17/04/17

O Lugrís que eu querería ver

Talvez entre as páxinas da Obra viva de Antón Avilés de Taramancos está o mellor retrato que até hoxe se fixo de Urbano Lugrís. Desde logo o retrato máis emotivo, escrito, ademais, nunha prosa de extraordinaria beleza. E non só temos aí o retrato do artista, senón tamén a carta desesperada, certamente dramática, que un Lugrís de 54 anos que acaba de ser botado da pensión na que malvivía, aínda desolado pola morte da nai e da muller, abandonado por todos, sen cartos e refuxiado no alcohol lle manda a Avilés a Colombia en setembro de 1962, pedíndolle aquelas mil pesetas que tanto precisaba, unha carta que Antón recibe moitos anos despois na selva de Casenare cando xa o único que podía facer “o poeta con cara de mazá reineta” era escribir o pranto polo amigo morto, que, como ben sabedes, remata con aquel verso que expresa unha das dores máis profundas do ser humano: E esa dor de non verte, meu amigo! Abonda con ler a Avilés de Taramancos para sabermos quen foi Urbano Lugrís. Os seus textos, de forma íntegra, deberían figurar en todas as exposicións sobre este noso grande pintor e en todos os catálogos dedicados a Lugrís. Como Lugrís non tivo a sorte de aparecer n´As Vidas de Giorgio Vasari, nada mellor que a literatura de Avilés. Non estamos agora moi seguros, mais é posíbel que incluso fora o propio Antón Avilés de Taramancos o que nos descubriu a Urbano Lugrís nunha entrevista que lle fixera Margarita Ledo para “A Nosa Terra” ao pouco de regresar de Colombia o poeta, se mal non lembro antes da publicación d´O tempo no espello. Creo que naquela conversa naceu a nosa fondísima admiración por Avilés e por Lugrís, que segue viva como unha labarada.

Despois de Avilés foi Antón Patiño, o fillo de Antón Patiño Regueira, o que nos ofreceu a máis cabal aproximación á figura irrepetíbel de Urbano Lugrís, ao home e á obra, primeiro en 2004, nun libriño dunha fermosa colección de biografías de “A Nosa Terra”, e despois, en 2007, no extenso e documentado traballo que publicou en Edicións do Castro baixo o título de Urbano Lugrís (viaxe ao corazón do océano). Algún tempo atrás Patiño xa nos abrira a porta ao mundo de Lugrís nas páxinas que lle dedicou ao pintor no catálogo que se fixo para a exposición de 1997 no Auditorio de Galicia, en Compostela. Moitos outros autores escribiron igualmente sobre Urbano Lugrís, desde José María Castroviejo ou Mariano Tudela a Celso e Xosé María Álvarez Cáccamo. Hoxe, pois, non sería nada difícil montar unha exposición de Urbano Lugrís perfectamente entroncada coa súa biografía e en profundo diálogo coa cultura galega e co Madrid da República, onde coincide coas figuras máis destacadas daquel momento (Federico García Lorca, Rafael Alberti, Pablo Neruda, Alejandro Casona…) e onde mesmo vai ser encarcerado en decembro de 1930 con Carlos Maside por asinar un manifesto a favor da República. Son os tempos das continuas visitas ao Museo do Prado para ver as pinturas de Frei Angélico, O Bosco, Botticelli ou Patinir, o tempo das Misións Pedagóxicas, da Barraca, do teatro de marionetas, do seu traballo como titiriteiro e das súas primeiras exposicións, moi eloxiadas por críticos tan prestixiosos como D´Ors. A verdade é que a estas alturas contamos con todos os datos e todas as referencias documentais para descubrir a inmensa e fascinante personalidade de Lugrís no seu universo creativo e no seu tempo histórico.


Cando un contempla a exposición de Lugrís que actualmente ofrece Afundación Abanca no Cantón Grande da Coruña, xusto ao pé de onde estaba o Café Galicia, tan frecuentado por Lugrís, e observa tamén o catálogo que se editou para esta exposición, non podemos deixar de quedar coa amarga sensación de que algo moi importante falta na mostra e no libro, e non é precisamente a obra de Urbano Lugrís. Non temos a menor dúbida de que esta mostra é unha oportunidade única para ver case toda a súa pintura mural e unha parte moi representantiva da súa plástica. Ollando esta exposición comprobamos que estamos ante un artista soberbio, iso está á luz, mais non sabemos ben de onde saíu, en que ambientes artísticos e literarios se formou nin cal foi a súa traxectoria vital, porque nin hai biografía, nin cronoloxía nin contexto social e histórico que ilumine a súa personalidade e a súa obra. Só unha cativa referencia nunha parede ás súas orixes familiares. No catálogo xa nin iso aparece, cando menos co tratamento e o espazo que merecía. Hai que recordar que seu pai, Manuel Lugrís Freire, foi un dos persoeiros máis sobresaíntes da xeración anterior á de Castelao, Vicente Risco e Otero Pedrayo, e súa nai, Concepción González Varela, unha magnífica pianista e organista, primeiro premio no Conservatorio de Madrid, que coñecía moi ben a música culta que se interpretaba nos concertos de Viena ou París. O seu tío materno Urbano González era tamén poeta e pintor e ilustrador de libros e revistas. E o escritor Francisco Tettamancy foi o seu padriño e unha das persoas que máis influíu na súa formación inicial. Por Avilés sabemos que na conversa con Urbano fluía de forma natural toda a historia da cultura galega e do país, pois “Na casa do vello Lugrís Freire -na vila de Sada- tratara desde neno a todos os que tiñan algo que ver coa Galiza de entre dous séculos. Desde o enterro de Curros e Pondal á Cova Céltica, desde o Manifesto de Cebreiro e Manoel Antonio ás Irmandades da Fala, da librería de Carré á fundación da Academia, a conversa de Urbano Lugrís abría unha páxina mítica que no meu corazón de poeta novo resoaba coma un río profundo nas raíces”.

Urbano Lugrís criouse nun ambiente galeguista e humanista, no que estaba sempre presente a arela de liberdade e o soño dun futuro diferente para o país. Nese ambiente familiar descubriu a Xulio Verne e a Marcel Proust e aprendeu a recitar de memoria páxinas enteiras da literatura universal en alemán, en inglés, en francés, en catalán ou en portugués. E desde aí tamén todo o seu diálogo coa cultura galega contemporánea: Lugrís e Manuel Antonio, Lugrís e Cebreiro, Lugrís e Avilés, Lugrís e Maside, Lugrís e Cunqueiro, Lugrís e Garcés, Lugrís e Dieste, Lugrís e Isaac Díaz Pardo… Na exposición da Coruña non hai nin sombra de todo isto. É incomprensíbel que haxa máis interese en ofrecerlle ao público o NO-DO con imaxes de Franco inaugurando a Casa do Pescador en Malpica que a imaxe dos pais de Lugrís, de Tettamancy ou de Paula Vadillo, a muller coa que pasou os días máis felices da súa vida, ou aquela outra fotografía de Urbano Lugrís de ganchete con Avilés de Taramancos polas rúas da Coruña, a única memoria gráfica que ficou na historia daquela profunda amizade que se iniciou un día no Xardín de San Carlos, fronte á tumba de Sir John Moore. E o que xa nos resultou sorprendente é que a xeito de prólogo do catálogo figure un texto de César Antonio Molina no que nos fala fundamentalmente do óleo de Lugrís que ten na súa casa desde hai décadas e que, por certo, non podemos contemplar na exposición. Repito, unha certa sensación de decepción ao comprobarmos con amargor que algo falta nesta mostra de Urbano Lugrís e no catálogo para termos unha visión cabal do artista desde dentro da cultura galega. Desde nós. É moi ilustrativo que o catálogo só estea en castelán, iso si, coa correspondente tradución ao final ao galego e ao inglés. A nosa lingua, en definitiva, como unha lingua estranxeira. Hai que dicir -porque non todo o que complementa a obra pictórica de Lugrís merece a nosa crítica negativa- que nas paredes, á beira dos murais e dos cadros, si están os textos en galego. Como debe ser nun país que ten lingua propia.


outros artigos sobre Lugrís

27/03/17

Tamén os xestos son imprescindíbeis

Teño a certeza de que no nacionalismo galego contemporáneo, en non poucas ocasións, nos momentos máis delicados, fallamos xusto no plano máis importante, nos aspectos humanos que subxacen sempre en calquera debate, desencontro ou substitución de responsabilidades dentro dunha organización. Faltounos moitas veces a palabra precisa, o sentimento de irmandade e o xesto de respecto, consideración e agradecemento que merece calquera persoa que nos precede na entrega polo país, á marxe das discrepancias políticas e ideolóxicas que poidamos ter con esa persoa. Non todo se resolve co debate, coa votación e cos acordos. Na política tamén son imprescindíbeis os xestos. Nin o relatorio mellor elaborado nin o discurso máis brillante substitúe a forza que posúe un xesto verdadeiro, o que nace do corazón. E tamén sei que hai veces que nin iso serve para salvar diferenzas profundas, sobre todo aquelas que teñen a ver con proxectos políticos distintos ou con estratexias moi diferentes, que algo diso sucedeu nos últimos anos, ben o sei. Mais incluso nestes casos deberiamos pór sempre a salvo a relación humana e a amizade entre nós e mesmo a fraternidade entre cantos e cantas acreditamos no noso país, aquela amizade que sempre uniu a Castelao con Antón Vilar Ponte, con don Ramón Otero Pedrayo ou con Valentín Paz Andrade.

Na xornada de apertura da Asemblea Nacional do BNG houbo un xesto que a todos e a todas nos iluminou por dentro, un xesto moi fermoso: o recoñecemento e o cariño que se lle expresou a Francisco Jorquera. Para min persoalmente ese xesto é moito máis importante que os textos que finalmente se aproben, porque ese é, creo eu, o camiño que temos que seguir de agora en adiante, non só dentro do corpo social do BNG, senón tamén con calquera persoa que lle queira a este país e que desexe un futuro distinto para a nosa nación. Que no relatorio se fale de que hai que humanizar a Organización é algo que sinala outra maneira de actuarmos entre nós e co resto da sociedade. Estou convencido de que as novas xeracións que están a asumir a dirección do nacionalismo galego, con Ana Pontón ao fronte, teñen moi claro que para construírmos un tempo novo para Galiza son necesarias igualmente novas formas de actuarmos e de expresarnos, procurando o diálogo e a empatía entre nós e coa coa sociedade que aspiramos a que abrace o noso proxecto de país. Só desde aí seremos quen de avanzar. Afortunadamente no nacionalismo actual temos moitos espellos onde mirarnos. Eu como militante nacionalista só aspiro a alcanzar algún día a riqueza humana e palabra cálida de persoas como Mini ou Xaime Bello. Para seguir facendo país, para seguir tecendo o futuro. 

06/03/17

Unhas outras prosas marabillosas de Álvaro Cunqueiro


Lembro perfectamente que foi a través dun artigo de Carlos Rojas, publicado en “El País” aló polo outono de 1981, como eu souben que Álvaro Cunqueiro rematara pouco antes de morrer o que sería o seu último traballo de maior esforzo físico e intelectual e o seu primeiro libro póstumo, Ollar Galicia, un título hoxe inexplicabelmente moi difícil de atopar nas librarías e, o que resulta máis incomprensíbel, mesmo ignorado nos estudos sobre o grande escritor mindoniense. Moitos anos despois da súa publicación, cando xa tiñamos esquecido este título, un día nuns grandes almacéns da Coruña, creo incluso que de oferta, tivemos a inmensa fortuna de atopar un exemplar desta obra, que agora ten o seu lugar nun dos andeis da nosa biblioteca á beira de dous libros de don Ramón Otero Pedrayo tamén moi amados por nós, a Guía de Galicia, na edición de Galaxia de 1991, con fotos de José Suárez e Víctor Vaqueiro, e Galicia, una cultura de Occidente, na primeira edición de Everest, que vira a luz pouco antes de morrer don Ramón, en 1975, e que chegou ás miñas mans grazas a un agasallo de meu padriño cando eu tiña quince anos. Mais foi aínda nos últimos tempos, lendo un texto de Luís Cochón sobre Cunqueiro, como chegamos a coñecer o proceso de escritura de Ollar Galicia, cun Álvaro Cunqueiro xa ferido de morte, escribindo estas prosas para a editorial Destino: “Conmovía o traballo afanoso daquel home mermado pola enfermidade, pouco menos que cego, tecleando na máquina, soamente co índice dereito, mentras que coa man esquerda sostiña unha lupa tamaña para ver o que escribía…”.

O libro, editado en tapa dura e con sobrecuberta, con magníficas fotografías de Raimon Camprubí, é, no seu conxunto, unha auténtica xoia, tanto para o gozo da lectura como para o pracer da contemplación visual. Escrito como só Cunqueiro era quen de escribir, cunha prosa que se bebe, este traballo é un relato histórico, xeográfico, humano e espiritual do noso país, con parágrafos dunha enorme beleza. É como unha lección maxistral coa que Álvaro Cunqueiro clausura, xa ás portas da morte, toda a súa entrega intelectual e amorosa a Galiza. En certa maneira,
 Ollar Galicia é o seu testamento, xunto cos tres importantes discursos que pronuncia ese mesmo ano en Compostela e Vigo, dos que falamos nun anterior artigo. Elaborado talvez máis por un encargo editorial ben remunerado que por unha necesidade literaria e vital de escribir nese momento da súa vellez un texto entre o ensaio e o libro de viaxes, Cunqueiro entregouse, máis unha vez, en corpo e alma á literatura. Non realiza ese traballo para obter simplemente uns ingresos. Tanto o preocupa o resultado desas prosas que non o detén no seu propósito nin a fatiga física nin o sufrimento que lle causa escribir só cun dedo e case cego. Négase rotundamente a  ditar a unha outra persoa as súas palabras, como si facía Gonzalo Torrente Ballester. “Éme preciso participar no acto mesmo da escritura, como quen acaricia palabras”, dille a Luís Cochón cando este lle suxire botar man doutra persoa para o exercicio de teclear.

A primeira parte da obra é unha lección de historia contada non por un investigador, senón por un escritor que vive no no seu mundo máxico e soñador, mais que como intelectual galego e home de pensamento galeguista coñece moi ben as claves máis importantes da historia de Galiza, os momentos máis luminosos ou máis escuros da nosa historia como nación. A lectora ou o lector terá a impresión de estar escoitando a Álvaro Cunqueiro nunha das súas conferencias. As persoas que algunha vez ouvimos falar a Cunqueiro temos a sensación de sentir aínda a súa voz nos nosos ouvidos. É un texto vivo, con alma, no que  está moi presente o creador, o contador de historias, e onde, de súpeto, Álvaro Cunqueiro nos confesa cousas como estas: “Eu tiven, emocionado, nas miñas mans, unhas vieiras comestas pola terra e os séculos, atopadas nun camposanto de Dinamarca”. Ou nos constrúe o relato con estas outras palabras: “Estaba o galego, xente xa dixen de dudoso orixe, nos seus vales, nos seus castros, adornado de ouro e velando plenilunios, arrodeado de deuses das augas e dos bosques, deuses dos cabalos e da guerra, cando chegaron os romanos”. E máis adiante, falando das tribos celtas que chegan a Galiza procedentes de Gales e de Cornubia, dinos Cunqueiro: “Pro o caso é que destes celtas verdadeiros queda muito menos que dos celtas imaxinarios. Perdéronse no medio das tribus galegas e son hoxe non máis que humus na almáciga da raza. Na costa cantábrica galega atópanse ás veces ollos craros, azúes, do color da violeta, e é todo o que resta dos britóns. Nin unha palabra da fala, nin unha soia pedra labrada”. Da man de Álvaro Cunqueiro viaxamos ao longo dos séculos por toda a nosa historia como quen escoita un conto. Non coñezo a ningunha outra persoa que nos achegara dese xeito á cultura castrexa, á romanización, ás invasións bárbaras, a Prisciliano, a Martiño de Dumio, a Xelmírez, aos séculos das grandes peregrinacións, do románico e dos trobadores galegos, á Galaecia que chegaba deica o Douro ou ás revoltas irmandiñas, e todo marabillosamente tecido, case sen pausa. É unha delicia seguir o relato histórico que nos ofrece Cunqueiro. Nas últimas páxinas desta primeira parte do libro non falta tampouco unha visión antropolóxica e sociolóxica da sociedade galega á altura de fins dos anos setenta do pasado século, cando aínda pervivían xeitos de vida tradicionais e estaba moito máis viva tamén a nosa lingua e a nosa cultura milenaria. Álvaro Cunqueiro remata a súa aproximación histórica a Galiza cunha conclusión fundamental: “Pese á mudanza dos tempos, con todo hai un núcleo resistente, do que se alimenta a vida individual e colectiva da nación”.

Tras esta sintética e ao mesmo tempo completísima visión do noso pasado histórico, Cunqueiro emprende unha viaxe polo país seguindo tres camiños: do Cebreiro a Compostela, de Fisterra á Terra Chá pasando pola Mariña luguesa, e, finalmente, de Noia a toda a Galiza sur. O viaxeiro utiliza os datos só cando resultan imprescindíbeis. Para el o importante é transmitirnos a súa mirada máis persoal e máis íntima destas terras e das súas xentes  a través das súas propias vivencias, do seu saber e do que os seus ollos contemplaron algún día, e tamén, como non, de historias reais ou imaxinadas que só el coñece, logrando así fermosísimos textos, como podemos observar nos seguintes dous parágrafos:

“Desde os cumes do Cebreiro, o Camiño baixa de vagar aos vales que abriron os afluentes do Miño e o propio río pai. O Camiño entra ledo nun pequeno val, o de Triacastela. Aquí había un bó albergue. Unha eirexa moderna sustitúe á antiga de Santiago, románica. Aquí probouse que o Camiño ten o don de linguas. O poeta francés Germain Nouveau fixo a pelerinaxe de Santiago como antes fixera a de Roma e as dos santuarios marianos do seu país. Entre pelerinaxe e pelerinaxe, Nouveau mendicaba pan e olivas á porta das eirexas de Provenza, cos pes ao sol. En Triacastela atopou pousada nunha fría tarde de marzo. Sentado ao amor do lume, arrodeado da xente labrega do país, dixo os seus versos franceses, e os ouvintes, que somente coñecían o romance galego, entendérono…”.
……….

“O visitante debe subir desde a Mariña ate o xardín de San Carlos. Pasará xunto ás pedras militares -din que alí embarcou Carlos V pra Alemania- que aínda defenden vellos cañóns, e despois de contemplar a gracia da badía, entrará naquel pechado recinto onde medran o alciprés e o buxo e florecen rosas. Alguén dixo del que estaba pechado como un patio de pazo ou de convento. Pequenas fiestras ábrense sobre a badía. No seu centro, sartego de granito e urna de branca pedra, está enterrado Sir John Moore, o xeneral británico que mandou en Elviña. Foi amante de Lady Stanhope, que o acompañou nas suas batallas e, cando o héroe morreu, refuxiouse coa dór romántica en Siria, en Hama a melodiosa, a ouvir correr a auga, aspirar perfumes, mercarlle soños aos cegos e devanar a madeixa da nostalxia. Por veces no xardín de San Carlos hai unha pequena neboíña esbrancuzada que vaga apegada aos carreiros areosos. É Lady Stanhope que volve. Non tripala. O viaxeiro atento e respeitoso pode asistir ao gran reencontro. É un xardín inesquecible, visitado polo vento e habitado pola melanconía…”.
……….


Talvez todo isto non lle interese hoxe a ninguén e por iso este libro de Cunqueiro fica no máis absoluto esquecemento, mais eu tiña esta débeda persoal con Álvaro Cunqueiro desde que descubrín estas súas prosas escritas nos últimos días da súa vida. ¡Como non vai un estar agradecido de saber que os monxes do mosteiro de Monfero comían por recetas escritas, algunhas chegadas de Francia, das casas que aló tiña o Cister!, e que “Quezáis foi monxe de Monfero aquel troveiro de cantigas de fontes e cervas que se chamou Pero Meogo e cuio decir de amigo ven no Cancioneiro da Vaticana”. Que outro guía nos podería contar cousas tan belas! 

27/02/17

Elas chegarán onde nós non fomos cecais dignos de chegar!

Si, deixádeme que feminice a coñecida frase de don Ramón Otero Pedrayo. Cando el a escribiu en febreiro de 1957 referíndose a aquela mocidade que tanto o ilusionaba (Ferrín, Manuel María, Novoneyra, Mourullo, López Nogueira, Xosé Manuel Beiras, Franco Grande…), naquel momento e naquel grupo xeracional, só había unha moza que destacaba polo seu compromiso activo coa literatura galega e co galeguismo: a escritora Xohana Torres. É normal, pois, que falase de “eles”: “¡Eles chegarán a onde nós non fomos cecais dignos de chegar!”, dicía don Ramón naquel texto que fixo para inaugurar o ciclo de conferencias que se levou a cabo no inverno do 57 no Círculo Mercantil de Santiago e que alguén tivo que ler por el, creo recordar que Rodolfo López Veiga, pois o acto levouse a cabo aos poucos días de morrer a nai de Otero, dona Eladia Pedrayo. O grande escritor ourensán, como moi ben sabemos, tiña unha inmensa fe na mocidade e vía naqueles rapaces e naquela moza de Ferrol “a forte e calada alegría dun podente anovamento de Galicia”, a ilusión e os soños, en definitiva, que o fascismo lles roubara aos homes e ás mulleres das xeracións de antes da guerra.

Hoxe, felizmente, son outros tempos, e as mulleres xogan un papel fundamental en todos os campos creativos e do saber, e tamén no traballo político a prol do noso país. Mais as mulleres sempre estiveron aí, tecendo as páxinas máis luminosas da nosa historia. As mulleres galegas, aínda que non se di case nunca, protagonizaron moitos dos momentos máis importantes e máis heroicos da emancipación social deste pobo desde que aquela muller do Couto de Cereixa que se chamou María Castaña encabezou unha revolta en defensa do pan e contra o señor feudal frei Pedro López de Aguiar, bispo de Lugo, xusto cando Galiza fracasaba máis unha vez no seu pulso por ser un reino independente. Si, foron as mulleres as que nos momentos máis duros e máis dramáticos da nosa historia social e política ergueron a bandeira da rebeldía e da loita pola xustiza. Aí están os seus nomes: María Castaña, María PitaRosalía de CastroConsuelo QueiroRamona Suárez PousoXenerosa VidalRosa CadórnigaManuela CousoCándida RodríguezAmadaGarcíaEnriqueta OteroSyra AlonsoIsabel Ríos…, as mulleres, en fin, que viviron e sufriron os sucesos de 1916 en Nebra e os de 1918 en Narón, que se sumaron á resistencia contra o fascismo e a barbarie no 36 ou que nos anos setenta protagonizaron o conflito das Encrobas contra o expolio de Fenosa, e tantas outras mulleres que quedaron no máis profundo anonimato e baixo a lousa do esquecemento histórico.

Non falemos xa da literatura galega, na que será precisamente unha muller, Rosalía de Castro, a que no século XIX restaura a lingua propia na poesía, inaugura o ensaio no noso idioma, expresa de forma rotunda na súa obra a conciencia de país e abre camiños nunca antes transitados na loita feminista. Unha simple ollada ao panorama cultural de Galiza das últimas décadas, en calquera das nosas expresións culturais, lévanos, igualmente, a nomes propios de mulleres que ocupan un primeirísimo lugar na poesía, na narrativa, no teatro, no ensaio, no cinema, na canción, na artesanía, nas artes plásticas, na ciencia, no mundo académico… Unha profunda corrente feminina atravesa hoxe, talvez aínda nun contexto moi adverso, toda a nosa cultura, desde a máis tradicional á máis vangardista. Desde a década dos noventa para acó, a literatura escrita por mulleres, por exemplo, é un riquísimo territorio literario que a maioría de nós aínda temos por explorar e que representa toda unha idade de ouro para as nosas letras. Nada a ver, afortunadamente, cos tempos en que don Ramón Otero Pedrayo escribiu naquela súa letra miúda e en tres holandesas un fermosísimo texto de presentación para unha mocidade e unha nova xeración que estaba a dar os seus primeiros pasos na Compostela e na Galiza dos anos cincuenta. Lembremos que foi a primeira vez que se escoitou a poderosa voz de Uxío Novoneyra entre as pedras milenarias de Santiago, en público e en galego, en 1957. E a primeira vez tamén que unha poeta galega na Galiza da posguerra pechaba coa súa palabra un ciclo de conferencias que se abrira coa lectura da prosa vibrante e entusiasta da figura intelectual máis importante desa época.

O compromiso e o liderado das mulleres está moi presente, así mesmo, como non podía ser doutra maneira, no traballo político que de novo incendia de esperanza este país. O futuro de nós como nación galega escríbese necesariamente en feminino, coa rebeldía e a lucidez de tantas e tantas mulleres que en toda Galiza están a darlle continuidade ao pensamento político de Rosalía de Castro e Manuel Murguía. Estou seguro que don Ramón si escribiría agora: “Elas chegarán onde nós non fomos cecais dignos de chegar!”

31/01/17

De Rosalía a Xohana Torres


Non sen emoción, despois de tantos anos, collo o libro entre as mans, e leo: “Rematouse de imprentar… o 15 do mes de Santiago de 1971, 86º aniversario da morte de Rosalía de Castro”. Trátase, evidentemente, daquela primeira e fermosísima edición que correu ao coidado de Xosé María Álvarez Blázquez, patrocinada polo Centro Galego de Bos Aires, onde esta novela se fixera co cobizado premio Galicia, nada menos que fronte a Xente ao lonxe, de Eduardo Blanco Amor, e O silencio redimido, de Silvio Santiago, unha decisión que posteriormente provocaría unha grande polémica dentro da cultura galega, mesmo en publicacións madrileñas como a revista “Triunfo”. Blanco Amor nunca perdoou o que ao seu xuízo fora unha clarísima aldraxe. Mais esa é outra historia. Nestes días de obrigado repouso collo de novo o libro, repito, e non o podo evitar: véxome alí, cos meus dezaseis anos, descubrindo naquel escaparate da librería do Cantón de Ortigueira ducias e ducias de libros con títulos en galego.Talvez varios centos. Nunca tal cousa os meus ollos viran! Había centos de libros en galego! Existía a literatura galega! Ninguén mo dixera. A través do cristal do escaparate miro e miro unha e outra vez un libro e outro. Estou marabillado. Se tivese cartos non sei cantos mercaría… Entre todos os libros, hai un que me chama poderosamente a atención: Adiós, María, así, con aquela coma que desvirtúa a mensaxe do título, pois, como logo puiden saber, non se trata de ningunha despedida, senón dunha expresión exclamativa referida a si mesma, á protagonista da novela, a María. Nese momento, por suposto, eu non sei de que vai esa obra, nin se é poesía ou é prosa, nin tampouco, claro está, quen é Xohana Torres. É a primeira vez que vexo e pronuncio o nome de Xohana Torres, mais fascíname a portada, coa imaxe dos tranvías e con aquelas letras do título. Entro na librería e pido ese  libro. Foi o primeiro que lin en galego. Merqueino o 4 de agosto de 1976. 100 pesetas. 

Corenta anos despois regreso a Adiós María, ao mesmo libro, ás mesmas páxinas que gocei en San Claudio entre os meus soños adolescentes, e releo máis unha vez a novela, e atópoa igual de fresca, de actual, de moderna, pero é agora cando de verdade me decato do seu contido radicalmente feminista, do seu auténtico valor dentro da literatura galega contemporánea. Se as nosas letras foran contempladas desde unha moi necesaria ollada feminina, algún autor en vez de escribir un título como De Pondal a Novoneyra escribiría De Rosalía a Xohana Torres, pois sen restarlle ningunha relevancia a eses dous autores tan representantivos da poesía galega (Pondal e Novoneyra), creo, sinceramente, que estes dous outros nomes (Rosalía de Castro e Xohana Torres), expresan moi ben toda a luminosidade da nosa literatura, desde o Rexurdimento á Xeración dos anos 50. É máis, ninguén até Xohana Torres, desde Rosalía de Castro, desde Follas novas, escribiu unha obra sobre a emigración desde unha mirada feminina e feminista como a que reflicte a novela Adiós María. Desde que a autora fundacional da literatura galega contemporánea falou do drama das “viúvas dos vivos” ningún escritor galego nin ningunha outra escritora nos expresa un relato das “viúvas dos vivos” como o que nos ofrece a novela de Xohana Torres. Non sei ben o porqué, pero teño a impresión de que á narrativa de Xohana Torres nunca se lle prestou a atención que si tivo como poeta. Agás Carvalho Calero, que incorporou de inmediato o texto aos cursos que impartía na Universidade, e agás os traballos ensaísticos de María Teresa Bermúdez, Helena González, Carme Blanco, Carme Fernández Pérez-Sanjulián, Ribera Llopis ou Carmen Mejía Ruíz, é, certamente, moi pouco o que se escribiu sobre esta obra, tan fundamental no conxunto do corpus creativo de Xohana Torres e tan importante dentro do discurso feminista da nosa literatura e da narrativa galega do século XX. 

En todo este tempo, desde o meu descubrimento de Adiós María nos meus anos mozos, a miña admiración pola figura de Xohana Torres non fixo máis que medrar e medrar. Pola súa firmeza como autora decididamente monolingüe desde que nos entregou en 1957 o libro de poemas Do sulco, abrindo a colección Illa Nova da editorial Galaxia. Pola súa fidelidade ao idioma e ás raíces desde que aprendeu a lingua nos labios da súa avoa materna, aló no Ribeiro do Avia. Pola súa lección de compromiso inquebrantábel co país, desde que descubre a cultura galega nos seus anos de bacharelato en Ferrol, da man do seu profesor Ricardo Carvalho Calero. Pola súa voz segura e firme recitando no Círculo Mercantil de Santiago poemas daquela mocidade galega que tan feliz fixo a don Ramón Otero Pedrayo, e era aínda o 1957, en galego e en público. Polo seu activismo cultural, primeiro en Radio Ferrol, e despois no programa radiofónico “Raíz e tempo”, a comezos dos anos sesenta en Vigo. Polo seu teatro, tantas veces premiado pola súa altísima calidade. Pola súa rebeldía como muller: “A que non se arrisca, nunca descubrirá o que sería capaz de facer. Unha muller pode converterse en balea…”.  Polo día aquel que foi á rúa Tabernas e no medio daquela solemnidade e de tantos homes, vai e di: “As mulleres sostemos a metade do ceo”. Pola súa modernidade como escritora. E por Lola, para sempre en nós no brillo dos seus versos: Bendita sexa a que esmagaba os acios / para facer o viño como se fose luz… E de novo regreso ás palabras de Xohana Torres na sede da Real Academia Galega: “A vida, moitas veces, non é máis que recordar o que alguén nos ensinou por algures. Despois das migracións, todos retornaremos aos antigos sendeiros, igual que os elefantes”. Xohana Torres, a escritora galega de referencia do século XX, e o país aínda non se enterou.

24/01/17

A capacidade de ilusionar

Revolução dos Cravos
Se non hai ilusión por cambiar as cousas, por conquistar outros horizontes, por gañar un pulso a prol da xustiza social, da igualdade ou do país, se nos falta esa ilusión a cada un e cada unha de nós, nin avanzaremos como sociedade nin se moverá o río da nosa historia. A ilusión está na base de calquera transformación, de calquera compromiso cívico, de calquera loita política ou social. Por iso, nestes tempos de cansanzo político, de abandono de ideais, de derrotas e frustracións continuas, e tamén, como non, de decepcións persoais que nos deixan animicamente desfeitos, é fundamental que recuperemos a ilusión. É preferíbel unha persoa que nos convide con ilusión a comprometernos coa construción dunha Galiza diferente que unha ducia de militantes que só sexan capaces de transmitir desesperanza e amargura fronte á situación política do noso país, porque unha persoa que ten capacidade para nos contaxiar a súa ilusión desde o entusiasmo e desde a esperanza é sempre un motor que move os nosos corazóns, que nos gaña para o compromiso, que mesmo nos implica na batalla máis dura e máis difícil. Desde o territorio do pesimismo ou do desalento non se constrúe un País novo. E o nacionalismo galego actual está moi necesitado dun coro de voces que acompañe a Ana Pontón nesa nova maneira de dicir o discurso nacionalista, con amabilidade, sen agredir verbalmente a ninguén, cun sorriso e coa ilusión que dá a confianza no noso propio país.

Podemos actualizar e darlle as voltas que queiramos aos textos teóricos, ás cuestións organizativas e ás ferramentas de traballo que se precisan para actuarmos na sociedade actual. Se non logramos crear ilusión para comprometer a outras moitas persoas co nacionalismo galego, non teremos dado un só paso adiante, porque non seremos quen de crear futuro, de saír das trincheiras, de camiñar cara adiante, de facer circular as nosas ideas na xente máis moza, en todas esas novas xeracións que xa non teñen a Galiza como referencia, como ideario político, nin sequera como preocupación intelectual, aquela  curiosidade e aquela ansia de coñecemento que tiñamos outras e outros nos anos sesenta ou setenta, cando unha simple presentación dun libro galego, un recital ou unha conferencia era un acto de loita pola liberdade e de reafirmación da nosa identidade colectiva, e todas e todos regresabamos para a casa emocionados por descubrir algo novo, por sabermos algo máis da nosa historia política, da economía galega, da nosa lingua ou da nosa literatura. Viviamos todo ese descubrimento intelectual con auténtico gozo. Algúns incluso naquel tempo da Transición, na nosa mocidade, tivemos a sorte de escoitar, co corazón limpo, cos ollos ben abertos, persoeiros como Álvaro Cunqueiro, Ramón Piñeiro ou Domingo García-Sabell, ou ao Celso Emilio Ferreiro que militaba no PSG,  ao Méndez Ferrín da UPG-Liña Proletaria ou a un militante do PCG tan combativo co nacionalismo como Xesús Alonso Montero. Eu só teño que dicir que tamén eles me axudaron a descubrir o país, igual que don Ricardo Carvalho Calero, Manuel María, Xosé Manuel Beiras, María Pilar García Negro ou Francisco Rodríguez. E hoxe non teño eu tan claro que unha persoa que milite no nacionalismo tivese o desexo de ir escoitar unha conferencia de Álvaro Cunqueiro se iso for posíbel. Non digamos xa a Ramón Piñeiro ou a García-Sabell. Eu desde logo nunca tiven eses prexuízos mentais, porque nunca pensei que por asistir a un acto de persoas doutros pensamentos e doutras militancias políticas se ía debilitar a firmeza das miñas ideas.

Non son eu quen para dicirlle a ninguén a que actos ten que ir ou en que actos debe participar, mais creo que as persoas que militamos no nacionalismo non deberiamos dubidar en cruzar as fronteiras do noso territorio ideolóxico para escoitar con respecto outras visións sobre Galiza e sobre o mundo, para expor as nosas opinións ou para confrontar con cordialidade intelectual as nosas ideas con outras. Neste momento máis que a arenga para persoas convencidas, para os de sempre, o que de verdade necesitamos é que a nosa visión poida ser escoitada noutros foros nos que hai outra xente que habitualmente non asiste aos nosos actos. É aí, entre esa outra xente, onde temos posibilidades de agrandar a nosa base social, de achegar á idea de Galiza a outras persoas que talvez aínda non tiveron a oportunidade de descubrir o seu propio país e de ver os problemas desde unha óptica galega. Temos que deixar de facer actos de doutrina política para nós mesmos e nós mesmas e darlle máis importancia a impulsar ou apoiar encontros e debates con outros sectores sociais. Iso tamén é estar na sociedade. Con esa sociedade é coa que temos que traballar. Non hai outra. E sempre, sempre, procurando convencer e ilusionar. Non renunciemos nunca á paixón de crear conciencia de país fóra da organización na que militamos e desde a confianza no noso ideario nacionalista.

19/01/17

Por un país con historia propia

Na historia do galeguismo e do nacionalismo galego nunca houbo un único proxecto de país. En cada época, en cada xeración, en cada grupo ideolóxico, en cada sector social, dialogaron, conviviron coas súas contradicións ou viviron en conflito diversas ideas sobre o que tiña que ser a Galiza do futuro e sobre a estratexia política, cultural e social que había que seguir para acadar un país diferente. Así, por exemplo, dentro do Partido Galeguista, a Galiza que soñaba Castelao, Bóveda, Víctor Casas ou Ramón Suárez Picallo non era a Galiza que soñaban Vicente Risco, Filgueira Valverde, Florentino López Cuevillas ou don Ramón Otero Pedrayo. Mais uns e outros tiñan a Galiza no centro das súas preocupacións, con máis ou menos paixón política. Galiza como tarefa, en feliz expresión de don Valentín Paz Andrade. E foi con esa mentalidade de país, cunha mentalidade galeguista certamente plural e poliédrica, como naceron no seu día as Irmandades da Fala, o Seminario de Estudos Galegos, a Editorial Nós, a revista Nós ou o Partido Galeguista: pensando e repensando Galiza, imaxinando e soñando o país, e sempre, sempre, coa vontade de construír unha historia propia. E tamén, claro que si, cunha irmandade moi fonda entre todas aquelas persoas, unha irmandade que nun determinado momento fai posíbel o reencontro das persoas que crearan ORGA cos irmáns que fundaran o PG, unha irmandade, lembrémolo, que funde de novo nunha aperta a Antón Vilar Ponte e a Castelao ou que leva a Alexandre Bóveda a reclamar publicamente un trato respectuoso para o irmán Filgueira Valverde cando este impulsa a creación da Dereita Galeguista. Velaí o espello no que nos deberiamos mirar para construír nesta circunstancia histórica outro presente e outro futuro para a nación galega e para as xeracións que han de vir.

Calquera persoa que lle queira a este país, que fale e reivindique a nosa lingua, que teña curiosidade intelectual polo noso pasado histórico e pola nosa cultura e que viva con verdadeira preocupación o presente e o futuro de Galiza como pobo, como país ou como nación, calquera persoa con esta sensibilidade humana, cultural e política é unha persoa que pode axudar a construír un país diferente, desde o compromiso individual ou colectivo. Deixémonos de erguer valados de resentimento ou de odio entre nós. Non lle neguemos nunca o diálogo, o noso afecto e a nosa man tendida a quen desexe colaborar na galeguización da nosa sociedade  e na defensa activa e firme do país. Calquera discrepancia política ou ideolóxica, mesmo a discrepancia máis profunda, debemos aprender a formulala desde o respecto, a cordialidade e a beleza da palabra. Galiza necesita xente que a leve no corazón e que teña vontade de construír desde un verdadeiro sentimento de irmandade un pobo con historia propia. O futuro político desta nosa nación depende en boa parte de que sexamos capaces de entendermos que Galiza é un proxecto común que precisa de todas as persoas que teñan unha idea clara e rotunda de país.

Teño a sensación de que na historia política de Galiza, ao longo do século XX e tamén no que vai deste século, moitas veces, demasiadas veces talvez, puxemos máis enerxías en combatirnos entre nós que en buscarmos un proxecto común para o país. E o resultado deste proceso autodestrutivo foi sempre un paso atrás na confianza na nosa propia forza como pobo. Nunca alcanzarei a comprender como dinamitando o proceso de construción de Galiza como nación a través de forzas políticas propias, autenticamente soberanas, co centro de decisión aquí, seremos quen algunha vez de facer posíbel unha Galiza de seu. Cada vez que na nosa historia política algún grupo procedente do campo nacionalista se suma ás dinámicas políticas que se impulsan e se alimentan desde Madrid, o proxecto  de país retrocede, perde parte do seu enorme potencial, mesmo credibilidade diante da nosa sociedade, por moito apoio electoral que nun determinado momento acaden alternativas políticas que actúan da man de forzas estatais, porque ao final non é a confianza na nosa propia forza como pobo o que triunfa, senón a adhesión e a subordinación ás dinámicas que veñen de fóra e que sempre nos contemplan como un simple apéndice da política española. Alguén pode dicir que hoxe hai un proxecto de país organicamente máis cohesionado, máis vizoso e socialmente máis amplo que na década dos noventa? Estamos a avanzar ou a retroceder como país con historia política propia? Estamos hoxe en mellores condicións para construírmos unha Galiza diferente? Son preguntas para reflexionarmos.