05/02/23

María do Carme García Negro, a ciencia ao servizo do país

Quedoume moi gravado desde que o lin hai ben anos nun artigo do profesor Ramón López-Suevos, recollido logo no libro Do capitalismo colonial (Edicións do Cerne, 1979): “Non sexamos idealistas: para cambear a Universidade compre cambear o país”. Esa é talvez a razón pola que sempre houbo ao longo de toda a nosa historia contemporánea, desde os tempos de Domingo Fontán, Alfredo Brañas ou Salvador Cabeza de León, ilustres profesores e profesoras que, lonxe de limitar o seu labor a exercer a docencia nas aulas, adoptaron un compromiso político activo co país e levaron a cabo un inxente traballo de socialización das súas ideas e do seu saber a través das páxinas dos periódicos e no seo da sociedade.

CONFERENCIANTE

A profesora María do Carme García Negro é unha desas persoas que desde moi nova puxo

XVIII Xornadas Técnicas de Divulgación do Sector Pesqueiro
( Porto de Celeiro  2013)

tamén os seus coñecementos científicos, as súas análises e a súa lucidez ao servizo do país fóra das paredes da Facultade de Económicas da Universidade de Santiago, onde se doutorou en Ciencias Económicas e Empresariais e onde exerceu a docencia desde os anos setenta até a súa xubilación. Traballar activamente dentro e fóra da Universidade para cambiar o país foi unha preocupación e unha a tarefa constante da profesora María do Carme García Negro durante toda a súa longa traxectoria como docente. E dentro da súa intensa actividade extraacadémica foron moitos os días dedicados a preparar e a pronunciar conferencias por toda a xeografía galega.

Ás veces os actos desbordaban as previsións de asistencia, porque había moita fame de saber, mais outras veces o esforzo de atravesar o país en viaxes que duraban unha eternidade por aquelas estradas de antes non se vía compensado co número de persoas que finalmente asistían ao acto. Neste último caso resultaba decepcionante tanto para quen pronunciaba a conferencia como para quen a organizaba. E eu vivín un destes actos con María do Carme García Negro no Porto de Espasante, en Ortigueira. Debeu ser en 1982. Convidáramola uns mociños desde unha humilde asociación cultural que entón tiñamos en Ortigueira a pronunciar unha conferencia sobre “O mundo mariñeiro fronte á entrda no mercado Común”. O local escollido por nós fora o Cine “Xaneiro” de Espasante, xa desaparecido. Era un día frío de inverno, desapracíbel, deses que nada anima a saír da casa, e menos aínda a unha conferencia. E alí nos xuntamos non máis dunha ducia de persoas, entre as que non había máis de dous ou tres mariñeiros. A conferencia resultou unha auténtica lección maxistral, digna de ser pronunciada na Aula Magna da Facultade de Económicas. E lembro perfectamente que o dono do cine, que fora á conferencia porque tiña que abrir e pechar o local, foi o primeiro en lamentar a escasísima asistencia de público. “Que marabilla! Que ben fala esta muller! Hoxe tiña que estar aquí toda a xente de Espasante!”, exclamou. Seguramente aquelas palabras compensaron o fracaso de público e foron o mellor agasallo que podía recibir aquela noite María do Carme García Negro.

Outras persoas, por suposto, xa non se atopan con ese problema, porque prefiren dedicar todo o seu tempo a facer o seu currículum académico, no que nunca se poderá incluír, claro, unha conferencia no Porto de Espasante, seis horas de viaxe entre ida e volta no teu coche, unha tarde e unha mañá polas estradas do país e durmir fóra da casa. Pero María do Carme García Negro asumiu iso como un compromiso máis con Galiza. E así unha e outra vez, un ano e outro. Hoxe moi poucas persoas están dispostas a esa entrega constante ao país. Xa non hai no mundo universitario esa xenerosidade nin esa militancia política e intelectual.

ARTICULISTA

Agora María do Carme García Negro talvez non percorre tanto o país como conferenciante como o facía noutras épocas. Tamén é certo que hai algúns anos que xa se xubilou como profesora de Economía Aplicada na Universidade de Santiago, e tampouco está neste momento na primeira liña da acción política -onde, por certo, inexplicabelmente, nunca ocupou un cargo de representación político-institucional, a pesar de ser ela unha das dirixentes do nacionalismo galego cunha cabeza mellor amoblada e unha persoa extraordinariamente dotada para o debate político e para a dialéctica. Mais, felizmente, María do Carme García Negro non deixou de exercer a docencia a través de conferencias e das súas colaboracións en varios medios de comunicación, MUNDIARIO entre eles.

As forzas políticas e os diferentes gobernos que teñen responsabilidades na Galiza, se é que de verdade queren ser úteis a este país, farían ben en ler con atención os traballos académicos e xornalísticos da profesora María do Carme García Negro. Cada ensaio ou artigo da súa autoría, escrito sempre co rigor e coa claridade expositiva que a caracteriza, é unha lección de economía, de historia económica de Galiza, de preocupación polo futuro, de amor ao país. Análises lúcidas e rigorosas como as súas son moi necesarias para poder pensarmos desde nós mesmos, desde a nosa realidade concreta e desde as nosas necesidades, e para planificarmos con intelixencia o desenvolvemento económico que tanto precisa este país.

FONDOS NEXT GENERATION

E imos poñer un exemplo concreto do labor xornalístico da profesora García Negro e do útil que sería tomar nota do que nos di. Neste mesmo diario dixital publicou María do Carme García Negro nos últimos dous anos tres magníficos artigos sobre o papel económico que deberían ter os fondos europeos Next Generation EU. A lectura deses tres traballos creo que era e é indispensábel para calquera cargo político ou técnico que tiña ou ten que tomar decisións sobre estes fondos ou pronunciarse sobre eles. Lamentabelmente temos a certeza, e tamén a enorme decepción, de que a nosa clase política dirixente nos distintos gobernos, dos de aquí e do de aló, actuou e actúa en sentido contrario á liña que propoñía a profesora María do Carme García Negro neses traballos. E así nos vai. E así non irá nos próximos anos.

Os artigos aos que estamos a nos referir son os seguintes: “Proxectosde investimento galegos e fondos europeos” (25/10/20), “Galiza precisa investimentos industriais enraizados nas bases económicas do país” (20/12/20) e “O Goberno galego e os tractores” (07/05/21).

Leo de novo agora os tres artigos -e convido, así mesmo, aos lectores e ás lectoras a facelo tamén- e confeso que poucas veces entendín con tanta claridade e tanto proveito unha lección de economía. Nin a persoa máis ignorante en materia económica, como é o meu caso, ten o máis mínimo problema para comprender a idea fundamental que nos quere transmitir María do Carme García Negro neses tres artigos. E nin así, poñéndoo fácil de comprender e ao alcance de todo o público, os gobernos que nos gobernan foron quen de presentar un só proxecto que teña a ver coa idea de reforzar prioritariamente o capital propio instalado na Galiza e encadeado en procesos de produción máis ou menos integrados na economía galega, ou o que é o mesmo, en construír capacidade produtiva propia, en promover investimentos industriais enraizados nas bases económicas do país, “en crear crecemento e medrar na economía interior, e, logo, do crecemento que se derive, internacionalizarse, exportar mercadorías de todo tipo, capital incluído”. Tan difícil é entender isto? Ou é que son tan soberbios, tan irresponsábeis e tan babecos que nin sequera len a quen posúe autoridade académica e intelectual sobre a materia?

No primeiro destes tres artigos, publicado en outubro de 2020, a profesora García Negro incluso daba unha listaxe de proxectos que serían importantes para Galiza e para a súa economía e perfectamente incluíbeis nas medidas de recuperacións dos fondos Next Generation EU. Aí aparecían, entre outros proxectos, a rede de depuración integral de todas as augas que rematan vertendo nas rías, indispensábel para conservar a futuro a súa capacidade produtiva mariña; o Banco de terras para converter terras baldías para o cultivo e pasto para gando de pastoreo; a eliminación dos eucaliptais ilegais e a súa conversión en terra útil agrícola; a conversión do consumo de enerxía eléctrica nos centros públicos galegos en fotovoltaica centro a centro; o impulso de empresas público/privadas para a comercialización galega de carne e a creación orientada de transformados de carne, para a creación de servizos ás empresas agrarias desde a compra colectiva a calquera forma de aforro en custos ou para a transformación de madeira en bens de alto valor de mercado para vivenda, obra civil, ebanistería de iates de luxo, etc.; a construción da liña ferroviaria Lugo-Santiago, a dotación dun servizo ferroviario de cercanías A Coruña-Ferrol, etc., etc.

Calquera lectora ou lector pode comprobar cantos proxectos dos que finalmente se presentaron por parte da Xunta de Galicia e resto das administracións galegas ou aprobou o Goberno central para executar no noso país con cargo aos fondos Next Generation coinciden cos que formulaba a profesora García Negro nun dos artigos anteriormente mencionados. Máis unha vez, asistiremos a outro destrago económico, a outra oportunidade perdida. Porque no fondo o que falta aquí é un proxecto de país.

A Galiza actual non pode prescindir das súas mellores cabezas. Como nunca debeu de prescindir a Galiza de onte de Valentín Paz-Andrade ou de Domingo Quiroga. A autoridade académica de María do Carme García Negro no campo da pesca e da industria pesqueira é recoñecida dentro e fóra do país. Lembremos, ademais, que foi Directora do grupo de Investigación de Economía Pesqueira e Recursos Naturais e do curso de Postgrado “Especialización en Economía Pesqueira”. Un luxo, en definitiva, para calquera goberno galego que de verdade queira servir ao país.





24/01/23

Véndese o país

Cada vez nos chama menos a atención que se venda a un inglés, a un holandés ou a un noruego unha
aldea galega con catro ou sete casas ou que se aluguen os montes dunha parroquia ou dunha comarca enteira a unha empresa da industria do papel e da celulosa para a produción de eucalipto. Boa parte do noso rural está en venda. Véndese o país. E aquí non pasa nada. Nin reacción política da Xunta de Galicia nin reacción social.

ALDEAS EN VENDA

Primeiro foi a destrución da economía agraria e gandeira que se xeraba en cada unha das nosas parroquias, disque por non ser competitiva. Consecuencia diso foi o retroceso da superficie agrogandeira, unha maior superficie arborada e o incremento de terra abandonada. Despois veu o proceso de despoboamento das aldeas por falta de traballo e de servizos, o peche das casas, unha tras outra, e a morte case completa do campo. E agora unha parte moi importante da superficie do país semella que non ten outro futuro que non pase pola aparición de compradores estranxeiros de casas abandonadas ou de aldeas enteiras, antes de que veña o lume e o arrase todo ou caia o tellado e se esboroen as catro paredes da casa. E os montes a eucalipto e as terras a monte. E os lobos nas leiras. E os porcos bravos polo medio da cidade. E aínda nos dá a risa. Varios milleiros de entidades singulares de poboación completamente deshabitadas e máis dun 36% da poboación galega -xa todos urbanitas de residencia e de mentalidade- concentrados no 3,3% da superficie do país.

MONTES ALUGADOS A EMPRESAS

Supoño que a nosa reacción sería moi distinta se mañá nos atopásemos cun titular que dixera: “Véndese o Pórtico da Gloria”. Ou: “Unha empresa belga merca a Ría de Arousa”. Ou este outro: “Unha empresa inglesa adquire as Fragas do Eume”. Nin sequera se nos pasa pola cabeza esa posibilidade, verdade? Como se vai vender a unha empresa ou a un particular o noso patrimonio natural ou o noso patrimonio histórico-artístico? Estamos tolos ou que? No hipotético caso de que iso fose posíbel, estamos seguros que calquera goberno galego sería o primeiro en actuar para que a Ría de Arousa ou as Fragas do Eume ou Pórtico da Gloria non acabasen nas máns de ningún particular ou de ningunha empresa. Antes de que iso sucedese, serían as propias administracións as que adquirirían eses bens. Ninguén se imaxina outra reacción e outra resposta. Ah, pero no que se refire ao rural, todo é posíbel. Como se se pon á venda unha parroquia enteira ou Ourol enteiro! Como se dentro de cinco ou dez anos máis da metade da Galiza rural está nas mans de empresas especializadas na produción de eucalipto.

URBANO VERSUS RURAL

Nós non ignoramos que nos últimos corenta anos a paisaxe agraria galega sufriu unha profunda transformación como consecuencia da perda da actividade agrogandeira. Tampouco descoñecemos que Galiza deixou de ser xa un país eminentemente agrario, que cada vez ten máis peso a poboación urbana e asalariada e que o noso futuro está vencellado ao desenvolvemento económico que se poida xerar nese espazo xeográfico e económico que Antón Baamonde denomina “unha nova Olanda” e sobre o que reflexiona con lucidez e valentía no seu último libro (Unha nova Olanda. De Ferrol ao Porto: as cidades galegas e o norte de Portugal no escenario global, Galaxia, 2021), unha lectura apaixonante e certamente imprescindíbel. Mais, tendo todo iso moi presente na nosa mirada sobre a Galiza de hoxe, non podemos imaxinar ningún proxecto de país que non contemple o desafío de afrontar o presente e o futuro do rural.

Aínda que marchásemos todos e todas para o mundo urbano, a Galiza rural como espazo xeográfico, como territorio natural, como patrimonio arquitectónico, seguiría existindo, seguiría aí, e precisaría que nos ocupásemos da súa protección, do seu coidado, como o necesita calquera leira que xa non cultivamos, para que non se volva un silveiral ou chegue o lume ás casas. O desastre natural que cada ano supoñen os incendios forestais ten as súas orixes no abandono do campo. En moitos lugares do país xa non hai unha alma humana que corte unha silva. Polo tanto imponse a responsabilidade de adoptar tamén medidas urxentes para recuperar e poñer a producir as terras agrarias e ordenar os nosos montes en función dos intereses do país. Non pode haber un proxecto de futuro para Galiza que non contemple a situación actual da Galiza rural e a súa recuperación para a economía produtiva do país.

Talvez a urbanización do mundo é imparábel. E cada vez haberá máis millóns de persoas vivindo nas cidades, tamén nas cidades galegas e nos concellos máis urbanos. Mais a humanidade terá que seguir alimentándose con produtos da terra e do mar. Vímolo claramente durante a pandemia. Paralizouse todo, menos o sistema sanitario, os supermercados e o transporte de mercancías. E pouco despois a guerra de Ucraína puxo igualmente de manifesto o despropósito de traer cereais dun territorio que está a 4.000 quilómetros de nós tendo aquí millóns de ferrados de terra a bravo.

Gas e petróleo non podemos producir, pero pataca, trigo, millo, soia, centeo e cebada, desde logo que si. Igual que podemos incrementar a produción de cereixa, castaña e noz, de fabas, garavanzos e chícharos, de repolo, leituga, tomate, pemento e cebola, e toda variedade de mazás, peras, ameixas, pexegos, figos, laranxas, limóns, kiwis, framboesa, etc, etc.. De onde veñen hoxe a maioría das froitas ou das leguminosas que consumimos e con canta química chegan a nós?

AGRICULTURA E GANDERÍA ECOLÓXICA E DE PROXIMIDADE

Cada día é máis evidente a importancia que ten para a nosa saúde a agricultura e a gandería ecolóxica e de proximidade. E a Galiza urbana ten que ser a máis interesada en recuperar o extraordinario potencial que posúe o rural galego para a produción de alimentos de calidade para o noso consumo. Poucos territorios como o noso son tan ricos para a gandería e para o cultivo da agricultura sustentábel, da horta, da viticultura e da fruticultura. É hora de que deixemos de mirar o campo con desconsideración, con auténtico desprezo, como se fose un mundo sen futuro, condenado a desaparecer, e como unha auténtica ruína económica para as administracións tendo en conta a pouca xente que o habita. Esa mentalidade urbanita non conduce a nada positivo para o país. Todos os países europeos economicamente desenvolvidos teñen un medio rural vivo e produtivo.

Naturalmente, os modos de produción e de comercialización no século XXI xa non poden ser os do século XX. Precisamos un goberno galego que recupere e modernice a nosa agricultura, que reforme as estruturas agrarias, que sitúe entre as súas prioridades o Banco de Terras que creou o bipartito, que potencie os circuitos curtos de comercialización, impulse a agricultura e a gandería ecolóxica, os proxectos silvopastorais, a agroindustria, os polígonos agrarios, a utilización das ferramentas tecnolóxicas e o relevo xeracional e que volva a asentar poboación no medio rural e o dote de servizos e de vida.

UNHA NOVA ORDENACIÓN E PRODUCIÓN DO MONTE

E igual ten que acontecer co monte galego, sen dúbida inviábel tal e como chegou até aquí, excesivamente fragmentado e en mans de milleiros de pequenos propietarios. Lembremos que 1,73 millóns de galegos somos propietarios de terra agraria ou forestal. O noso monte está claro que necesita urxentemente unha ordenación para ter futuro, pero tamén diversificar a produción de madeira e outro tipo de explotación, ben sexa a través da agrupación dos propietarios en Unidades de Xestión Forestal ou a través dunha explotación público privada. Cómpre pensar, ademais, no monte como materia prima da industria galega da serra e do móbel.

Sería unha irresponsabilidade política de graves consecuencias para o país permitir que os nosos montes e unha parte importante das terras de uso agrícola e de grande fertilidade acaben nas mans de empresas especializadas no monocultivo do eucalipto e na industria do papel e da celulosa. Agora mesmo en Galiza, en proporción, xa hai máis eucaliptos plantados que en toda Australia. Eucaliptos incluso en terras onde até hai nada plantabamos patacas ou botabamos trigo ou millo. Eucaliptos até nas hortas das casas.

Aos que nos criamos no rural e aínda levamos na nosa memoria máis íntima a imaxe dos mil terreos da nosa aldea, como se dunha paisaxe dun cadro de Carlos Maside se tratase, e cada terra cos rostros dos seus donos, cada leira co seu nome, con toda aquela riquísima microtoponimia, aos que levamos en nós todo ese mundo, de verdade, dóenos na alma contemplar a metamorfose daquelas nosas terras que tanta fame mataron. Unha enorme tristeza. Deprime.

ESTRATEXIA DE PAÍS

Esta preocupación pola Galiza rural para nada é incompatíbel con esa outra mirada que nos ofrece Antón Baamonde no seu libro, onde defende con argumentos moi potentes que o futuro de Galiza “será urbano ou non será”, e terá que ser pensado en rede, desde Ferrol ao Porto, onde viven uns 7 millóns de persoas. O propio autor expresa nun dos capítulos desa súa obra que cre que non transcorrirá moito tempo en que a propiedade da terra pase a mans dun escaso número de empresas como Coren ou a un minguado número de propietarios de explotacións. E tamén aí cremos que leva razón.

O que nós botamos en falta é ese outro libro de impacto editorial e social que aborde a Galiza rural e o que hai que facer para devolverlle a vida, para poñela en valor, para salvala dos que fan negocio co abandono das nosas terras e dos nosos montes e para que volva a ter peso no conxunto da economía galega. No mundo editorial galego é moi necesario algún libro de carácter divulgativo que analice a situación actual do rural e que formule alternativas de futuro para o conxunto do noso campo. Cremos que unha persoa como Edelmiro López Iglesias, que é un dos maiores expertos no medio rural galego, faría un gran servizo ao país, outro máis, escribindo ese libro, un libro, naturalmente, ao que non lle pode faltar un prólogo de Alfredo Suárez Canal, que, xunto cun equipo técnico e humano extraordinario, protagonizou entre o 2005 e o 2009 o único período luminoso no campo galego en todo o que vai de etapa autonómica.

Non haberá ningunha reforma agraria do século XXI se primeiro non se produce esa revolución na mente dos galegos e das galegas, das persoas que aínda viven no rural e das que residen nas cidades. O campo non é un xardín que ten que coidar a pouca xente que queda nas aldeas para que os urbanitas vaian gozar da súa beleza a fin de semana. O campo tampouco pode ser unha inmensa reserva natural na que non se pode cortar nin un salgueiro. O campo ten que ser un territorio traballado e habitado, non como hai cincuenta anos, por suposto, senón de acordo cos tempos actuais, contemplando as necesidades da sociedade de hoxe e os servizos que igualan a poboación que reside no rural coa que vive no mundo urbano. Por iso resulta tan necesario ese traballo de carácter intelectual e divulgativo que poña en valor o noso rural. Aí queda o convite.

Galiza precisa desa dupla mirada, sobre a Galiza urbana e sobre a Galiza rural. Unha estratexia de país, en definitiva. E precísaa xa, antes de que metade do país se venda ou alugue para a produción de eucalipto.

21/01/23

Suso de Toro, retratista

Inmateriais publicouse en 2013. Suso de Toro escribiu inicialmente esta galería de retratos para as páxinas do suplemento “Luces” de El País, hoxe desaparecido, como tantas outras fiestras abertas no seu día á nosa lingua e á nosa cultura. Estas trinta narracións sobre outras tantas figuras de nós tiñan que ser necesariamente recollidas en libro, porque no seu conxunto todos estes traballos conforman un relato histórico de grande valor, escrito, ademais, nunha prosa deliciosa, que podemos saborear como un licor-café na sobremesa.

Cada un dos retratos ten detrás da súa elaboración moito labor de documentación, moita erudición, moitas lecturas, moitos libros de estudo e de creación, horas e horas de biblioteca privada, coñecemento profundo da nosa historia, da nosa literatura, da nosa lingua, da economía, da ciencia, das artes... Mais o que se propuxo facer o escritor foi relatos con vida, con vontade de estilo, sempre desde o respecto e o interese por estas figuras senlleiras, na maioría dos casos tamén desde o aprecio e a admiración, e sen ocultar nunca, por suposto, as contradicións e as sombras de cada unha destas personalidades. Este libro de Suso de Toro é, nese sentido, un exercicio de liberdade, de respecto e de xustiza.

Inmateriais é, asemade, unha viaxe pola historia de Galiza a través dalgúns dos seus grandes personaxes, de figuras como Diego Xelmírez, Sarmiento, Domingo Fontán, Manuel Murguía, Rosalía de Castro, Castelao, Ánxel Casal, Luís Seoane, Francisco Fernández del Riego ou Ramón Piñeiro. Desde aquela Compostela de Xelmírez que coroaba e enterraba reis e que era centro de poder relixioso, político, económico e cultural -non só na Península, senón en toda Europa-, as lectoras e os lectores desta obra podemos facer un percorrido apaixonante polos momentos escuros e de esplendor do noso país, polas súas posibilidades históricas -que as houbo en diferentes épocas- e tamén polos seus fracasos e as súas frustracións como nación.

Este traballo permítenos coñecer moito mellor a nosa propia historia como país. Aquí, nestas páxinas, está Galiza como preocupación, como tarefa, como paixón, como soño. Está o esforzo inxente, lúcido e xeneroso de moitas xeracións por situar na historia e no mundo o nome de Galiza. Está, en definitiva, a vitalidade dun país, o alento dunha patria que loita infatigabelmente pola súa existencia e polo seu porvir. Inmateriais é unha obra que nos ilustra sobre múltiples aspectos do noso pasado, que nos abre camiños, que nos convida a outras lecturas, unha obra para redescubrir o que fomos, o que somos e o que podemos ser. Curiosamente a figura de Ramón Baltar non aparece entre estes retratos, a pesar de que desde 2004 Suso de Toro xa tiña na cabeza a elaboración da novela Un señor elegante. O escritor tíñalle reservado a ese outro personaxe un texto moito máis ambicioso: unha novela. E nós pensamos que a Suso de Toro aínda lle quedan varias novelas por escribir sobre algunhas das figuras que aparecen en Inmateriais.



Inmateriais

Suso de Toro

Edicións Xerais /2013




10/01/23

“As bestas”, unha película para comprender o incomprensíbel

Coincidimos totalmente co filósofo Ignacio Castro cando di que As bestas  É obrigatoria non só para cinéfalos, senón para persoas que aínda se fan
preguntas”. Efectivamente, para aquelas persoas que só teñen certezas e o ven todo en branco ou negro é moi difícil que comprendan a película de
Rodrigo Sorogoyen en toda a súa riqueza, en toda a súa dimensión, que é moi grande. Non somos nós especialistas en cine para dar aquí unha opinión desde unha perspectiva estritamente artística, nin é ese o noso propósito, mais entre as persoas que pensan que é unha película enganosa, mediocre, colonial, aldraxante con Galiza ou un simple thriller de terror rural e aquelas outras persoas que consideran que é un filme potentísimo, cun guión intelixente e que introduce a perspectiva de xénero, nós, desde logo, facemos nosa esta última visión.

O SENTIMENTO DE PERTENZA DA TERRA

Creo sinceramente que As bestas non se fixo para expresar a brutalidade, a bestialidade, a violencia, o salvaxismo, a ignorancia e a falta de amor á terra dun grupo social de nativos dunha aldea galega fronte á cultura, a modernidade, as boas formas, a bondade e o amor á natureza dunha parella francesa. A bestialidade humana existe en calquera parte da xeografía do planeta, tamén nas rúas máis céntricas de París ou Londres. A crueldade atopámola igualmente no mundo máis civilizado, nas persoas máis cultas e nas familias de máis exquisita educación. Menos aínda pretende a película representar todo un pobo. Para nada, nin sequera ao conxunto da veciñanza daquela aldea. Na taberna hai máis homes que os irmáns Anta, e eses outros homes, incluído o taberneiro, permanecen calados, escoitan e só algúns deles din algo moi timidamente, en voz baixa. As palabras e os xestos de hostilidade non saen de forma coral da tribo, senón dunha soa persoa.

Dirémolo con outras palabras: esta non é unha película sobre Galiza nin sobre os galegos, por moito que estea presente no filme a paisaxe da nosa montaña, xente dunha aldea galega e a nosa propia lingua. Nin tampouco se pode ir ver As bestas condicionados por unha mirada urbanita, por unha visión ecoloxista da vida ou por unha posición contraria aos eólicos, por moi militantes da defensa da natureza que nós sexamos. Non entenderemos nada se o facemos así.

O que hai nesta película -polo menos o que vemos nós-, é a defensa vehemente, até as últimas consecuencias, do que cada quen cre que é seu, do seu territorio, da propiedade da terra, da súa vida, dos seus soños. O francés, Antoine (Denis Ménochet), nun determinado momento, manifesta: “Esta é a miña casa. Por fin encontrei o meu val. Este é o meu proxecto de vida”. Pero os nativos tamén teñen alí a súa casa, as súas terras, o seu medio de vida, a única riqueza que posúen, case o único mundo que coñecen.

Estamos ante dous proxectos de vida, dúas maneiras de ver a vida e dúas culturas moi diferentes. E ambos, os nativos e os de fóra, teñen as súas razóns para actuar como actúan, aínda que o espectador non as comparta, e menos aínda o recurso á violencia psicolóxica e física. Mais do que se trata é de que o público comprenda as razóns da familia dos Anta e as razóns dos franceses, e que incluso comprenda o incomprensíbel.

A NOSA CAPACIDADE DE COMPRENSIÓN

Rodrigo Sorogoyen pon a proba nesta película a nosa capacidade de comprensión até límites extremos: comprender como unha parella francesa acaba atopando o seu lugar ideal para vivir nunha aldea perdida e en ruínas dun concello galego, entre casas esboroadas; comprender como a pesar da hostilidade dos veciños e dunha violencia que vai in crescendo non marchan do lugar; comprender como Olga (Marina Foïs), despois da desaparición do home, permanece na aldea convivindo cos posíbeis asasinos do seu compañeiro; comprender as razóns que lle dá a súa filla Marie (Marie Colomb) para que marche daquel lugar maldito; comprender as razóns da nai para seguir alí ela soa; comprender que os cartos que lles promete a empresa dos eólicos aos veciños é para os Anta a única esperanza para saír daquela vida tan dura e miserábel; comprender os motivos da cólera e da bestialidade dos irmáns Xan (Luis Zahera) e Lorenzo (Diego Anido); comprender a maldade e a violencia; comprender que incluso na brutalidade destes dous irmáns tamén hai sensibilidade humana no seo da familia e mans brutas para acariciar o can dos franceses; comprender que calquera medio hostil, en calquera parte do mundo, embrutece ao ser humano e saca o peor de si, porque vives entre a ira, a xenreira, o desánimo, a pobreza, a mala sorte, os xuramentos…; comprender que a diglosia existe e que é real na nosa sociedade, no urbano e no rural; comprender que cando se vive no medio do esterco e na desesperanza talvez non se pode apreciar a beleza e o gozo do rural; comprender, en definitiva, os comportamentos humanos en contextos hostís e conflitivos.

O ABANDONO DO RURAL E OS EÓLICOS

Na orixe deste conflito entre as dúas familias, na raíz deste crime, o que tamén está moi presente é a marxinación histórica do campo, o abandono do rural por parte das administracións, a morte dun mundo e dunha forma de vida, e a posición que cada quen adopta fronte a esas aldeas hoxe abandonadas, en ruínas e sen futuro. Para a parella francesa é un paraíso aquel territorio, o paraíso co que soñaban e do que xa non se queren ir. Para os únicos nativos que quedan alí é un mundo de pobreza, de lama e de esterco e sen ningún horizonte, e o que desexa cando menos Xan, o fillo que terma da casa, que coida da nai e do irmán, é poder marchar de Santoalla para Ourense coa nai e co seu irmán e teren alí outra vida. E cando chega a empresa dos eólicos, os dous proxectos de vida chocan frontalmente entre si. Uns, os franceses, porque o ven como unha agresión ao seu proxecto persoal, como a destrución do medio natural e da aldea, e os outros, a familia dos Anta, porque ven aí a única posibilidade de saír dese mundo de penalidades e de ter unha vida mellor.

Na película non aparece visualmente a empresa que quere mercar os montes, pero é preciso que poñamos aí a nosa mente, porque está presente no filme, porque realmente as bestas que arruínan as dúas familias e que acaban coa felicidade e cos soños dos franceses son os que queren facer negocio coa riqueza natural de Santoalla, co abandono do rural e coas necesidades e os desexos da familia dos Anta. No fondo é a empresa que pretende instalar os eólicos naquel lugar a que arruína e destrúe as dúas familias que o habitan. Se xa había diferenzas e problemas entre os veciños -que constitúen dous modelos de vida moi diferentes-, coa aparición da empresa dos eólicos medra a hostilidade entre as dúas familias, aparece a violencia, Olga e Antoine viven un inferno día a día e o desenlace non pode ser máis fatal: por unha parte asistimos ao acoso físico e ao asasinato de Antoine, e por outra, ao ingreso na cadea de Xan e do seu irmán Lorenzo, o membro máis vulnerábel da familia dos Anta, que sofre unha discapacidade mental. As dúas familias acaban, por tanto, sendo vítimas da ansia do capitalismo depredador, que desencadea o enfrentamento entre os veciños e unha espiral de violencia con consecuencias dramáticas.

DOUS PROXECTOS DE VIDA

Deixemos de ver aos irmáns Xan e Lorenzo como bestas, como salvaxes, como criminais. Deixemos de ver xenofobia no seu comportamento. Defenden e protexen o seu como algo propio e como saben, como tantos e tantas de nós defendemos as nosas ideas fronte a quen as ataca, seguramente dunha forma máis educada, máis refinada, sen xuramentos, e, por suposto, sen utilizar a violencia física. Está claro que a familia dos Anta tamén ven atacado e destruído o seu proxecto de vida, que non é outro que marchar de Santoalla, igual que antes ca eles o fixeron ducias e ducias de veciños que abandonaron para sempre as súas casas e emigraron a Barcelona, Madrid ou Alemania ou residen en Vigo ou en Ourense. E a parella francesa, naturalmente, tamén defende as súas terras, os seus dereitos e o seu soño de vivir no campo, no medio daquelas montañas.

Os dous proxectos de vida chocan frontalmente entre si. Quen de nós pode dicir quen das dúas familias ten máis dereito a impedir que a outra familia leve a cabo o seu proxecto de vida? Por que teñen máis dereito e decidir o futuro colectivo de Santoalla Antoine e Olga que a familia dos Anta e o resto de todos os veciños que teñen alí propiedades e tamén asinaron a favor de vender as terras? ¿Un modelo de vida máis respectuoso coa natureza e a oposición á instalación dos eólicos é ao fin e ao cabo suficiente razón para condenar á familia dos Anta a non poder aspirar a ter noutro lugar unhas mellores condicións de vida? Como di Ignacio Castro, esta é unha película para as persoas que aínda se fan preguntas.

O DIÁLOGO NA TABERNA

Estamos convencidos de que o que pretendeu o director d´As bestas foi que penetrásemos na complexidade do conflito. Para iso brindounos unha escena na taberna cinematograficamente extraordinaria, única, maxistral, que nos permite entender o razoamento de cada un dos dous personaxes que protagonizan ese tenso diálogo. Despois desa conversa quédanos claro que as razóns de Antoine responden a unha ilusión, mentres que as razóns de Xan responden a unha necesidade, e sobre todo descubrimos que o personaxe de Xan representa a unha persoa triste e frustrada, infeliz, inconformista co destino que lle deu a vida desde que naceu, tremendamente lúcida, sensata no seu razoamento, coherente, retranqueira e brillante incluso nas respostas que lle dá ao francés, responsábel, preocupado por sacar á súa familia daquelas penalidades, por darlle unha vida mellor á nai, por conseguir outro futuro para si e para os seus. Nada que non desexe calquera persoa, por outra parte. De súpeto, a imaxe que podiamos ter até ese momento dese personaxe, comeza a ser outra.

Grazas a esa escena descubrimos os motivos reais dese comportamento humano e podemos chegar a comprendelo e incluso a concluírmos que Xan non é en absoluto unha persoa malvada, de espírito perverso, senón que actúa desa forma hostil porque é a súa maneira de loitar por unha vida máis digna para os seus e porque no seu código particular de xustiza considera que o dereito sobre aquelas terras correspóndelle aos nativos, que levan séculos e séculos traballándoas, xeración tras xeración. Ademais eles non teñen o privilexio de poder elixir entre vivir no campo ou na cidade, como si ten a parella francesa, nin de erguerse cando sae o sol e tomar o café contemplando marabillados a beleza do val de Santoalla. Xan érguese ás cinco da mañá e cando abre o día xa cheira a merda. E así un día e outro, como súa nai, que xa leva 73 anos con esa vida, nesa escravitude. Así, até que morra. ¿Como non vai odiar a quen lle pecha a porta para saír desa vida de desgraciados? Seguramente o seu comportamento sería igual de hostil se en vez de ser uns franceses foran uns ecoloxistas de Ourense ou da Coruña.

EMPODERAMENTO FEMININO

Nunha entrevista nalgún medio, Rodrigo Sorogoyen dixo que todo empezou cando Isabel Peña, coautora do guión, atopou por casualidade na prensa a historia de Margo Pool, aquela muller holandesa que aínda despois do asasinato de Martin Verfondern, o holandés de Petín, seguía vivindo en Santoalla, traballando a súa horta ecolóxica, coidando cabras, facendo queixos e sostendo ela soa o proxecto de vida que alí soñara con Martin. Ese personaxe feminino chamou poderosamente a atención de Isabel Peña e Rodrigo Sorogoya e pensaron de inmediato que a historia desa muller era en si mesma unha película que había que facer nalgún momento.

Se até a morte e a desaparición de Antoine, o protagonismo da película recae fundamentalmente nos protagonistas masculinos, cunha actuación realmente soberbia dos tres actores principais (Luis Zahera, Denis Ménochet e Diego Anido), no último terzo da película todo o protagonismo é para Marina Foïs no papel de Olga. Despois de asistirmos a un pulso constante entre os protagonistas masculinos, con todo o que aí hai de masculinidade, de agresividade, de violencia psicolóxica, de odio, de acoso e de bestialidade humana, tras ese ambiente de máxima tensión, emerxe poderosa a figura feminina, transmitíndonos valores moi diferentes: a cordura, o sosego, a paciencia, a resistencia pacífica, a tenacidade, a procura da verdade e da xustiza, o amor, a conciliación…

Olga énchese de valor, de coraxe, de poder, e dános unha admirábel lección de heroísmo e de amor, amor ao seu compañeiro, amor a aquela terra na que un día decidiron que sería para sempre a súa terra, amor a aquel proxecto de vida que os dous comezaran a construír e que ela mantén vivo tamén para que dalgún xeito Antoine siga vivindo naquel mesmo lugar. Nin o razonamento da súa filla -noutra escena capital da película- consegue convencela para que abandone a búsqueda da verdade, aquela vida e o lugar de Santoalla. Impresiona e admira, efectivamente, esta historia de resistencia, de soidade, de valentía e de amor que protagoniza a atriz francesa Marina Foïs.

Olga demostra a capacidade de amar por riba de todas as circunstancias, ofrecéndolle incluso a súa compaña e o seu amparo á nai do asasino do seu compañeiro, que agora vive soa. “Eu estou aí, se o necesitas”, di a francesa. Despois de todo, elas dúas son as únicas persoas que quedan en Santoalla do Monte, na soidade daquela aldea, entre aquelas pedras e aquelas montañas. Xa non hai odio nin violencia. Cada unha delas vive a súa vida.



26/12/22

Os tres retos políticos de Ana Pontón


A primeira feminista que coñeceu Ana
Pontón
non foi Simone de Beauvoir nin Rosalía de Castro, ás quen tanto admira. Foi Carme Fernández, a súa avoa paterna, coa que tivo unha relación moi íntima e que a marcou para sempre.

A súa avoa, unha muller do campo, sabía moi ben o que era a discriminación e a dobre explotación que sufrían as mulleres. Por iso, sen outra escola que a da propia vida, educou á neta na autoestima, na liberdade, na rebeldía e contra os esteotipos patriarcais. E Ana non a defraudou. Xa de nena non entendía porqué os rapaces podían ser acólitos e as nenas non, e non parou até conquistar ese posto de igualdade nas misas dos domingos na igrexa da súa parroquia. Pode parecer unha anécdota sen importancia, pero revela unha innata asunción de facer valer a cuestión de xénero.

Mudar aquilo que non lle parecía xusto foi sempre unha característica da personalidade de Ana Pontón e unha constante na súa vida, desde a adolescencia. E aí segue, nesa actitude vital, nese compromiso cívico, que é anterior á súa primeira militancia en Galiza Nova e á solidez dun pensamento xa nitidamente nacionalista, feminista e de esquerdas. E aí continúa, sen renunciar nunca a loitar polo que considera que é de xustiza e que merece a pena, aínda que sexa a contracorrente, porque, como ela di, “cando nadas a contracorrente es máis forte porque tes que facer máis esforzo”. 

CHORENTE

En Sarria, na parroquia de Chorente, Ana Pontón descubriu desde a súa nenez o valor da humildade, a sorte de nacer nunha aldea e o fermosísimo tesouro da lingua nos labios da súa xente. Na vida diaria da aldea, vencendo prexuízos e contradicións, Ana aprendeu a fala popular e foi quen de asumila con orgullo como lingua propia e de utilizala e defendela con paixón en contextos moitas veces moi hostís. Iso moito antes de ter o carnet do BNG, de militar nos Comités Abertos de Facultade ou de ser deputada.

En Chorente Ana Pontón aprendeu igualmente a amar e a defender a natureza, a ser unha persoa moi apegada á terra. No libro que recolle as súas conversas coa escritora María Reimóndez (A semente, a árbore, a froita) hai unha páxina que emocionaría ao mesmo Uxío Novoneyra e na que Ana fala dun souto de carballos e castiñeiros que plantara o seu bisavó pensando nas xeracións futuras. Para Ana ese espazo simboliza a idea de permanencia, de que a terra non é nosa, senón das xeracións que nos precederon ao longo do tempo e das xeracións que virán, e por iso ela mantén unha relación emocional moi forte co souto de Penacova, que así se chama, até o punto de que, como confesa nese libro, xa lle pediu a súa nai e a seu pai que quere herdar ese souto para seguilo a conservar co mesmo amor que o plantou seu bisavó.

Esta é a muller que hoxe lidera o Bloque Nacionalista Galego, unha persoa con raíces, feita de emocións, de afectos, de rebeldía e de amor á terra. 

TRES RETOS POLÍTICOS

De aquí ás vindeiras eleccións galegas, Ana Pontón ten tres grandes retos políticos: un de carácter interno, outro que ten a ver coa sociedade galega na súa pluralidade política, e un terceiro reto que se terá que visualizar socialmente desde agora e efectivizar na vindeira lexislatura, para o que é necesario, loxicamente, que o PP perda a maioría absoluta. Todo iso non será un camiño de rosas, é certo, pero Ana Pontón xa nos demostrou en varias ocasións que nada é imposíbel, que ela nunca lle pon límites a ningún obxectivo que se propoña conseguir. As persoas que a coñecen  saben que traballa sempre con tenacidade, con ilusión e con optimismo, mirando para diante e mostrándose segura de poder acadar o que se propón. É algo consubstancial á súa personalidade.

GOBERNAR O PAÍS

O primeiro reto político que ten Ana Pontón no inmediato futuro talvez sexa conseguir que o conxunto da militancia do BNG sexa moi consciente de que, na situación política, económica e social actual, o país non pode esperar pola República Galega, nin sequera por un novo status político de nación; que Galiza precisa xa, sen máis demora, un goberno galego que adopte medidas urxentes para revitalizar os sectores económicos e poñer a producir o país, para fortalecer a sanidade, a educación e o benestar social, para protexer o medio natural, para deter a hemorraxia humana que supón a emigración de tanta xente moza e tan cualificada e tamén, naturalmente, para existirmos como país con lingua propia e cultura de seu, é dicir, para existir e vivir con dignidade como calquera outro pobo do mundo, como a soñou sempre o nacionalismo galego. 

Recentemente o arquitecto urbanista Iago Lestegás Tizón publicaba en Nós Diario un traballo sob o título “Nin lume nin fume”, do que quero reproducir aquí parte dun parágrafo: “Péchanse as casas para sempre, ínzanse os camiños de silveiras, esboróanse os hórreos e as palleiras, caen os lousados e os tellados sen que ninguén poida oír o seu estrondo. (…) terras de labranza sen cultivar, pastos transformados en eucaliptais, aldeas e lugares baleiros, bens patrimoniais en ruínas…”. Aínda que só for por mudar esta situación do rural, que de forma tan fotográfica se describe aquí, xa é obrigado pensar en gobernar o país. Porque é unha necesidade social, porque é unha prioridade política. Porque cada ano que pasa, cada década que pasa, Galiza camiña cara atrás, en dinamismo económico, en postos de traballo, en peso demográfico, en benestar social, en peso político no Estado…

Ana Pontón sabe ben que para acadar un cambio político e para dar resposta aos problemas que pademos como sociedade galega  -que son múltiples e de extrema gravidade- ou se teñen nas mans os instrumentos que nos fornece unha acción de goberno, por moi limitada competencialmente que esta sexa, ou non avanzaremos nunca cara a esa transformación de Galiza que tanto anhelamos. A responsabilidade do nacionalismo galego en 1982 foi construír unha forza política nacionalista de carácter unitario para reconstruír o nacionalismo. A principal responsabilidade do nacionalismo galego neste momento é reconstruír o país.

No BNG de hoxe ningunha persoa é allea aos problemas e ás necesidades inaprazábeis que ten a sociedade galega. Todas e todos no BNG desexan tamén vehementemente reverter varias décadas de gobernos nefastos do Partido Popular. En consecuencia, ninguén desde dentro da organización vai cometer a torpeza política de introducir neste momento no debate político elementos discursivos contraditorios co que debe ser aquí e agora un discurso e un diálogo coa sociedade propio de quen aspira á Presidencia da Xunta e a liderar o país. O reto de Ana Pontón é transformar esa conciencia que toda a militancia nacionalista ten da situación real do país e ese forte desexo de mudar esa realidade en ilusión colectiva e compromiso proactivo para facer posíbel o cambio político galego. 

MÁIS ALÓ DO NACIONALISMO

Ana Pontón coñece perfectamente como é o seu país, porque pertence a unha clase social que sabe ben o que é a dureza do traballo, e soña unha Galiza diferente, moi diferente, como a soñou o galeguismo e o nacionalismo máis ilustrado ao longo dos últimos máis de cen anos, desde as Irmandades da Fala: como unha nación moderna, soberana e próspera, aberta ao mundo. Pero Ana Pontón é moi consciente de que esa transformación profunda do país só se pode alcanzar avanzando como proxecto político na sociedade, non só con principios políticos, cun ideario moi ben definido, con organización e mobilización social, senón tamén tecendo simpatías, complicidades e incluso afectos, dentro e fóra do nacionalismo, porque o cambio político galego que tanto se precisa necesita dun proceso de acumulación de forzas semellante ao que logrou o movemento Nunca Máis. E este é o segundo reto que ten que afrontar Ana Pontón.

Igual que Celso Emilio Ferreiro nos di nun dos seus poemas máis coñecidos “A miña mao che dou, / coma un irmau che falo”, Ana Pontón, desde que asumiu a responsabilidade de liderar o BNG en 2016, leva tendendo a man unha e outra vez a todas as persoas que aman este país e que queren unha Galiza diferente. E a nosa sociedade percibiu claramente nos últimos anos esa mensaxe sincera, ese xesto franco e claro, e agradece que o BNG estea liderado por unha persoa que, ademais de posuír intelixencia e solvencia política e unha extraordinaria calidez humana, sabe sumar e ilusionar. Pero Ana Pontón sabe ben que aínda fai falta sumar moito máis pobo á idea dunha Galiza disposta a protagonizar o seu futuro, dunha Galiza dona de si e dos seus recursos. 

LIDERAR O CAMBIO POLÍTICO 

Neste punto, con toda humildade, gustaríanos formular unha suxestión de carácter comunicativo, se Xavier Campos mo permite, claro: dentro do extraordinario esforzo que Ana Pontón e o conxunto do BNG deben facer para que amplos sectores da nosa sociedade -e non só o universo nacionalista e as persoas que simpatizan co nacionalismo- vexan posíbel e moi positivo que o novo goberno galego que se constitúa tras as próximas eleccións autonómicas estea presidido pola candidata do BNG, pensamos nós que desde unha perspectiva de comunicación política o máis intelixente é que a candidatura de Ana Pontón á Presidencia da Xunta apareza ante a opinión pública galega como unha mostra de modernidade do país, cun liderado feminino, e tamén como a demostración máis visíbel dun tempo novo e dun verdadeiro cambio profundo na política galega, porque esa é unha mensaxe que calquera persoa, sexa cal sexa a súa simpatía política, pode entender facilmente. 

Na nosa opinión non é necesario, e menos aínda imprescindíbel, poñer o acento en algo tan obvio como que Ana Pontón sería a primeira muller nacionalista ao fronte da Xunta. O que cómpre destacar é que a sociedade galega de hoxe ten nas súas mans a posibilidade real de poñer na Presidencia da Xunta de Galicia unha muller, que sería, si, a primeira muller en ocupar ese cargo na historia política contemporánea de Galiza, e unha muller, ademais, feminista, de esquerdas e á que ningún outro candidato ou candidata lle gaña na defensa firme de Galiza e en preocupación e traballo constante por darlle outro futuro a este país, por construír unha Galiza diferente. Se esa mensaxe chega así á nosa sociedade, o cambio político galego está xa en marcha e será irreversíbel. E será feminino.

CONSTRUÍR A GALIZA DO FUTURO

E, finalmente, a ninguén se lle escapa que o reto máis apaixonante, e talvez tamén o máis complexo e o máis cheo de dificultades que ten Ana Pontón, será poñer a Xunta de Galicia ao servizo do país tras as próximas eleccións autonómicas, cun proxecto de país radicalmente transformador, factíbel a curto prazo, de duración da lexislatura, cunha  xestión responsábel, solvente e eficiente, mais tamén coa ambición política de conseguir un novo status político para Galiza. Ese sería o terceiro reto. 

Naturalmente, a capacidade maior ou menor de impulsar ese proxecto político de país desde a Xunta de Galicia vai depender do peso político que nese hipotético goberno de coalición teña o Bloque Nacionalista Galego. E ese peso será, así mesmo, o resultado do esforzo que faga o BNG nos próximos meses por gañar o apoio da sociedade galega nacionalista e non nacionalista e por implicar na elaboración dun programa de goberno a aquelas persoas que, desde dentro e desde fóra da organización, están dispostas a colaborar nas bases programáticas do que debe ser unha alternativa de goberno que asegure o futuro de Galiza. 

A máis dun ano das eleccións galegas, así vemos nós a inmensa tarefa política de Ana Pontón (sempre Galiza como tarefa, parafraseando o título dunha obra de don Valentín Paz-Andrade) e así vemos nós o horizonte inmediato de Galiza: con optimismo, coa ilusión de que afortunadamente Galiza conta hoxe cunha nova xeración e coa certeza de que poucas persoas simbolizan tan ben ese cambio xeracional e o respecto polo traballo das xeracións anteriores como a propia Ana Pontón, unha muller que se formou politicamente á beira das grandes figuras do nacionalismo galego da posguerra  e que foi quen de darlle ao BNG un discurso adecuado aos tempos actuais, atractivo, humano e próximo aos problemas reais da xente, e de asentar no seo do BNG un rumbo seguro cara á consecución do goberno do país. 

O SOÑO DE OTERO PEDRAYO

Nada faría hoxe máis feliz a don Ramón Otero Pedrayo que ver outra nova xeración chegando a onde a súa xeración non puido chegar. Resúltanos fácil imaxinar a don Ramón, xa moi velliño el, no corredor da Casa Grande de Cimadevila, unha tarde desas nas que aínda sabe o vento a mazán, recibindo a Ana Pontón cos brazos abertos e cunha inmensa alegría no corazón. Estámolo vendo. Otero Pedrayo vivía sempre unha fonda emoción cada vez que os mozos se achegaban a Trasalba a visitalo, porque sabía perfectamente que a Galiza que el soñara nos tempos das Irmandades da Fala, do Partido Galeguista e da II República renacía e seguía paso adiante no espírito rebelde e no compromiso da xente nova. 

Como di Xosé Luís Franco Grande en A ilusión da esperanza: de Cabanillas a Baixeras, don Ramón profesaba un culto moi profundo á mocidade, un culto que incluía o respecto, a admiración e a esperanza, a esperanza en que os seus ideais galeguistas e a obra política de Castelao tería continuidade nos mozos. Iso é o que nós esperamos hoxe de todas as persoas que son referentes históricos do nacionalismo galego: que sigan o exemplo de Otero Pedrayo, que teñan a satisfacción de que a súa entrega e o seu esforzo durante tantos anos non foi inútil e que por fortuna para Galiza hai neste momento outras persoas dispostas a facerse cargo da responsabilidade de gobernar o nacionalismo galego e de gobernar o país.

As xeracións máis veteranas, sempre merecedoras de aprecio, admiración e cariño, deben comprender tamén que estamos noutro momento político, noutro tempo histórico, un tempo que exixe, sen dúbida, outros liderados e outras formas de facer política e de dirixirse á sociedade. O realmente importante para o país é que o soño de don Ramón Otero Pedrayo segue vivo nunha nova xeración que xa está a protagonizar o presente e o futuro de Galiza. Ana Pontón é o seu rostro.

14/12/22

Camilo Nogueira: a construción da nación desde o realismo político

Camilo Nogueira foi o único dirixente do nacionalismo galego que no momento da Transición tivo o realismo político necesario para darse conta de que había que reorientar a estratexia e incluso participar na elaboración do Anteproxecto de Estatuto de Autonomía.

Para as persoas que nos formamos emocionalmente no pesimismo dos versos de Xosé María Díaz Castro (“Un paso adiante e outro atrás, Galiza, / e a tea dos teus soños non se move. /… / Aran os bois e chove”) ou nos versos de Xosé Luis Méndez Ferrín (“Terra de proseguir e non dar nada”), para as persoas que tantas veces recitamos de memoria eses e outros versos, a miúdo para ilustrar os avatares da historia política contemporánea de Galiza, sempre nos resultou máis engaiolante o discurso afervoado e épico de Bautista Álvarez, Xosé Manuel Beiras ou Francisco Rodríguez que o discurso sosegado, reflexivo, pegado á realidade e aos números de Camilo Nogueira.

Nos últimos anos, reflexionando unha e outra vez sobre o proceso do nacionalismo galego na segunda metade da década dos setenta, chegamos á conclusión de que Camilo Nogueira foi o único dirixente do nacionalismo galego que naquel momento da Transición tivo o realismo político necesario para darse conta de que a Reforma Política do 76 e o réxime que estaba a nacer coa Constitución española do 78 era irreversíbel e que por tanto había que reorientar a estratexia do nacionalismo e intentar aproveitar ao máximo as institucións que se estaban a crear ao amparo do novo sistema político para dese xeito ser máis úteis ao país. De aí que xa o vexamos en xaneiro de 1979, en representación do Partido Obreiro Galego, traballando no seo da Comisión dos 16 no que sería o Anteproxecto do Estatuto de Autonomía, respondendo á chamada de Antonio Rosón, entón Presidente da Xunta preautonómica.

Para comprender mellor a posición de Camilo Nogueira nesa circunstancia histórica, talvez convén non ignorar unha serie de feitos que aconteceron entre 1977 e 1978: en primeiro lugar, o fracaso do nacionalismo galego nas eleccións de xuño de 1977, onde o BN-PG obtivo 22.771 votos e o PSG 27.197, o 2,02% e o 2,41%, respectivamente. Pero hai outros datos non menos relevantes: a Diada do 77 reúne nunha mobilización en Barcelona a máis de millón e medio de persoas sob o lema “Llibertat, Amnistia, Estatut d´Autonomia”, e pouco despois, o 4 de decembro do 77, máis de catrocentas mil persoas maniféstanse igualmente en Galiza en demanda da aprobación do Estatuto de Autonomía. Ao ano seguinte, en 1978, apróbase e entra en vigor a Constitución española, e Cataluña e Euskadi inician de inmediato o proceso de tramitación dos seus respectivos estatutos, nos que xa levaban meses traballando. Os vascos mesmo chegan a alugar unha avioneta particular para viaxar a Madrid e rexistrar e tramitar primeiro que os cataláns o seu proxecto de estatuto, algo que logran por hora e media de diferenza, xa que os cataláns fan a viaxe nun voo regular.

É obvio que Camilo Nogueira tivo moi en conta a situación política que acabamos de describir: que a ruptura democrática xa non se ía producir, que o que se estaba a consolidar era o novo réxime político nado da Reforma do 76 e da Constitución do 78 e que Euskadi e Cataluña xa estaban a tramitar os seus estatutos no Congreso, mentres Galiza aínda non iniciara a súa elaboración. Nese escenario político concreto, Camilo percibiu claramente que había unha oportunidade histórica que non se podía desaproveitar e que esa estratexia era positiva para o país, igual que o entendeu así Valentín Paz-Andrade, razón pola que aceptou en 1976 formar parte da Comisión Negociadora da Oposición. E a Autonomía podía ser a aspiración máxima de Paz-Andrade, non a de Camilo Nogueira. El viña -hai que lembralo- da loita na clandestinidade, dunha militancia activa en Galicia Socialista, na UPG e na AN-PG.

Camilo Nogueira, non o esquezamos tampouco, fora precisamente o que redactara as Medidas económicas para un Programa de Goberno Provisorio Galego, ao que logo lle daría forma xurídica Xosé Vilas Nogueira, un traballo que, despois doutras achegas, deu lugar ás Bases Constitucionais para a participación da Nación Galega nun Pacto Federal, un documento que fora pensado, claro está, para efectivizar no marco dunha ruptura democrática e dun Estado Federal, que infelizmente non foi posíbel. Camilo viña desa traxectoria política, da defensa da ruptura democrática, do Consello de Forzas Políticas Galegas, mais entendeu que tras a aprobación da Reforma Política do 76 e do fracaso electoral do 77, as Bases Constitucionais non podían orientar a práctica política inmediata.

Pola contra, o sector máis e mellor organizado do nacionalismo galego, e tamén o máis enraizado na sociedade, e que contaba, así mesmo, con figuras moi destacadas (Bautista Álvarez, Francisco Rodríguez, Ramón López-Suevos…) optou por rexeitar calquera tipo de participación activa no proceso preautonómico e na elaboración do Estatuto e seguiu a defender as Bases como única saída realmente democrática para o país. Foi unha decisión radicalmente coherente coa defensa da ruptura democrática, profundamente honesta co país, e ademais moi dura e moi difícil de defender nun contexto tan adverso, no que día a día se consolidaba a reforma democrática. A necesidade de marcar o territorio ideolóxico e o temor a ser devorados polo propio sistema e a perder a base social que estaba a medrar arredor de conflitos sociais como o das Encrobas, Xove ou Baldaio freou tamén seguramente unha posición máis favorábel do nacionalismo galego maioritario a participar no novo réxime que aí se iniciaba, máis aló dos procesos electorais. Pensemos que incluso un dirixente histórico como Méndez Ferrín chega a considerar unha claudicación simplemente o feito de concorrer ás eleccións.

Contemplada agora aquela estratexia do nacionalismo galego maioritario coa perspectiva que nos dá o paso do tempo, invádenos a dúbida de se foi a opción politicamente máis intelixente para a defensa do país e mesmo para abrir un sistema político propio onde o nacionalismo galego puidese xogar un papel máis determinante no rumbo das institucións galegas que estaban a nacer. Talvez faltou a madurez política, a flexibilidade ideolóxica e a capacidade táctica que si tiveron outros nacionalismos. Talvez sobrou emoción e idealismo e faltou un maior realismo político. Talvez as novas xeracións que protagonizaron ese período político non tiveron outras xeracións anteriores coas que debater e contrastar o que había que facer nesa difícil e complexa encrucillada histórica, porque eses referentes foran fusilados, morreran no exilio ou vivían no país á marxe da actividade política dos partidos.

Camilo Nogueira foi unha excepción dentro do nacionalismo galego naquela circunstancia política, e el, por suposto, nin quería menos autogoberno nin menos soberanía política para Galiza que o outro sector do nacionalismo que seguiu un camiño diferente. Camilo quería simplemente construír a nación galega desde dentro das institucións autonómicas, sen perder ningunha oportunidade, participando xa na fase da preautonomía, porque quería que o nacionalismo galego fose máis determinante na etapa política que aí se abría. Moitos e moitas de nós, lamentabelmente, tardamos anos e anos en comprender esa posición estratéxica, esa lección de realismo político. Naquel momento concedémoslle máis importancia a estar no movemento asociativo que a participar na construción da Autonomía galega. Por iso cremos que é de xustiza recoñecerlle a Camilo Nogueira a súa audacia política, o seu enorme esforzo, a súa constante tenacidade e o seu entusiasmo inmune ao desalento para situar o nacionalismo galego alí onde se ía decidir sobre o noso futuro como pobo.

Hoxe Camilo Nogueira, aos seus 86 anos recén cumpridos, é unha figura que goza do recoñecemento e da admiración unánime, do aprecio e do cariño de todo o mundo, dentro e fóra do nacionalismo, un referente histórico que sempre sabe estar á altura das circunstancias políticas e estar onde o país o precisa: na Transición e no que veu despois, abrindo camiños, con máis ou menos fortuna, mais sempre con convicción e paixón; posteriormente, na súa etapa como eurodeputado, exercendo de embaixador de Galiza en Europa e no planeta enteiro; e nos últimos anos, arroupando a Ana Miranda, a Ana Pontón ou a Goretti Sanmartín Rei, sempre optimista, fiel ao país, ilusionado co futuro, coas novas xeracións, coa construción da nación. E xa xubilado, aínda tivo tempo a coroar o seu impagábel labor intelectual cunha obra extraordinaria: Unha nación no mundo. A razón resistente, 700 páxinas de investigación e reflexión sobre Galiza.

Camilo Nogueira foi, é e será sempre un mestre en toda a dimensión desa fermosísima palabra. E así o tratamos e o trataremos sempre: como un mestre.