30/11/22

O relato silenciado do bipartito

O relato que impera do bipartito na opinión pública galega é un caso clamoroso de manipulación, ocultamento e inxustiza histórica.

Na campaña electoral das autonómicas de 2009 e nos meses previos, o Partido Popular, coa colaboración indispensábel dos principais medios de comunicación do país, foi quen de introducir con grande éxito nunha parte importante da sociedade galega a idea de que o bipartito eran dous gobernos con dous presidentes. E desde entón até hoxe o PP non deixou de construír no imaxinario colectivo unha imaxe nefasta daquel goberno, sen que as forzas políticas que o integraban combatiran coa contundencia necesaria esa campaña permanente de desprestixio dunha etapa política que, con luces e con sombras, con acertos e con erros, foi, sen dúbida, o período máis positivo da Galiza contemporánea desde a perspectiva da construción real dun cambio político e dun maior autogoberno.

Non é a primeira vez que escribimos do bipartito. Para nós o relato que impera do bipartito na opinión pública galega é un caso clamoroso de manipulación, ocultamento e inxustiza histórica que certamente nos doe e nos indigna, porque resistímonos a aceptar que aquel esforzo que se fixo por construír un país diferente non poida ser coñecido nin valorado cun mínimo de rigor e obxectividade pola sociedade galega actual e polas xeracións do futuro. Ao final o Partido Popular e os poderes fácticos conseguiron o seu obxectivo: que o bipartito en vez de ser un período político do que sentirnos orgullosos e orgullosas sexa unha etapa da que non paga a pena falar ou incluso convén esquecer.

Cremos que é unha constatación, un dato empírico, que as dúas forzas políticas que integraban o bipartito equivocáronse non poñendo en valor tras a derrota electoral de 2009 eses catro anos de inxente traballo a prol do país. Se exceptuamos o inmenso labor do Partido Galeguista durante a República para dotar a Galiza dun Estatuto de Autonomía e aprobalo masivamente en plebiscito en 1936, posibelmente o nacionalismo galego non tivo en ningún outro momento da súa historia unha oportunidade de facer país e de transformar a nosa realidade como si a tivo o BNG desde a Xunta de Galicia durante aquela lexislatura. E iso había que transmitilo á sociedade, cando se estaba no goberno e cando se deixou de estar. E lamentabelmente non se fixo. E de igual forma actuou o PSdeG-PSOE despois da dimisión de Touriñosilencio absoluto sobre o bipartito. Co cal o PP puido mentir, desprestixiar e difamar día tras día e ano tras ano sen recibir ningunha réplica contundente. E ese é o relato que finalmente se impuxo.

Alfredo Suárez, o conselleiro mellor valorado do bipartito
Alfredo Suárez, o conselleiro mellor valorado do bipartito
Tamén nos chama poderosamente a atención que trece anos despois das eleccións autonómicas de 2009 aínda hoxe ninguén publicara un libro sobre aquela experiencia histórica que protagonizaron en primeira liña Emilio Pérez Touriño e Anxo Quintana e na que houbo, así mesmo, conselleiros e conselleiras de gran perfil político, como foi o caso de Alfredo Suárez CanalTeresa Táboas ou Fernando Blanco, que á súa vez se rodearon de persoas igualmente moi valiosas e cunha longa traxectoria de entrega ao país. Só coñecemos algúns artigos de opinión, as páxinas dalgún libro onde se aborda esa etapa e a tese de doutoramento de Paulo Carlos López López (A construción da axenda política, mediática e pública nas eleccións galegas do ano 2009: estratexia partidaria, produción da información e cidadanía, USC, 2016), unha tese que analiza fundamentalmente a campaña belixerante contra o bipartito que levaron a cabo varios medios de comunicación. Mais o que é un libro que estude con rigor e detalle, en profundidade, o que foi esa acción de goberno, os seus logros e os seus fracasos, realmente non existe. E resulta inexplicábel.

O BNG accedeu á Xunta de Galicia para traballar por un país novo, un país consciente da súa identidade e da súa capacidade para existir como unha nación no mundo, un país no que se puidese traballar, producir e vivir con dignidade. A tarefa non era doada. Partíase dun marco competencial que é o que é, non o que desexaríamos, dunha situación na que Galiza fora perdendo progresivamente peso político, económico e social e da existencia dunha arquitectura legal construída ao longo de moitos anos non precisamente para existirmos como país, como un país vivo, próspero, moderno e ansioso de máis soberanía política. O primeiro que houbo que facer, pois, foi crear un novo marco legal para emprender certos cambios profundos, e non sempre coa colaboración entusiasta do PSdeG-PSOE, que ademais era o socio maioritario nesa coalición entre nacionalistas e socialistas.

Pódese ser crítico con aquela etapa, por suposto, e pódense enumerar moitos erros, e podemos sentirnos moi decepcionados por non sermos quen de conseguir o Estatuto de Nación ou o Instituto Público de Crédito, pero sería enormemente inxusto non recoñecer que se articulou e comezou a desenvolver o sistema galego de benestar social, que se puxeron en marcha políticas de igualdade, que se estabeleceron cambios estruturais para que o medio rural tivese futuro económico e social, que se impulsou unha política social de vivenda, que se lle deu unha atención prioritaria á memoria histórica e á homenaxe ás vítimas da barbarie do 36, que a lingua galega contou cunha moi valente e necesaria política lingüística, que se fixo un esforzo inxente por levantar o veto á construción naval civil nas instalacións de Astano ou que se deseñou unha política enerxética que redundara en beneficio do país e non das empresas de sempre, como Fenosa, Endesa ou Iberdrola.

Todo isto non foi pouca cousa en tan escaso tempo. Todo iso é así a nada que se mire cun mínimo de obxectividade. No nacionalismo había un proxecto firme e claro de país, radicalmente transformador. A outra forza do goberno, o PSdeG-PSOE, optou desde o principio por unha liña máis continuísta, menos conflitiva, procurando non promover cambios que conlevasen enfrontamentos co poder estabelecido. E iso foi moi evidente, por exemplo, na tramitación do concurso eólico, como o demostra a “Acta 21/2008 da Comisión de Valoración”, onde un funcionario da Consellaría de Medio Ambiente, despois de recoñecer que se fixo un traballo “profesional e serio” e de “elevado grao de obxectividade e rigor”, manifesta que debe abandonar a comisión “por indicación expresa do seu conselleiro”.

Temos a certeza de que ás veces hai comportamentos e xestos na esfera do privado que son máis admirábeis que a coherencia ideolóxica que poida posuír unha persoa ou que o pensamento máis soberanista, independentista e revolucionario que un deputado ou unha deputada poida defender na tribuna dun parlamento, e o pulso que lle botaron Anxo Quintana e Fernando Blanco aos poderes económicos, empresariais e mediáticos para aprobar o concurso eólico con criterios de país foi, ao noso xuízo, a posición máis radical e de maior coraxe política que houbo naquel goberno e na historia máis recente de Galiza. A coñecida frase “Un enfermero de Allariz no puede venir a cambiar el marco económico de Galicia”, pronunciada nunha reunión na cidade da Coruña diante do propio vicepresidente da Xunta, e a resposta, a dignidade e a firmeza de Quintana naquel contexto de guerra contra o concurso eólico da Consellaría de Industria ben merecen un capítulo importante na crónica das decapitacións políticas, porque a partir dese momento (mediados de 2008) a belixerancia contra o bipartito e o linchamento político e persoal de Anxo Quintana non cesou un só día, coas nefastas consecuencias que todos coñecemos para o cambio político que estaba en marcha en Galiza.

Escribir outro relato do bipartito é un exercicio imprescindíbel, por hixiene democrática e por xustiza histórica. Igual que é de xustiza darlle a Anxo Quintana e a Fernando Blanco o lugar de honra que merecen na historia política de Galiza por non claudicar dun proxecto de país diante de todos aqueles poderes fácticos que tanto contribuirían logo a volver a situar o Partido Popular ao frente da Xunta. Para que todo seguise igual.

20/11/22

Francisco Carballo, humanismo e entrega ao país

Xusto no momento no que saíamos da ditadura, coas interrogantes todas sobre a nosa memoria histórica, mesmo sobre o noso pasado máis inmediato, chegou ás nosas mans en 1976 Unha ducia de galegos, un libro de conversas de Víctor F. Freixanes con doce personalidades da cultura galega, que se abría cunha conversa con don Ramón Otero Pedrayo. Era aquel un libro moi incompleto, onde faltaban moitas voces, pero que se bebía, que saciaba a nosa curiosidade polos tempos da República, pola historia do galeguismo e pola cultura galega en xeral. Con este volume asistiamos ao inicio dun xénero xornalístico-literario na nosa lingua que nos axudaría a reconstruír o noso pasado como país a través da memoria viva dalgúns dos seus principais protagonistas.

Viñeron despois os libros de conversas con Ánxel Fole, Carvalho Calero, Xosé Manuel Beiras, X.L. Méndez Ferrín, Manuel María, Camilo Nogueira, Valentín Paz Andrade ou Uxío Novoneyra, e en 2002, na editorial A Nosa Terra, Xan Carballa e Santiago Pol publican o libro Conversas con Francisco Carballo. Ao longo desta longa conversa descubrimos unha das máis importantes personalidades do nacionalismo galego contemporáneo, unha das traxectorias vitais máis admirábeis e de maior compromiso co país. Cunha biografía certamente apaixonante, Francisco Carballo (Maceda, 1925-Salamanca, 2014), fai memoria de toda a súa vida, da súa infancia e adolescencia entre Celeirón de Asadur e o colexio dos Milagres, entre a República e a barbarie do 36, do seu paso polos seminarios, primeiro como estudante e posteriormente como profesor e reitor, da súa experiencia como crego comprometido co Concilio Vaticano II, da estancia en Barakaldo, Roma e Salamanca, da posibilidade de ser bispo e da chegada a Vigo -onde se compromete definitivamente co país e co nacionalismo galego-, dos seus traballos de investigación histórica e do maxisterio que exerceu entre os historiadores máis novos. Moi interesante igualmente todo o que reflexiona sobre a Transición e a estratexia do nacionalismo naquel momento histórico.

Carballo foi, sen lugar a dúbidas, unha das cabezas mellor amobladas e máis lúcidas da Galiza das últimas décadas. Pero foi tamén un exemplo luminoso de humanismo, de paixón polo país, de xenerosidade e de entrega sen límites á causa galega. Temos a certeza de que un dos maiores fracasos históricos do noso pobo aconteceu nas eleccións xerais de 1977 e 1979. Só coa presenza de Francisco Carballo naquelas Cortes, só coa súa presenza no Senado ou no Congreso, co seu verbo poderoso e brillante, no que nunca faltaba aquel seu sorriso nos labios, o noso país tería iniciado aí un período histórico moi diferente ao que vivimos, cunha visibilidade política como nación que infelizmente non tivemos até 1996. Espero que a Galiza de 1925 estea á súa altura e celebre o centenario do seu nacemento coa atención que o país talvez non lle prestou en vida. Poucas figuras o merecen tanto.

 

Conversas con Francisco Carballo

Santiago Pol / Xan Carballa

A Nosa Terra / 2002



15/11/22

Carlos Mella! Quen nolo dera de presidente da Xunta na época de Albor!

Carlos Mella Villar estudara Ciencias Económicas na Sorbona, especializárase en temas monetarios e financeiros na Universidade de Harward, fora director xeral de política financeira do Goberno español e era funcionario do Ministerio de Facenda. E, naturalmente, sabía de números. En 1984 arrincoulle a Josep Borrell doce mil millóns e quería investilos no sector naval e na creación do Instituto de Crédito Galego, xunto con outros vinte e catro mil millóns de emisión de débeda. Mais só el tiña o país na cabeza.

Sabemos de Carlos Mella (O Foxo, A Estrada, 1930) desde que entrou na política galega como deputado independente da man de UCD, en 1981. Seguimos a Carlos Mella desde entón, primeiro como vicepresidente da Xunta e conselleiro de Economía e Facenda do goberno de Xerardo Fernández Albor e despois como parlamentario, articulista e escritor, e a nosa admiración pola súa figura e a súa obra non fixo máis que medrar e medrar.

Mella, formado academicamente nas universidades de Deusto, Santiago, a Complutense, a Sorbona e Harward, chegou ao Parlamento galego é á Xunta de Galicia despois de desempeñar importantes cargos na administración central e en organismos internacionais, e finalmente renunciou ás súas responsabilidades no Goberno galego por honestidade política e por fidelidade ao país. Pero para fortuna de todos e todas nós e de Galiza gañámolo como escritor e intelectual.

Carlos Mella é un caso paradigmático do que en Galiza é excepcional: chegar ao nacionalismo galego desde a pertenza a un partido estatal, de centrodereita, ademais. Pero quen seguiu a súa traxectoria política nas dúas primeiras lexislaturas da autonomía galega ou quen leu o seu libro Non somos inocentes, que é a mellor crónica que podemos ler daquel apaixonante período histórico, non lle resultará nada difícil comprender que un home da súa integridade moral, da súa bonhomía e do seu compromiso insobornábel con Galiza tiña necesariamente que acabar reencontrándose intelectual e politicamente co país.

Só hai que saber cal foi o seu proceder cando nun puido dedicar os doce mil millóns que negociou en Madrid ao investimento que el consideraba unha prioridade política para un goberno galego que merecese tal nome. Ou só hai que lembrar que foi o que fixo cando por segunda vez lle tumbaron o proxecto do Instituto de Crédito Galego desde dentro do seu propio grupo parlamentario. Se no primeiro caso dimitiu como conselleiro e vicepresidente da Xunta, a segunda vez deixou o partido no que militaba. Para Carlos Mella sempre foi máis importante a dignidade que manter unha cadeira nun goberno ou un escano no Parlamento.

Durante a súa etapa na política galega negociáronse moitas transferencias, e el facía números. Moitos números. Outros conselleiros regresaban de Madrid moi contentos, pero non botaban as contas co rigor e a intelixencia que se precisaba. Cando Mella negociou aqueles doce mil millóns co ministerio de Josep Borrell quixo pór en marcha un potente plan económico para reactivar e modernizar a economía galega con visión de país e crear o Instituto de Crédito Galego. Carlos Mella si sabía o que había que facer. A súa era, sen dúbida, a mellor cabeza daquel goberno. Permítanme que o diga coa claridade que dá o paso do tempo: Quen nolo dera de presidente da Xunta na época de Albor!

Ao remate da segunda lexislatura do Parlamento galego, Carlos Mella regresa a Madrid como funcionario do Ministerio de Facenda. E xa xubilado e libre de obrigas dedicouse a cultivar a sabedoría e o viño das súas cepas do Foxo e a escribir algúns dos ensaios máis luminosos da literatura galega contemporánea e outras prosas varias.

Efectivamente, a partir de 1990 inicia unha riquísima traxectoria como narrador e ensaísta, unha obra de creación literaria onde está sempre presente o seu talento e o seu finísimo humor e unha obra de análise e pensamento, escrita desde o rigor, a lucidez, o compromiso co país e a súa propia experiencia política en diferentes responsabilidades de goberno. Abonda con citar tres títulos: Non somos inocentes, A Galicia posible e A falacia do economicismo. O último libro seu que chegou ás nosas mans foi un conxunto de relatos que apareceron sob o título de A conferencia. E non só iso, Carlos Mella demostrounos a través das súas reflexións que é algo máis que un brillante intelectual: é un sabio.

Se o Sempre en Galiza de Castelao foi a biblia de varias xeracións de nacionalistas desde os anos cincuenta e O atraso económico de Galicia de Xosé Manuel Beiras, xunto con Problemática nacional e colonialismo. O caso galego, dos profesores Francisco Rodríguez e Ramón López-Suevos, dous libros fundamentais para a militancia nacionalista da década dos setenta, A Galicia posible de Carlos Mella foi e segue a ser unha obra de lectura imprescindíbel para todas as galegas e os galegos que teñen curiosidade intelectual e preocupación pola sorte do seu país, porque é un libro que nos abre a Galiza, que nos fala de onde vimos, do que puidemos ser, do que somos e do que podemos ser como nación, escrito, ademais, cunha claridade expositiva e unha vontade didáctica certamente admirábel. Aínda que habería que revisar algúns parágrafos sobre o noso pasado medieval, a obra, publicada hai trinta anos, segue tendo hoxe plena vixencia en todos os seus capítulos.

O autor parte da idea de que a Galiza posíbel é un conxunto de equilibrios entre o real e o desexable e que só pode vir da man dun nacionalismo que combine un ríxido respecto aos principios cunha sabia flexibilidade conxuntural e táctica. Seguramente ningún outro libro pode ser máis útil para darlle solidez á idea dun país diferente aquí e agora.

Xa ven, o que puido ser e non foi, pero tamén a Galiza posíbel, o que pode ser e será. Se nós queremos.



02/11/22

O fracaso histórico de Ramón Piñeiro

Foto do arquivo dixital de Galicia
Nós sempre lle recoñeceremos a Ramón Piñeiro o seu amor e a súa entrega ao país, incluso a súa enorme coraxe política despois da barbarie do 36, traballando en condicións moi adversas e de grande risco persoal para reorganizar o Partido Galeguista, os vencellos cos cataláns e os vascos e a oposición a Franco, un compromiso que o levaría a sofrer cadea durante tres anos. Tamén valoramos o seu inxente labor ao fronte da Editorial Galaxia desde 1950 e incluso o traballo que levou a cabo durante decenios desde a súa mesa-braseiro de Xelmírez, 15-4º para achegar ao galeguismo as novas xeracións. E digo ao galeguismo, porque Piñeiro nunca foi nacionalista, ao contrario que Francisco Fernández del Riego. Pero igual que dicimos iso tamén debemos sinalar que non soubo comprender as inquedanzas dunha parte daquela mocidade que a comezos dos sesenta quería reorganizar o nacionalismo, o que levou a un divorcio entre o galeguismo e o nacionalismo que aínda chega aos nosos días. Tampouco tivo a intelixencia política de dar os pasos necesarios durante os últimos anos da ditadura para recuperar as siglas históricas do PG e poder ofrecerlle ao país no momento da Transición un partido político que fixese de ponte co PG da preguerra e que fose liderado por algunhas das personalidades que gozaban de plena lexitimidade para negociar con Adolfo Suárez en nome de Galiza, como si fixo, por exemplo, Josep Tarradellas. Iso conduciríanos seguramente a unha primeira Xunta de Galicia presidida por persoas como Valentín Paz Andrade, Lois Tobío, Rodolfo Prada ou Bibiano Fernández Osorio e Tafall, figuras cunha traxectoria política anterior ben diferente á de Antón Rosón, José Quiroga Suárez e Xerardo Fernández Albor, que foron os tres primeiros presidentes da Xunta de Galicia. As consecuencias de non ter o PG operativo cando máis o precisaba Galiza están na raíz de como foi logo todo o proceso autonómico, de quen o protagonizou e incluso da realidade política actual.

Cando chegou o final do franquismo, Ramón Piñeiro atopouse el só, sen partido e sen ningunha capacidade de interlocución co Consello de Forzas Políticas Galegas, que integraba o nacionalismo galego existente nese momento. Pero el, naturalmente, non estaba disposto a quedar á marxe da Transición, e o sistema, por outra parte, tamén o precisaba. E entón puxo en marcha outra estratexia: introducirse nos partidos españois que operaban en Galiza para galeguizalos desde dentro. En palabras súas: “A maioría de idade política de Galicia consiste mesmamente en que deixe de existir un partido galeguista para que sexan galeguistas todos os partidos”. Piñeiro, obviamente, tiña o seu proxecto de país, que chocaba frontalmente co que defendía o nacionalismo galego e mesmo co que postulaba o último PSG que liderou Xosé Manuel Beiras, a pesar de ser inicialmente ese partido unha creación política súa. Lembremos que Piñeiro tamén estaba presente no despacho de Sebastián Martínez Risco no momento da fundación do PSG. Por iso, aínda sen liderar ningún partido, pero exercendo a súa influencia política desde a mesa-braseiro de Xelmírez, como antes fixera para galeguizar a Real Academia Galega, Ramón Piñeiro manobra con grande habilidade e extraordinaria eficacia para ter influencia e presenza en todas as organizacións e institucións que van ser decisivas nese período histórico, logrando colocar na primeira Xunta pre-autonómica a Antón Rosón, na primeira Xunta de Galicia tras a aprobación do Estatuto de Autonomía a Xerardo Fernández Albor e na Delegación do Goberno a Domingo García-Sabell. O propio Piñeiro acaba sendo igualmente o primeiro presidente do Consello da Cultura Galega. E se o queremos ver a través dos partidos políticos, que é outra forma de velo, temos a Fernández Albor en AP, a Marino Dónega na UCD e a Carlos Casares, Benxamín Casal, Alfredo Conde e el mesmo no PSOE. Por suposto, como “galeguistas independentes”. Dentro desta operación hai que situar tamén a creación de Realidade Galega.

Contemplado desde os nosos días todo o proceso autonómico e o papel que xogaron os partidos estatais, o resultado non pode ser máis decepcionante. A estratexia de Piñeiro nin logrou galeguizar aquel PSdeG-PSOE de Paco Vázquez nin tampouco unha dereita que acabaría liderando primeiro un home sen perfil político como Fernández Albor e despois nada menos que un ministro de Franco. Máis ben a estratexia de Ramón Piñeiro o que fixo foi abrirlle as portas da recén creada autonomía galega aos partidos estatais e darlles diante da nosa sociedade unha lexitimidade galeguista da que carecían. A partir de aí Galiza foi perdendo progresivamente o peso político como nacionalidade histórica e todas as posibilidades que o novo marco legal lle ofrecía para dotarse do teito competencial propio dun autogoberno. Se exceptuamos o breve período do tripartito e a lexislatura do bipartito, que cando menos houbo un esforzo por construír un novo país, con outro pulso político, toda esa longa etapa de máis de corenta anos foi protagonizada por persoas que nunca traballaron coa ambición política de alcanzar un maior autogoberno e de facer de Galiza unha nación no mundo. Ese foi o resultado da estratexia de Ramón Piñeiro: poñer o país nas mans dos que nada tiñan a ver co galeguismo e co nacionalismo da República. Outro fracaso histórico como país. Menos mal que paralelamente a esa estratexia foise construíndo día a día desde 1982 unha forza política propia como o BNG, que neste momento, con Ana Pontón ao fronte, está en condicións de facerse cargo do goberno do país e de colocar a Galiza noutro lugar na historia.

(Mundiario01/11/2022)


Outros artigos sobre o autor


16/10/22

Así chegou Maruxa Mallo a nós

 Non podo precisar agora cando souben da existencia de Maruxa Mallo, pero si cando quedei fascinado para sempre coa figura de Maruxa Mallo. Foi lendo a entrevista que lle fixo para El País o escritor Manuel Vicent en 1981. Tamén debo confesar aquí que desde que lin aquela entrevista, cada vez que pasaba por Madrid visitaba o Café Gijón coa esperanza de ver alí algunha vez a Maruxa Mallo, cousa que nunca sucedeu. Nin a Maruxa Mallo nin a ningún daqueles personaxes dos que nos fala Francisco Umbral en La noche que llegué al Café Gijón. Só atopei, unha tarde chuviosa dun domingo de agosto, ao actor Manuel Alexandre, que nunha mesa próxima mantiña unha deliciosa conversa cuns amigos.

Talvez o libro que máis contribuíu a reivindicar e dar a coñecer entre nós a figura de Maruxa Mallo foi a biografía que realizou a xornalista Carme Vidal e que publicou Edicións A Nosa Terra en 1999. E, desde logo, foi un traballo pioneiro no descubrimento cabal da súa vida e da súa obra, escrito, asemade, cun estilo que procuraba o pracer da lectura e a nosa fascinación por Maruxa Mallo. Nese momento había aínda un enorme silencio sobre a personalidade da pintora que compartira días de viño e rosas cos poetas da Xeración do 27 e con outras grandes figuras do tempo da República e do exilio. Incluso cando reside de novo en Madrid, á volta do exilio, nin os pintores máis novos saben o seu nome. Outras persoas que si a coñeceran chegan a dicir que Maruxa Mallo inventara a súa biografía. Ese foi o punto de partida da investigación de Carme Vidal: reconstruír o pasado da artista, recuperando a verdade da súa vida, desconfiando da idea que até entón lle chegara daquela extravagante pintora e sospeitando sempre que foi o seu vivir transgresor o que fixo que os seus coetáneos a borraran das súas memorias. Carme Vidal investiga aquí e acolá, consulta todo o que naquel momento se podía consultar, fala con algunhas persoas que trataron a Maruxa Mallo e comeza a escribir unha biografía documentada até o dato aparentemente máis irrelevante ou a anécdota máis descoñecida. Consegue, ademais, que se poida ler co mesmo pracer que nos producen os textos de Giorgio Vasari. Só unha xornalista coa ampla cultura de Carme Vidal e coa súa exquisita sensibilidade intelectual e humana podía tecer a historia dunha muller que viviu fóra do seu tempo. A lectora ou o lector ten a sensación de que quen nos relata esta biografía coñeceu de preto a Maruxa Mallo, as súas paixóns artísticas, a súa intimidade e a súa existencia radicalmente transgresora. Así chegou Maruxa Mallo a nós, da man de Carme Vidal, como nunca antes nos falaran dela. Como ninguén nos volveu a falar dela.


Maruxa Mallo

Carme Vidal

A Nosa Terra / 1999

125 páxinas

17/09/22

Unha nova mirada sobre os “Poemas ao Outono”

Desde que caeu nas nosas mans pouco despois de saír do prelo, foi sempre un dos nosos libros máis amados de Manuel María. A nosa predilección por este poemario, tan pequeno de corpo como tan alto de dimensión poética, non deixamos de manifestarlla ao poeta desde o inicio da nosa amizade con el, e temos tamén reivindicado este libro en diversos traballos ao longo das últimas décadas. Hoxe facémolo de novo, máis unha vez, cando estamos case entrando no Outono, momento sempre propicio para revisitar estes fermosísimos versos de Manuel María.

Grande foi a nosa ledicia cando Méndez Ferrín, no discurso de resposta ao discurso de ingreso de Manuel María na Real Academia Galega, o 15 de febrero de 2003, se referiu así a este poemario: “sen perder o tempero metalúrxico e o gume da existencia colectiva, sobrevén un acougo, o reencontro cos elementos basilares da natureza e do corazón: Poemas ó outono, 1977. E a sobriedade, a nostalxia, a comuñón coas moitedumes, a paixón primordial, o amor, regresan porque neses sentimentos pertinaces está a Patria e o corazón, e Manuel María é un poeta patriótico cordial por riba e por baixo de calquera continxencia”. Con estas palabras de Méndez Ferrín ficaba talvez definitivamente reparado o inxusto silencio que acompañou a aparición destes sonetos en 1977. Só un crítico literario que nunca practicou o sectarismo intelectual como é Xulio L. Valcárcel tivo ollos para ver e louvar aqueles versos nun artigo que publicou nas páxinas de El Progreso. No resto da crítica, un clamoroso silencio. Cómpre lembralo aquí para saber porqué tres títulos tan importantes de Manuel María como Poemas ao Outono, Cecais hai unha luz e Poemas da labarada estremecida (escritos en 1975-76, 1979 e 1980, respectivamente) non ocuparon o lugar que en xustiza lles corresponde na historia da poesía galega contemporánea. Un deses tres títulos nin sequera viu a luz até trinta anos máis tarde e os Poemas ao Outono mesmo tiveron que saír en Madrid grazas ao patrocinio dos mozos da Agrupación Cultural “Lóstrego”.

Aínda que Marta Dacosta inclúe cinco dos vinte Poemas ao Outono dentro da temática socialrealista de Manuel María, o certo é que desde unha visión estritamente estilística dos poemas, todo o conxunto do libro responde a outro ciclo creativo do poeta. O propio Manuel María, no libro de conversas con Xosé M. del Caño, manifesta que “a poesía que se escribira en Galiza do ano 1963 ó 1975 era un ciclo pechado, que todo aquilo pasara, que o que fora unha escola de poesía de denuncia estábase convertendo nunha escolástica”. Esta é seguramente unha das razóns polas que entre outubro de 1975 e mediados de 1976 escribe e reescribe este libro, que segundo Camilo Gómez Torres tivo tres redaccións, o que demostra non só unha mirada máis profunda do poeta cara a dentro e cara a fóra, senón tamén unha maior preocupación pola forma, escribindo con extrema delicadeza estes versos que nos convocan á celebración da vida e á redención da patria e que agora, camiño xa do Outono, nos volven a iluminar o corazón.

                                             


Poemas ó Outono

Manuel María

Edicións Xistral-A.C. Lóstrego

1977

13/08/22

Garcés, o poeta que procurou a luz e a beleza

 A alta estima que nós sentimos polo poeta Miguel González Garcés (A Coruña 1916-1989) debémoslla en primeiro lugar a Álvaro Cunqueiro, por sabermos por unha carta súa que Garcés foi un dos máis fieis e intelixentes lectores da súa obra poética. Quen admirou a poesía de Cunqueiro nos tempos aqueles que era ignorada e incluso deostada, merecerá sempre todo o noso aprecio como intelectual. Despois debémosllo a Manuel María, a Avilés de Taramancos e a Uxío Novoneyra, que sempre nos falaron cun grande cariño e un enorme respecto por Garcés. Máis tarde chegou ás nosas mans a súa obra lírica, que nos deixou fascinados, sobre todo os libros Sede e Luz (1986) e Un nome só na néboa (1989), aínda que o admiraríamos só por un verso tan precioso como “Pousouse o teu amor na máis alta ponla” ou por un poema tan lido e relido e tan amado por nós como “Ter que deixalo todo”. Pero quen de verdade nos levou ao cume da admiración por Garcés foi Xulio L. Valcárcel co seu libro Miguel González Garcés, mineiro de luz, aínda que xa anteriormente nos introducira no rico universo garcesiano co magnífico limiar que escribiu para a escolma da poesía en galego de Garcés que editou Espiral Maior en 1998.

Xulio L. Valcárcel non só é un extraordinario e fecundísimo poeta -aí está para comprobalo Memoria dos días, formas da levidade. Poesía reunida (1979-2017)-, senón tamén un brillante ensaísta e crítico literario, como o demostran os varios libros de ensaio dos que é autor, os milleiros de artigos que leva publicado e, como non, as páxinas que dedicou a Miguel González Garcés, certamente imprescindíbeis para coñecer a persoa, a figura e a obra deste destacado poeta coruñés, así como todo o seu labor social e cultural durante décadas na cidade da Coruña. En Miguel González Garcés, mineiro de luz está o home e o seu tempo, o poeta e a súa obra, o intelectual e o amigo, na mirada profunda, rigorosa, exquisita, poliédrica e humana de Xulio L. Valcárcel, mais tamén na mirada de outras persoas que o trataron, como Manuel Álvarez Torneiro, Vicente Araguas ou Xavier Seoane. O libro está escrito, ademais, coa verdade e a emoción que posúe a palabra cando foi escrita desde unha estreita amizade. O resultado é un estudo sobre a vida e a obra de Garcés que nos fascina desde o comezo ao final. Porque é unha biografía con alma, como só un poeta como Xulio L. Valcárcel podería facer. Unha biografía e tamén unha aproximación indespensábel á poesía dun poeta que procurou a luz e a beleza.

Despois de reler este libro, sentimos pena, máis unha vez, de non estar entre as persoas que tiveron o privilexio de gozar do trato persoal e do maxisterio de Miguel González Garcés. Pero temos os seus poemas, o seu inmenso legado poético, versos tan fermosos como os que dedicou ao sartego de Ilaria de Carretto: “Ilaria de Carretto, nevada luz de nardo. / Ilaria de Carretto, un nome só na néboa. / Ilaria de Carretto, espello dunha sombra, / detida na beleza.”





Miguel González Garcés, mineiro de luz

Xulio L. Valcárcel

Edicións Laiovento / 2009