04/10/20

Baixeras, un neoclásico na Xeración dos 80

Hai na Xeración dos 80 dous grandísimos poetas que por razóns de idade poderían formar parte da poesía galega da década dos setenta. Se non é así é porque os seus primeiros libros en galego datan do inicio dos anos oitenta e porque, ademais, son dous poetas que comparten coas voces poéticas que emerxen nese momento a preocupación por darlle á nosa lírica un novo rumbo, outras miradas e unha outra estética. Estoume a referir a Manuel Vilanova (Barbantes, 1944-Vigo, 2019) e a Xavier Rodríguez Baixeras (Tarragona, 1945). Os seus primeiros poemarios na nosa lingua foron recibidos polas lectoras e os lectores como un auténtico lóstrego. Tanto Vilanova con E direi-vos eu do mister das cobras (1980) como Baixeras con Fentos no mar (1981) trouxéronnos un aire fresco, a pesar de cultivar na súa escrita formas clásicas como o soneto ou un certo barroquismo. Definitivamente a exquisitez e a beleza impoñíanse no discurso poético deses anos.

En 1991 Xavier Rodríguez Baixeras gaña o I Premio de Poesía Miguel González Garcés cun libro certamente extraordinario: Visitantes. Da súa lectura xa nunca puidemos esquecer aquel poema que comeza co verso “Estamos aquí sós, no corazón do frío”, ou aquel outro que titulou “Como aplacar a luz que de ti mana”. A viaxe interior á súa infancia e á súa mocidade e á procura dun tempo perdido para sempre, dentro dunha liña elexíaca, xa presente nos seus libros anteriores, faise aquí aínda máis visíbel, desde a mesma dedicatoria, á memoria de súa nai e seu irmán Rafael. E, naturalmente, o país, ese país que el comezou a descubrir en Madrid na Sección de Cultura Galega do Club de Amigos da Unesco e grazas a persoas como Ben-Cho-Shey. A ese país vai dedicar Baixeras toda a súa obra creativa a partir da súa chegada a Vigo, onde coincide precisamente con Manuel Vilanova.

Visitantes é un libro de expresión serena, melancólica, sobria, cun univerno moi denso no seu interior, e nos seus poemas, igual que en toda a obra de Baixeras, atopamos unha poesía moi depurada, radicalmente contemporánea, mais dentro dunha tradición culta, dunha perfección formal extrema, onde cada palabra ten o seu peso propio e unha claridade que expresa ao mesmo tempo exquisitez. Habería que estudar a profunda relación da poesía de Baixeras coa música, porque en cada un dos seus poemas hai un algo de música, non sei se de Johann Sebastian Bach ou de jazz. Igual que hai neste e noutros libros seus unha casa da que un nunca se foi, un final de verán de praias tristes e mesas solitarias e un setembro que avanza e que florece en brevas e en en mazás reineta. “…a vida / é aquilo que perdín…”, confesa o poeta.





Visitantes 

Xavier Rodríguez Baixeras 

Deputación de A Coruña /1991 / 72 páxinas

 

03/09/20

Eva Veiga, entre a terra e a luz

Desde que en 1993 se deu a coñecer co poemario Fuxidíos, dentro da Colección Esquío, até Soño e Vértice, publicado en 2016, Eva Veiga (Pontedeume, 1961) foi quen de elaborar unha das obras poéticas máis sólidas e luminosas da literatura galega contemporánea. Hoxe é unha voz de lectura imprescindíbel na poesía das últimas xeracións. E digo máis, escoitar recitar a Eva Veiga é un dos actos máis sublimes dos que pode gozar o ser humano. Ela soa, coa súa palabra, ou con acompañamento musical, podería marabillar ao público máis exquisito de La Fenice, como xa o fixo noutros escenarios de Galiza, de La Habana ou de Buenos Aires. A súa obra lírica transcende o texto poético, o poema escrito, e a través da súa voz elévase como un canto gregoriano. Cada libro de Eva Veiga debería vir acompañado dun DVD para gozar da súa poesía en toda a súa dimensión.

A luz e as súas cicatrices é o libro que hoxe queremos traer a esta columna de relecturas necesarias. Aí está todo o seu universo primeiro, o máis íntimo e o máis profundo, o que a enraíza ás terras do Eume, á casa, á nai e á avoa, á lingua, á natureza, á imaxinación, ao asombro e ao misterio, un ronsel de vivencias que permanecerán para sempre dentro da escritora como unha arteria principal que lle dá vida e a ilumina, e que é unha e outra vez o mármore do que extrae o seu canto. A súa percepción do universo eumés abarca todo o que a rodeou desde a infancia, desde a auga do río ao tronco da árbore, desde a bolboreta ás amoras da silveira, desde o sabugueiro á garza, e na súa memoria tamén, a avoa sentada á carón do camiño, convidando á nena a voar cos miñatos á caída da tarde, ou a randeeira de corda e de madeira pendurada da ponla daquel xaponés plantado xa polos seus tataravós. A terra, até as raíces, até o subterráneo, até os cantos do fondo do río; a luz, sempre a luz, e a memoria. Unha mirada cara a fóra e cara a dentro, un diálogo de grande sensibilidade, finura e fondura humana con todo o que a rodeou desde nena. Eva Veiga leva en si o paraíso da infancia, un cacho inmenso de terra, unha paisaxe que conforma a súa personalidade, que lle permite abrollar na flor do limoeiro ou amar o meandro do río até a tristeza, que a ilumina por dentro e lle dá esa delicadeza que tanto a caracteriza como persoa e como poeta.

Este libro, e todo o conxunto da poesía de Eva Veiga, é un canto amoroso, telúrico, vitalista, pleno de luz e de transparencia, escrito cos cinco sentidos. E non menos importante é a música das palabras, o ritmo dos versos, esa sonoridade verbal que hai en cada poema, onde non sobra unha soa palabra.



A Luz e as súas cicatrices
Eva Veiga
Colección Esquío de Poesía/ 2005
91 páxinas



                                   



11/08/20

Das mulleres que viviron no amor á terra


Era grande a admiración de Paco Souto (A Coruña, 1962-Razo, 2017) por ese outro noso altísimo poeta que foi Antón Avilés de Taramancos, que nunca deixou de ser fiel ás súas orixes labregas e á memoria de súa avoa. Se a presenza de Pepa de Pastora é fundamental no canto lírico de Avilés, non menos importante é a figura de María na obra poética de Paco Souto. Ambas mulleres representan moi ben esa estirpe feminina de orixe humilde que viviu permanentemente no amor á terra. Foron as nais e as avoas que xa non están entre nós e coas que se extinguiu para sempre unha cultura milenaria e un xeito de vivir que permaneceu case inalterábel durante séculos. E sempre levando o mundo na cabeza: “Mulleres paxe de grelos / Mulleres balde de peixe / Mulleres cesto de ovos / Mulleres manteiga e leite”. Diso vai o poemario As horas de María, un libro no que o poeta comezou a traballar na súa mocidade e co que gañou en 2006 o Premio de Poesía Johán Carballeira.
A través dos versos de Paco Souto imos coñecendo a vida de María, que se inicia no tempo de ir co gando e de aprender a ler no silabario e nas coplas dos cegos. Non faltan as imaxes das lavandeiras enchendo de linguas de xabrón o leito do río, tendendo a roupa a clareo e escorrendo de suor até conseguir as máis banquísimas sabas que os ollos podían ver. Non menos gozosa resultaba a celebración do San Xoán, cubrindo a casa de herbas, saltando o lume e lavando a cara durante varios días con aqueles pétalos de rosas colocados en auga até a primeira luz do día. O ano agrícola avanzaba coa sementeira das fabas e do millo verde, coa seitura da herba ao mencer ou con carros de argazo para as leiras, abríndose os corpos ao amor coa calor do verán. E virá logo a guerra de África con aquelas cartas para o home “Para que saibas que estamos ben / Os rapaces medran como o liño (…) E a ti / Como che vai a guerra? Tápate!”. Talvez nada máis luminoso nesa vida de María que a esperanza do 14 de abril de 1931. “Canto durará esta luz?”, pregúntase. Castelao en Lira defendendo o Estatuto, o drama da guerra, o fielato, a requisa, o estraperlo, os fuxidos, as cartas atlánticas do exilio… así até chegar ao conflito entre tradición e modernidade, entre lavar a roupa no río ou na lavadora. María xa de vella alinda a vaca furtivamente nas terras que sempre foran de seu e que o polígono roubou para esa fábrica de matar a froita.
Paco Souto escribiu toda a súa obra desde o centro da vida, desde a súa inmensa riqueza como ser humano, desde unha radical autenticidade en todo o que nos expresaba coa súa poesía, demostrando en cada poema, en cada libro, que a poesía é arte e verdade, verdade e beleza.



As horas de María
Paco Souto
Espiral Maior /2007
54 páxinas

14/07/20

Fiz Vergara Vilariño, orfo de amor


Dentro do panorama da poesía galega contemporánea, unha das voces máis persoais, de maior fondura humana, extrema sensibilidade, exquisitez poética e riqueza lingüística é, sen ningunha dúbida, a de Fiz Vergara Vilariño (Santalla de Lóuzara-Samos, 1953-1997). Non foi, certamente, un poeta que introducise innovacións formais ou temáticas na lírica galega. Nada máis clásico que o soneto que el tanto cultivou e nada máis intemporal que o amor, o sufrimento e a soidade que motivaron toda a súa obra. Poeta intimista por riba de todo, aínda que nunca alleo á inxustiza social e á defensa do país. Do conxunto do seu corpus poético nós destacaríamos tres títulos: Poeta muiñeiro á deriva (1982), Nos eidos da bremanza (1990) e Animal sen fel (1998).

A infancia de Fiz Vergara Vilariño quedou tronzada cando aos nove anos se lle descobre unha enfermidade dexenerativa que o acompañará xa ao longo de toda a vida. Esa doenza condicionará non só a súa existencia como persoa, senón tamén a súa obra creativa. Desde moi mociño Fiz Vergara nada anhelará máis que o amor de muller, un desexo que acabará sendo inancanzábel para el e que será causa de grande frustración humana e sufrimento. E o poemario que mellor recolle esa arela de amor carnal e afectivo é Nos eidos da bremanza, seguramente o libro onde o poeta alcanza, así mesmo, o seu máis alto cume lírico e co que consegue o Premio da Crítica Galega en 1991. Como di Darío Xohán Cabana no prólogo, “Nunca entre nós foron as ansias de amor tan altamente cantadas”.

De entre todas as voces da súa xeración, Fiz Vergara destaca pola súa predilección polo cultivo do soneto e, desde logo, pola fondura e a autencicidade da súa voz. O poeta séntese un home lobo, solitario, enchido de tristura e desencanto, co peito ferido e desolado, orfo de amor, un ser humano triste e envolto no silencio e na soidade, que non coñece outra felicidade e outra alegría máis que a que tivo na nenez nas súas tan amadas terras de Lóuzara ou a que lle produce agora ver correr entre o bosque unha cerva noviña na procura de fontenlas de augas claras, escoitar a laberca nos eidos da bremanza ou o canto do carrizo que todas as mañás se pousa na cerdeira florida diante da súa fiestra. Mais nunca, nunca, deixará de ansiar e soñar o amor, aínda sabendo que non se fará real o seu soño, que xamais as súas mans xélidas e trementes poderán gozar do corpo amado. Esa vivencia solitaria e íntima do amor será o seu refuxio, xunto coa paisaxe. E nun dos últimos poemas do libro xa nos anticipa o tema do seu poemario póstumo: “Lámbeme o corazón, fiel can doente, /antigo compañeiro na tristura, / lámbeme o corazón e maila dura / pena de me sentir orfo no abrente”. Versos que estremecen.



    Nos eidos da bremanza

    Fiz Vergara Vilariño

    Galaxia / 1990

    124 páxinas / Esgotado



30/06/20

Unha presidenta para un país


José Luís Sucasas, nun magnífico artigo escrito en 2016, celebraba así, con este título, a candidatura de Ana Pontón á Presidencia da Xunta de Galiza. Mágoa que el xa non poida ver como a súa candidata naquel proceso electoral non fixo máis que medrar e medrar nestes últimos catro anos, non só como dirixente política nun período ben adverso e convulso para o nacionalismo galego, senón tamén como esperanza para o país. Ana Pontón é hoxe, efectivamente, quen mellor representa a ansia e a garantía dese novo tempo político que Galiza tanto precisa. En primeiro lugar, porque Ana Pontón é unha persoa que lidera unha forza política que ten un proxecto para un país diferente e a determinación de defendelo con firmeza, algo que Feixoo nin é capaz de imaxinar na súa mente, porque esa idea de Galiza é absolutamente incompatíbel coa súa visión españolista do noso propio país. Feixoo é a antítese dunha ideoloxía e dunha práctica política que coloque a Galiza como unha nación no mundo. E todo o que fixo Feixoo desde o 2009 para aquí como presidente da Xunta, na súa verdadeira dimensión política, foi desfacer o que tratou de construír nunha lexislatura, desde unha óptica de país e de autogoberno, a parte nacionalista do goberno bipartito. Esa é a obra política de Feixoo: evitar que Galiza teña relevancia política e futuro como país soberano. Como di o poema/letanía de Bernardiño Graña, “Son os que nos guían / e non teñen ollos. / Dos que a ninguén aman liberémonos pronto”.
Ana Pontón representa, certamente, a esperanza nun país distinto, novo, con outras posibilidades de futuro para a sociedade galega, pero non só porque Ana é capaz de soñar unha nova Galiza e de abrazar esa idea con paixón e con ilusión, senón tamén porque é unha dirixente que posúe a intelixencia política necesaria para gañar para o nacionalismo galego a simpatía e o apoio social que calquera alternativa política necesita para avanzar e, en definitiva, para ser útil á transformación da sociedade. E isto en política é moi importante. A política non é só teoría, ideoloxía, principios e coherencia extrema entre o ideal e a práctica. Tamén é comunicar, emocionar e ilusionar. Tamén é flexibilidade. Tamén é arriscar e actuar con responsabilidade histórica e con coraxe. Tamén é cintura e pragmatismo para aproveitar todas as oportunidades que hai en cada momento para levar a cabo cambios sociais e para avanzarmos como país. Sabíanno moi ben os dirixentes do Partido Galeguista. Por iso asumiron xogar o papel de motor do Estatuto de Autonomía. A intelixencia política é máis que fundamental na acción política. É imprescindíbel. E Ana Pontón é unha das persoas de máis intelixencia política que eu coñecín no nacionalismo galego desde 1977 até hoxe.
Outra das virtudes que posúe Ana Pontón é a súa actitude de mirar sempre para diante, para o futuro. É unha actitude que axuda a facer país, que tende pontes, que convida a implicarse. Non é posíbel erguer un proxecto político de futuro para o país sen buscar a complicidade de todas aquelas persoas que aman o país e que acreditan na necesidade de contarmos con forzas políticas propias, sexa cal sexa a súa traxectoria política anterior. E nese sentido creo que cando Ana Pontón fala, procura facelo para un corpo social moi amplo, e, por suposto, non ten que esforzarse en facelo cun sorriso, con amabilidade, cun ton agradábel, porque todo iso é un comportamento natural nela, algo consubstancial á súa personalidade, algo que a caracteriza a ela humanamente, igual que o de ser unha persoa próxima, cariñosa e alegre. Fronte a un personaxe ruín e gris como Feixoo, que non é outra cousa máis que a herdanza que nos deixou Fraga, a figura política de Ana Pontón representa a beleza da palabra e a luminosidade que o país precisa. Sucasas xa o dixo hai catro anos: unha presidenta para un país. Permitídeme que eu engada aquí outra idea: que unha muller feminista e nacionalista presida o Goberno galego sería un acto revolucionario na historia contemporánea da nosa nación, a mellor demostración de que Galiza entrou nun tempo político novo e definitivamente no século XXI.

24/06/20

O concerto inacabado de Luísa Villalta

Marzo de 2004. Cemiterio de San Amaro. Caíannos lágrimas por fóra e por dentro. Non podía ser

verdade. Non podiamos entender aquela morte tan inesperada, tan prematura, tan inxusta. E se a dor era enorme en todas e todos nós, inmenso foi tamén o oco que Luísa Villalta deixou na literatura galega aos seus 46 anos. Poeta, narradora, ensaísta, autora teatral, tradutora e violinista. Non houbo xénero nin actividade artística que ela non cultivara con grande brillantez, compaxinando sempre o seu traballo literario coa música, coa docencia e co activismo cultural. Creación e compromiso.

Poucos meses despois daquela despedida tan dolorosa en San Amaro, na que non faltou a palabra amiga e emocionada de Manuel María -que tamén nos deixaría ese mesmo ano-, saía en Espiral Maior o libro En concreto, coa cidade da Coruña como protagonista principal do poemario, dando así continuidade a unha liña que Luísa Villalta comezara con Ruído (1995). E dous anos máis tarde publicábase o libro Papagaio, con poemas seus e fotos de Maribel Longueira, unha obra que nacera tras a petición que lle fixera a propia Maribel, que levaba tempo recollendo coa súa cámara a ruína e a destrución do famoso barrio coruñés, tan cobizado pola especulación inmobiliaria. A fotógrafa pedíralle un poema e aos poucos días Luísa apareceu no seu estudio cun libro de vinte poemas, como nolo recorda Francisco X. Fernández Naval no prólogo.

Se Maribel Longueira, coas súas fotos, salvou para a eternidade a última memoria gráfica do Papagaio, Luísa Villalta, cos seus versos, foi quen de darlle voz a aquelas mulleres que habitaron o barrio mentres as súas vidas ían destruíndose entre a soidade, a explotación humana e a miseria, aturando cada tarde ou cada noite algún vello solteiro, putañeiros sen remedio, bocas cheirando a alcol, falsos amantes, orgasmos alleos… “pai e a nai xa nunca non me falaron máis. / Eu nunca souben quen dos dous botou a chave / que pechou tras de min a porta do mundo / e me obrigou a saír / sen encontrar saída”. Mulleres derrotadas, desprezadas pola sociedade, desherdadas polos pais, violadas entre os cervos inmóbeis das paredes despintadas, corpos para o pracer dos homes, si, só corpos, o único que podían ser, abríndose de pernas unha e outra vez, moitas veces con nomes bonitos escollidos ao azar “para non repetir / a muller vencida e esquecida / que acabo de coñecer”. Poesía valente, construída desde a vida e desde a verdade, desde o compromiso e desde a indignación. Poemas que nos desgarran por dentro, escritos coa mesma exquisitez coa que Luísa Villalta tocacaba o violino.








Papagaio

Maribel Longueira /Luísa Villalta

Edicións Laiovento/Deputación da Coruña/2006

104 páxinas


14/05/20

Unha carta de don Ricardo Carvalho Calero


Aínda que sempre me chamou a atención, desde moi neno, a placa que hai na fachada da casa onde naceu Ramón Armada Teixeiro, hoxe propiedade da nosa boa amiga Teté Suárez, o certo é que o meu interese pola figura do poeta ortegano nace coa lectura da Historia da Literatura Galega Contemporánea de don Ricardo Carvalho Calero. É aí onde descubro a importancia de Ramón Armada Teixeiro e é ese tamén o momento no que comezo a reivindicar a súa figura e a investigar a súa vida e a súa obra, sempre co entusiasmo e a imprescindíbel colaboración de don David Fojo Salgueiro. Ese meu traballo está moi ben recollido, semana tras semana, nas páxinas de La Voz de Ortigueira dos anos oitenta. Precisamente un deses meus artigos decidín dedicarllo e enviarllo ao profesor Carvalho Calero, a figura a quen este ano a Real Academia Galega lle dedica o Día das Letras Galegas. A xeito de lembranza e homenaxe a quen foi o primeiro catedrático de Lingua Galega na Universidade de Santiago e unha das grandes personalidades da cultura galega do século XX, reproducimos aquí a carta coa que don Ricardo nos agradece o noso traballo, escrita cunha xenerosidade e unha beleza literaria que aínda hoxe nos resulta admirábel. Hai que pensar que eu era un rapaz de San Claudio que escribía en La Voz de Ortigueira e nalgúns outros periódicos e el era un dos máis brillantes intelectuais que deu a cultura galega.