11/06/22

Castelao, na palabra emocionada de don Ramón

18 de setembro de 1971. Franco acaba de estar en Meirás, como todos os veráns. Don Ramón Otero Pedrayo, xa con máis de 83 anos, acompañado de Luís Seoane e Isaac Díaz Pardo, entra na sala do Museo Carlos Maside para pronunciar unha conferencia sobre Castelao. Entre o numeroso público que enche a sala hai xente galeguista e tamén outras persoas que están alí máis pola admiración e o cariño que lle profesan a Otero que polo interese pola figura de Castelao. Mais, a medida que o discurso avanza, non fica unha soa persoa allea á emoción coa que o conferenciante fala do seu grande amigo Daniel. Don Ramón non leva a súa conferencia escrita, nunca a leva, nin sequera un guión. Constrúe o relato biográfico de Castelao diante da propia audiencia. Tampouco segue ningunha metodoloxía. Fala, fala como un río de inverno, simplemente. Fala coa paixón do corazón, coa forza da palabra, coas mans, cos brazos, desde a lembranza emocionada do amigo, desde a memoria daqueles días que eles dous viviron polo país adiante, naquel Madrid da II República ou no seu reencontro en Bos Aires en 1947, onde se abrazaron de novo e se despediron para sempre.

Otero aínda non esqueceu a voz de Daniel nin o seu sorriso, aquel sorriso previo a calquera cousa, a unha conversa, a unha conferencia ou a un debate parlamentario: “quería acender ó redor de si un lume de simpatía, un lume de ardor, por iso sempre ría, i esa risada era unha risa leda”. E don Ramón fala da nenez de Castelao en Rianxo, do pai que non coñeceu até que o viu baixar dun tren en Bos Aires, dos seus anos mozos en Compostela, da súa estancia en Pontevedra, do día que se fixeron amigos en Toledo diante do cadro do Conde de Orgaz, dos tres anos que pasaron xuntos nas Cortes Constituíntes, do Castelao caricaturista, das cruces de pedra na Bretaña, dos seus debuxos políticos…, e conta anécdotas que engaiolan ao público, mais confesa que “Eu ó falar estas cousas adrede busco a risa, sin embargo o meu corazón non rie. Busco a risa para non cecáis diante de vós estalar nalgún salouco”.

Otero fala igualmente do compromiso de Castelao coa “redención de Galiza”. “Castelao era as alas da terra”, di. E non se esquece tampouco daquelas outras figuras que foron fundamentais na cultura galega e no nacionalismo da preguerra: Vicente Risco, Lousada Diéguez e Florentino Cuevillas. Pero talvez o momento máis emocionante do acto é cando don Ramón lembra aquel día de xuño do 36 na estación do Norte, cando Castelao o foi despedir antes do seu regreso a Ourense co título de Doutor: “Castelao foi a despedirme e falamos un anaquiño antes de salir o tren, e me dixo: Mira Ramón -eu calei preocupado toda a noite, xa vira como estaba Madrid máis ou menos- eu non volverei a Galiza, eu non volverei a ver a miña nai, vai vir unha guerra terrible e perderemos nós, perderemos os de esquerda”. Aínda hoxe nos emocionan estas palabras de Castelao pronunciadas por don Ramón naquela conferencia do Castro.



A miña amizade con Castelao

Ramón Otero Pedrayo

Ediciós do Castro / 1986



02/05/22

Un deses libros que tanto amamos

Podería comezar por dicir que unha antoloxía das cantigas medievais galego-portuguesas e da poesía portuguesa elaborada por un dos maiores poetas que deu Portugal é xa unha moi poderosa razón para amar un libro. Mais non é só o contido do volume nin a personalidade do antólogo o que fixo que nós teñamos un amor especial por ese libro desde hai anos. Sucede que poucas veces sentimos tanto gozo cun libro de poesía entre as mans como coa Antologia Pessoal da Poesía Portuguesa de Eugénio de Andrade (Póvoa de Atalaia, 1923-Porto, 2005), publicada pola desaparecida editora Campo das Letras en 1999, e iso é así pola beleza do libro no seu conxunto, especialmente pola calidade e as características da edición. Igual que podemos estar varias horas contemplando os frescos de Fra Angelico ou o Descendemento da Cruz de Regier van der Weyden, non nos cansamos de ter entre as mans este libro que adquirimos en Braga nunha das nosas viaxes a Portugal. Se un fose editor e puidese publicar a obra completa das grandes voces da poesía galega contemporánea, sería ese o meu espello editorial dunha obra completa.

Campo das Letras foi creada no Porto en 1994 polo histórico dirixente do Partido Comunista Portugués Jorge Araújo e desapareceu en 2009 por razóns económicas, como acontece sempre coas empresas da cultura. Pero neses quince anos de existencia, este selo editorial publicou uns 1.400 títulos, de autores portugueses e estranxeiros, recollidos en máis de setenta coleccións, unha delas Campo da Poesía, cunha tipografía, un papel e un deseño que buscaba sempre destacar o título e o nome do autor ou da autora, lograr a través da sobriedade da capa a máxima beleza e exquisitez, procurar o pracer da lectura e incluso un corpo dunha dimensión perfecta para coller o libro e pasar comodamente as páxinas. Quen de verdade ame os libros é difícil que non sinta un inmenso gozo cun libro como o que hoxe traemos a esta sección.

Hai libros que naceron para ser amados, para ser acariciados coas mans, contemplados como unha obra de arte e gozados páxina a páxina. Esta antoloxía da autoría de Eugénio de Andrade é un deses libros que tanto amamos. Nós non tivemos a fortuna de tratar ao poeta, nin sequera a de podelo escoitar algunha vez ou velo de lonxe, e menos aínda o alto privilexio de manter unha longa e deliciosa conversa con el na súa casa do Porto, como si tivo a nosa benquerida amiga Carme Vidal nos tempos aqueles de A Nosa Terra. Mais, entre os escasos libros seus que forman parte da nosa humilde biblioteca, temos esta antoloxía que relemos a miúdo e conservamos con tanto amor. Só tocar cos dedos a suavidade da sobrecuberta do libro e contemplar as catro flores de Picasso que a ilustran é un gozo extremo.

 


Antologia Pessoal da Poesía Portuguesa
Eugénio de Andrade
Campo das Letras / 2002

02/04/22

As dúas patrias de María Casares

Hai biografías noveladas e biografías que se len como novelas, que se beben como o licor café. María Casares, de Arantxa Estévez, por exemplo. Sempre que temos a ocasión de falar con alguén da grandísima María Casares permitímonos recomendarlle a magnífica biografía que Arantxa Estévez publicou en 1999 en Edicións A Nosa Terra, así como a entrevista que lle fixo Joaquín Soler Serrano para o programa “A fondo” en 1981. As persoas que sentimos auténtica adoración por María Casares temos a necesidade de ler todo o que se publicou e publica sobre esta muller, sexa o seu libro de memorias Residente privilexiada, sexa o número especial que lle dedicou en 2001 a revista de teatro Casahamlet, sexa a correspondencia con Albert Camus ou sexa o último libro que chegou a nós sobre María Casares, La Única, de Anne Plantagenet. Mais hoxe o noso propósito é reivindicar aquí o fermosísimo libro de Arantxa Estévez, que foi a primeira biografía que se publicou en toda Europa sobre a grande actriz galega, unha lectura imprescindíbel e deliciosa para coñecer esta enorme figura do teatro e do cine francés.

Aínda que María Casares residiu en Francia desde os 14 anos e nunca máis regresou á súa cidade natal desde 1936, ela dicía que a terra da que estaba feita era Galiza e que a súa patria era o teatro. Certamente, dúas foron as súas patrias: a infancia e o teatro. Só hai que ler as súas memorias para comprobar o moito que significaba a terra das súas orixes para ela. Este país foi sempre o seu paraíso: a casa familiar da rúa Panadeiras, os veráns en Montrove, a praia de Bastiagueiro, Riazor, o Océano Atlántico… Incluso durante os anos do seu longo exilio non deixou nunca de sentirse galega e de lembrar as súas raíces. Unha das razóns polas que talvez non regresou á Coruña foi seguramente polo temor a que despois de tantos anos e de todo o que aconteceu tras o verán do 36, a súa cidade non fose a que ela tiña na súa memoria. Mais endexamais quebrou o seu amor e a súa fidelidade a Galiza. Así o demostraba cada 25 de xullo recitando por Radio París poemas de Rosalía, Curros ou Pondal. Así o demostrou visitando antes que a ninguén a Virxinia Pereira a primeira vez que foi a Bos Aires, onde viviu de novo o regreso emocional á terra con Eduardo Blanco-Amor, Luís Seoane, Rafael Dieste, Tacholas e todo o exilio galego. E talvez hai que buscar tamén na necesidade que ela tiña de sentir dalgunha maneira a presenza de Galiza a súa decisión de rematar os últimos anos da súa vida no pequeno concello de Alloue, onde está soterrada. “Hai que vivir preto do océano, que o mar e o vento che labren a cara”, dicía.

Arantxa Estévez entregounos no seu día unha das biografías máis fascinantes e marabillosamente escritas que se poden ter entre as mans. Recentemente soubemos que Aira Editorial a vai reeditar. Volver a ese libro será como ver de novo esa película que tanto nos gusta.




María Casares

Arantxa Estévez

Edicións A Nosa Terra / 1999

08/03/22

Ética e estética en Xohán Casal

Hai libros que ao collelos entre as mans nos causan unha profundísima emoción, porque hai libros que representan os momentos máis luminosos dun tempo e dunha literatura, que foron escritos a contracorrente, nunha soidade espantosa, sen un fío de luz. É o caso, por exemplo, de O camiño de abaixo, de Xohán Casal (A Coruña, 1935-1960), na edición de 1970, a que publicou Ediciós do Castro con ilustración de Luís Seoane na capa, prólogo e ilustracións de Reimundo Patiño e poema-homenaxe de Manuel María. Veu logo a edición de 1985 e a de Xerais de 2005, ampliada a primeira e con estudo introdutorio de María Teresa Bermúdez a segunda. Mais permítanme que lles diga que aínda tratándose do mesmo autor e da mesma obra, este lector non vive esa emoción como con aquela primeira edición que agora teño diante dos meus ollos e que adquirira nos meus anos mozos en Ortigueira.

Xohán Casal e Reimundo Patiño coñécense na Escola de Altos Estudios Mercantiles da Coruña no ano 1949. Os dous teñen 14 ou 15 anos. O primeiro sofre unha doenza incurábel do corazón e o segundo unha enfermidade ósea. Esa mesma mañá, camiñando xuntos despois de saír das clases, Xohán Casal, que ten a sorte de gozar dunha boa biblioteca familiar, fálalle ao seu novo amigo de autores como Mallarmé e Verlaine. Algúns anos despois será Patiño o que fascine a Casal con varias obras de Castelao que seu tío Antón Patiño lle trouxera de Bos Aires. Nese momento Xohán Casal, como acto de fidelidade ao seu pobo, toma a firme determinación de abandonar o castelán e de escribir en galego, e iso que non coñece a ninguén que escriba en galego. É a partir de 1956 cando comeza a relacionarse con outros escritores mozos como Manuel María, Xosé Luís Franco Grande ou Avilés de Taramancos e a través deles descobre os libros de Galaxia ou os escritores do exilio. O 9 de xaneiro de 1960 viaxa a Compostela para pasar o día con Ramón Piñeiro e falar da publicación dos seus relatos na colección Illa Nova. Regresa de Santiago moi feliz e coa idea de alugar unha máquina de escribir para pasar os textos. Ao día seguinte, ás nove da mañá, cando dous dos seus amigos acuden á súa casa, atópanno morto no leito. Tiña só 24 anos.

Varias décadas despois Manuel Rivas falará del como “o Kafka coruñés”. Efectivamente, neses anos cincuenta ninguén escribe en lingua galega como Xohán Casal, Gonzalo R. Mourullo ou X. L. Méndez Ferrín. Son tres autores que renovan radicalmente a narrativa galega, tanto desde o punto de vista formal como temático. A influencia da literatura europea en xeral e do mundo de Kafka en particular está moi presente nos relatos de Casal. É a súa unha prosa moi diferente á dos autores da Xeración Nós e incluso á que chega ás súas mans de escritores máis próximos a el en idade. É a narrativa dun mozo que de non morrer tan prematuramente lle daría á nosa literatura unha obra que o colocaría entre os mestres da prosa galega contemporánea.


O camiño de abaixo

Xohán Casal

Ediciós do Castro / 1970

131 páxinas

31/01/22

Regreso a Marica Campo

Marica Campo (Val do Mao-O Incio, 1948) era xa unha grandísima poeta cando nos marabillou a todas e a todos nós co seu primeiro libro. Hai poetas que se desesperan por non poder publicar os seus primeiros versos. Marica Campo, pola contra, resistiuse durante anos e anos a dar á luz en libro a súa poesía, e cando o fixo foi pola reiterada petición de varios amigos. Ese seu primeiro libro, Tras as portas do rostro, era en realidade unha pequena antoloxía do que a poeta escribira entre 1970 e 1990. Vinte anos na vida dunha persoa e no proceso de creación dunha escritora tiñan que darnos unha obra dificilmente unitaria, de desigual calidade literaria e de diferente tensión poética e vital. Mais iso pouco importa cando entre as súas páxinas atopamos unha poderosa voz e unha poeta en toda a súa plenitude, cun dominio absoluto da arte de trobar. Direi máis: se Marica Campo non houbese escrito e publicado toda a súa obra poética posterior, teño a certeza de que abondarían algúns poemas deste seu primeiro libro para ocupar un lugar destacado na poesía galega contemporánea, do mesmo xeito que aínda que Manuel María só fose autor de Advento sería igualmente un dos nosos mellores poetas, como o é Xosé María Díaz Castro con Nimbos e incluso só co poema “Penélope”.

A nosa fascinación por certos poemas daquela case descoñecida Marica Campo puxémola xa por escrito nunha sección que por aquel tempo tiñamos en El Correo Gallego e que creo que foi, ademais, a primeira recensión crítica que recibiu o poemario. Seguimos desde entón, título a título, toda a súa traxectoria como escritora, en verso e en prosa, e non ignoramos a súa admirábel mestría no cultivo da poesía a través de formas clásicas como o soneto (Pedinche luz prestada, 2001) ou na dificilísima sextina (Sextinario: trinta e seis + tres, 2007), pero na nosa humilde opinión Marica Campo nunca foi tan grande como poeta como en certos poemas do seu primeiro libro, por exemplo en “Apoteose da hedra”: “Que non chegue a glicinia escoando nostalxia / nin a rosa vermella encendendo o recordo. / Non traía a madresilva o mel á lingua amarga, / non veña a acacia e pinte de arrecendo a memoria. / Non diga a lila o laio dos días esvaídos, / que non alce a camelia a paixón entre a chuvia”. Ou naquel outro poema que se abre cunha cita de Pablo Neruda (“Amiga, no te mueras”): “Non me morras, amiga, que aínda é cedo a morte. / Non devales no limo marelo da derrota, / non inventes a sombra, esquece a misa negra. / Imos buscar a vida, coroala de vida, / mordela e que nos morda, querela e namorala (…) Escríboche estas cousas eu, que habito no espanto / e bebo a soidade e padezo martirio (…) Recolle a miña tinta e fai un canto novo, / namórate da vida antes que sexa tarde”. Descubrir a Marica Campo foi unha auténtica delicia, como o foi logo tamén ler Confusión e morte de María Balteira.

Tras as portas do rostro

Marica Campo

Baía Edicións / 1992

85 páxinas






06/01/22

A deliciosa prosa de Begoña Caamaño


      Begoña Caamaño

universo homérico foi desde sempre un inmenso mar aberto para a recreación da literatura e a reinterpretación dos mitos. Escritores de todos os tempos e en múltiples linguas, pero sobre todo escritoras moi importantes contemporáneas, de aquí e de acolá, todas elas cunha clara conciencia feminista, reescribiron e seguen a reescribir a Odisea, revisitando e revisando os seus personaxes femininos desde unha nova mirada, dándolle voz propia ás mulleres e facéndoas máis libres e máis protagonistas desta grande epopea grega atribuída a Homero. Entre nós, na literatura galega, destacan fundamentalmente dúas autoras: Xohana Torres e Begoña Caamaño. Á primeira debémoslle o xa emblemático poema “Penélope”, publicado primeiro no nº 4 da revista Festa da Palabra Silenciada, en 1987, e posteriormente no libro Tempo de ría (1992). Xohana Torres utilizará tamén o último verso dese poema (“Eu tamén navegar!”) para titular o seu discurso de ingreso na Real Academia Galega. Pola súa parte, Begoña Caamaño (Vigo, 1964-Compostela, 2014) dáse a coñecer como novelista con Circe ou o pracer do azul, un dos textos máis deliciosos da narrativa galega contemporánea, que sitúa á autora á altura dun escritor tan exquisito como Álvaro Cunqueiro, de quen aprendeu que “os mitos están vivos e temos dereito a facelos nosos” e co que dialogará pouco despois nesa outra marabilla que é Morgana en Esmelle, a súa segunda novela, publicada en 2012.
 
Begoña Caamaño, que foi desde nena unha lectora voraz e unha muller cunha grande paixón pola mitoloxía, quixo devolverlle á literatura algo do que esta lle dera, escribindo o que Homero non escribiu e o que a ela lle gustaría que escribise, ofrecéndonos unha nova Penélope, moi diferente á esposa que anhela o regreso do home, que tece e destece mentres agarda fielmente e chegada do heroe. O canto X da Odisea sérvelle á nosa escritora para construír unha novela dunha extraordinaria riqueza estilística e para expresar os sentimentos, as paixóns e os desexos de Circe e de Penélope desde unha perspectiva feminista. As cartas secretas que veñen e van entre a illa de Eea e Ítaca a través dun paxaro mensaxeiro permítennos descubrir non só o que de verdade senten e desexan estas dúas mulleres, senón tamén a súa sabedoría e a súa capacidade para exercer o goberno. A novela tece, ademais, unha íntima relación entre a esposa e a amante de Ulises sen que en ningún momento haxa rivalidade entre elas polo heroe. Begoña Caamaño constrúe outra Penélope, máis libre, máis sabia, máis forte, outro modelo de muller, unha nova concepción do amor e da feminidade, na que está presente, así mesmo, o pracer sexual entre as mulleres. Por primeira vez Penélope pode gozar da contemplación do mar sen o temor a que o barco de Ulises se debuxe no horizonte. E como no poema de Xohana Torres, farta de tanto novelo e tanta historia, Penélope tamén se bota ao mar. Agora tamén ela sabía navegar.

 

 

Circe ou o pracer do azul

Begoña Camaño

Editorial Galaxia / 2009

320 páxinas

28/11/21

O Manuel Rivas máis imprescindíbel

De calquera escritor ou escritora cunha longa traxectoria literaria e cunha amplísima obra publicada, como é o caso de Manuel Rivas (A Coruña, 1957), é normal que teñamos aínda pendente de ler algún ou algúns dos seus libros publicados hai anos. Iso foi o que nos sucedeu a nós con As voces baixas, que tivo a primeira edición xa en 2012. Mais sempre aparece alguén que nos recomenda esa lectura. No meu caso foi a queridísima amiga Carme Vidal, que me falou dese título cun entusiasmo certamente desbordante, contaxiándome de inmediato o interese polo libro, e máis aínda despois de ler a magnífica entrevista que ela lle fixera ao autor para as páxinas de ANT coincidindo coa publicación da obra. Despois de escoitar os comentarios tan eloxiosos de Carme Vidal, non podía facer outra cousa máis que ir a unha libraría, con tanta sorte que nin o tiven que pedir, porque había un exemplar, iso si, un único exemplar.

Se nós tivésemos que seleccionar un título de Manuel Rivas, tarefa sempre difícil, seguramente nos quedariamos coa novela Os libros arden mal, porque talvez é a súa obra máis ambiciosa, aínda que gustamos moito dos seus relatos, un xénero, o do relato, no que este escritor é un auténtico mestre. Mais creo que ningunha persoa que siga a obra deste autor pode prescindir da lectura de As voces baixas, porque resulta fundamental para entender a obra e a figura de Rivas no seu conxunto e nas súas raíces máis profundas, as verdadeiras orixes da súa literatura, o que el chama “a boca da literatura”, que foi tamén o fío condutor do seu discurso de ingreso na RAG.

Estamos seguros que todo o que hai na obra de Manuel Rivas de sinxeleza expresiva, de emoción, de valores humanísticos, de dignidade, de xustiza, de tenrura, da presenza da xente humilde, do sentido do humor e dun certo alento sentimental e lírico, en definitiva, de vida e verdade, ten moito a ver coa súa propia nenez e adolescencia nunha rúa de Monte Alto e na aldea do Castro de Elviña, ou coas súas vivencias na casa natal de súa nai, en Corpo Santo, nunha parroquia de Carral, onde a súa imaxinación de neno lle facía pensar que a néboa que polas mañás cubría o val era a mesma néboa que soltaban as vacas cando botaban a cabeza polas cambeleiras. Mais en As voces baixas está sobre todo a súa familia, súa irmá María, súa nai, seu pai, os amigos da infancia, as xentes do lugar… Toda a riqueza humana na que el viviu eses anos tan decisivos para calquera persoa está aquí recollida e brillantemente escrita non só como homenaxe á irmá e aos pais por todo o que lle deron, senón tamén para emocionarnos coa literatura que nace da propia vida. Só un escritor que vén de onde vén Rivas e que está feito dese mesmo barro pode escribir un conxunto de relatos tan fermosos e de tanta fondura humana. Quen gustara de As Pequenas Memórias de José Saramago, gustará aínda máis de As voces baixas.



As voces baixas

Manuel Rivas

Xerais / 2019, 4ª edición / 206 páxinas