskadi e Catalunya. Todo iso sen renunciar nin a unha soa letra do noso ideario político. Creo que actualmente existe unha moi ampla maioría social que demanda do BNG esa implicación no goberno do país. De feito xa expresou claramente que confiou nesa posibilidade cando votou BNG nas autonómicas de 2020. O éxito electoral do nacionalismo nas pasadas eleccións galegas non se pode comprender sen a intelixencia e a capacidade de Ana Pontón para entender o actual momento político, as urxencias do país e as demandas da nosa sociedade, máis aló do universo nacionalista.

Galiza non pode perder máis oportunidades nin máis xeracións de persoas lúcidas e comprometidas co país. Xa foron moitas as ocasións e as xeracións que o país perdeu. A última en 2009, despois do goberno bipartito, que foi unha experiencia que o nacionalismo debería reivindicar con orgullo. Ana Pontón creo que é moi consciente desa necesidade e desa arela de cambio, de que o país non pode perder máis oportunidades e máis xeracións. Por iso agora nos está a emprazar a un reto político aínda máis ambicioso: a impulsar e encabezar o cambio político que Galiza tanto precisa. Penso que o paso que acaba de dar Ana Pontón axudará a mentalizarnos de que, tras a última reconstrución do nacionalismo, o que toca neste momento é construír a nación, é coller o país nas mans, cos seus problemas, coas súas necesidades e coas súas limitadísimas competencias, como seguro que tamén farían Castelao e Bóveda.

30/07/21

Manuel Vilanova, o poeta de Barbantes


 Arquivo AELG- Santos-Díe
Cando Manuel Vilanova (Barbantes, 1944-Vigo, 2019) dá o paso de escribir en lingua galega tras publicar dous poemarios en lingua castelán e o o fai, ademais, cun libro tan extraordinario como E direi-vos eu do mister das cobras, a súa poesía merece a atención crítica e o eloxio nada menos que de personalidades tan destacadas como Álvaro Cunqueiro, Fernández del Riego, Basilio Losada ou X. Mª Álvarez Blázquez e de poetas novos como Xavier Seoane ou X. Mª Álvarez Cáccamo. Todos eles celebran o carácter anovador do seu canto no panorama da lírica galega de comezos dos oitenta, un recoñecemento que se fará aínda máis visíbel cando en 1985 o poeta nos entrega A lenda das árbores de prata e recibe o Premio da Crítica Galega. Desde entón ao final dos seus días, Manuel Vilanova, de forma discreta, en silencio, á marxe de cenáculos e sen buscar nunca a súa proxección pública, constrúe, poema a poema, libro a libro, un dos edificios poéticos máis altos da poesía galega contemporánea, unha das obras máis extensas e máis ricas da nosa literatura. E non faltan críticos que o consideran “un dos maiores poetas que teña dado este noso país” (así o califica Manuel Forcadela no prólogo que lle puxo a 74 saudades para ascender aos ceos). Mais algo moi raro pasa no sistema literario galego cando o nome de Manuel Vilanova, louvado xa nos seus inicios como poeta en castelán por Vicente Aleixandre, Luís Rosales ou Eduardo Blanco-Amor, aínda hoxe, tras a súa morte, e cunha obra poética descomunal, apenas lle di algo a unhas poucas ducias de lectoras e lectores de poesía galega.


A esmeralda branca
 é o libro co que Manuel Vilanova regresou ás nosas letras tras máis de vinte anos de silencio e tamén co que o poeta recibiu o denominado Premio Nacional da Crítica. Hoxe queremos pousar a nosa mirada sobre as 525 páxinas, os 350 poemas e os máis de 15.000 versos deste libro. Estamos, certamente, perante unha obra propia dun Petrarca, dunha magnitude pouco frecuente en calquera literatura, onde a palabra se desborda como un río no inverno, dando orixe a poemas de máis de trescentos versos, que a outros poetas lles daría para facer e publicar un libro e incluso levar un premio. Aquí está o territorio sagrado do poeta e a súa infancia, todo o que o conformou como un ser marabillado fronte ao cosmos e o que sustentou a súa esperanza. A alegría de vivir embebido de tantísima beleza, as palabras dos outros seres da natureza, as palabras que lle deron desde neno, a memoria dos días máis felices, sen lágrimas, a súa verdadeira Arcadia, ese paraíso terreal que é Barbantes e todo o vasto mundo do Ribeiro do Miño, onde todo comezou, entre viñas e cereixas. Dirá tamén o poeta que “Quizais sexa este un bo lugar / para esperar a morte”, que el desexa nun cadaleito no que vaia “un chisquiño de lúa chea, as crinas do cabalo, / o cabelo da amiga, un pouco de espuma de mar, / o murmurio do río, unhas camelias brancas…”. Quen aínda non entrou en Vilanova, ten un país por descubrir.

A esmeralda branca

Manuel Vilanova

Libros da Frouma / Follas Novas

2006 / 526 páxinas


08/07/21

Don Paco del Riego

Francisco Fernández del Riego (Vilanova de Lourenzá, 1913 -Vigo, 2010) é unha personalidade que admiramos por toda a súa traxectoria humana, intelectual e política, desde os seus tempos de activista universitario até os últimos días da súa vida. A súa biografía é unha liña recta no compromiso coa cultura galega e con Galiza. Foi talvez don Paco del Riego unha das figuras que máis afecto, respecto e admiración mereceron sempre, e ademais -e o que é máis excepcional- desde diferentes visións e sentimentos de país. Poucas figuras coma el acadaron en vida o recoñecemento unánime daqueles sectores da nosa sociedade que desde moi diversas posicións acreditan no país, desde o galeguismo cultural ao nacionalismo político. E nin así fomos quen de tributarlle a homenaxe multitudinaria e plural que el merecía e que tanto nos honraría a nós como pobo. Un acto desas catacterísticas engrandeceríanos como país. O día que sexamos capaces de unirnos nun banquete para homenaxear a unha persoa ou a toda unha xeración pola súa dedicación ao país estaremos colocando a Galiza no centro das nosas prioridades e noutra relevancia política. Ese é o espírito co que traballou de maneira incansábel don Paco del Riego ao longo de toda a súa vida, tendendo pontes e sumando a prol do país. E ese é tamén o espírito co que debemos construír o futuro.

Da amplísima bibliografía que nos deixou Francisco Fernández del Riego nós queremos traer hoxe a esta sección o volume Ánxel Casal e o libro galego, non só porque foi unha primeira aproximación á figura de Casal e ao seu tempo, cando moi poucas persoas sabían da súa existencia e do seu inmenso labor, senón tamén porque ese libro recolle unha primeira entrega das memorias de Del Riego, que terían continuidade noutros títulos como O río do tempo. Unha historia vivida, A Xeración Galaxia ou Camiño andado. Non negamos que eses textos quedaron superados por outros traballos de investigación que se publicaron posteriormente. Pero o valor deses libros hai que contextualizalo no momento en que saen á luz e en todo o que teñen de memoria vivida. E tamén coa inevitábel fraxilidade da memoria, que non sempre é fiel ao dato preciso como si o é o traballo de investigación. Mais o importante é o relato, a verdade e a emoción coa que se transmiten os feitos, e non tanto se aconteceron nunha data ou noutra. Para elaborar ese relato, tantísimos anos despois, Del Riego valeuse da súa propia memoria persoal, certamente prodixiosa, e mais das lembranzas dos seus amigos, de galeguistas como Isaac Díaz Pardo, Antón Fraguas, Manuel Beiras García, Luís Tobío ou Xoaquín Lourenzo. O resultado é un libro que nos ilustra e emociona, algo que dificilmente conseguen as obras de investigación histórica. Mágoa que libros coma este non chegasen aínda a todas as mans.


Ánxel Casal e o libro galego 

Francisco Fernández del Riego

Ediciós do Castro / 1983 /

226 páxinas