24/07/17

Corenta anos indo ao Día da Patria

Tiñamos 17 anos e un país que andabamos a descubrir con emoción e asombro. Galiza era a nosa paixón e un mundo inmenso do que apenas sabiamos nada e queriamos sabelo todo. Acababan de ser as eleccións xerais de xuño do 77 e non había fracaso electoral capaz de afogar a nosa afervoada ilusión por Galiza e o noso desexo de comprometernos activamente co nacionalismo galego. Un meu amigo de infancia e mocidade, Vicente Peña Saavedra, hoxe brillante profesor da Universidade de Santiago, quería ir ao acto político da carballeira de Santa Susana, onde ía falar Celso Emilio Ferreiro, aínda militante do PSG, e eu o que máis desexaba era participar na manifestación do Bloque Nacional-Popular Galego, e iso que a Celso Emilio tamén o escoitaría de moi boa gaña, como así fixen algún tempo despois nun acto en Ferrol. Ao final nin un nin outro fomos a Compostela. Pero ese é o meu primeiro Día da Patria, porque o lembro emocionalmente como se estivese alí, e até conservo os recortes de prensa daquel 25 de xullo. E desde aquel ano xa nunca deixei de ir a Compostela, sempre coa emoción da primeira vez. Para unha persoa de pensamento nacionalista o Día da Patria é unha data dunha fonda carga emocional. Galiza rexurde e florece como nación cada 25 de xullo. Non hai grupo parlamentar nin goberno municipal en toda a xeografía galega que exprese de forma tan clara e tan rotunda a nosa vontade de existirmos como nación como o expresa a grande manifestación do Día da Patria e o acto posterior da Quintana. Iso é así desde que o nacionalismo instaurou o Mitin das Arengas en 1934, que comezaba ás 11 da noite do día 24 con presenza de nacionalistas de todo o país e con oradores como Castelao, Alexandre Bóveda, Otero Pedrayo, Ánxel Casal e outros dirixentes do PG.
Para un país como o noso, con escasa memoria histórica, é moi importante a permanencia de datas tan simbólicas como o 25 de xullo, porque é aí onde temos a certeza de que o nacionalismo galego non é unha ilusión óptica e de que existe unha Galiza de rostros reais, de nomes propios, que non renuncia a un futuro diferente para o noso pobo. Coñezo a moitas persoas que se sinten soas no seu concello defendendo o ideario nacionalista, moitas veces en contextos moi adversos, e que, non obstante, non desertan das súas ideas nin do seu compromiso cívico, entre outras razóns porque todos os anos comproban nas rúas de Santiago que o nacionalismo galego é o movemento político máis e mellor organizado que existe na nosa sociedade, cunha extraordinaria capacidade para resistir e para manter viva a labarada do soño dunha patria soberana. Mentres milleiros e milleiros de galegas e galegos, nacionalistas e galeguistas, celebremos en Compostela o Día da Patria, este país pode aspirar a conquistar outro futuro. E máis milleiros seriamos aínda se moita outra xente moza non tivera que coller nos últimos anos o camiño da emigración a todas as partes do mundo. Esa sangría humana é, na miña opinión, o atranco máis importante que ten o nacionalismo actual para abrir un tempo novo para o país. Lamentabelmente seguen tendo plena vixencia os versos de Rosalía: Este vaise, i aquel vaise, e todos, todos se van… Hai uns días coñeciamos os datos: entre o 2002 e o 2015 marcharon de Galiza 379.000 persoas. Unha cifra, certamente, que mete medo. Decídeme, que cambio político é posíbel con ese escenario demográfico, cunha boa parte da sociedade máis moza, máis formada e máis dinámica fóra do país? Velaí o que debe ser unha das nosas maiores preocupacións como persoas que queremos outro futuro para Galiza.
 
Para min persoalmente o Día da Patria é tamén un día para tecer irmandade e afectos entre nós e para o reencontro con amigos que ao mellor non vemos con frecuencia, como Pepiño Estévez e Maribel Goñi. E logo están as ausencias, permanentemente vivas na nosa memoria e feríndonos o corazón. En min permanecen aínda moi vivos os rostros de ducias e ducias de amigos que tanto quixemos e que con tanta alegría saudabamos ou abrazabamos cada 25 de xullo: Manuel María, Uxío Novoneyra, Antón Avilés de Taramancos, Francisco Carballo, Lois Obelleiro…, tantos e tantos amigos, verdade? Ai, esa dor de non velos! E en nós van igualmente os rostros de Luís Soto, Pilar Vázquez Cuesta, Arturo Cuadrado, Manuel Beiras García, Anisia Miranda, Xosé Neira Vilas… e, sobre todo, a imaxe e a palabra de Telesforo Monzón pronunciando aquel fermosisímo e emocionante discurso na Praza da Quintana en 1979, con case 75 anos e recén chegado do exilio: “Hermano Castelao: junto a ti nos tienes hoy. Tu sueño fue que vascos y gallegos marcháramos juntos… Os traigo saludos de la Euskadi del silencio, del sufrimiento y de Soria. También os traigo el saludo de la Euskadi de la soberanía segura que saluda a la Galicia de la soberanía segura”. Contaba o poeta José Bergamín, hoxe tan inxustamente esquecido, que en plena guerra, cando as Cortes da República se reuniron en Catalunya, Telesforo Monzón, que fora nomeado Conselleiro de Gobernación polo lendakari José Antonio Aguirre, fixo unha intervención que lle levou a exclamar a un ministro de Negrín: “Quién es este vasco que habla castellano mejor que nosotros?”. Que beleza, meus camaradas, había nas palabras de Telesforo Monzón! Xa ninguén fala hoxe así. Entre nós, agora mesmo, só estaría á altura da súa oratoria Alfredo Suárez Canal, un dos grandes oradores que tivo o nacionalismo galego ao longo de toda a súa historia, capaz de construír discursos políticos cunha perfección e unha brillantez moi difícil de superar.

29/05/17

Galeguismo e nacionalismo: un diálogo imposíbel ou un diálogo necesario?


Foi a mediados de xullo de 1989 cando, dentro dunha das sesións da primeira edición da Universidade Popular de Ortigueira, logramos xuntar nun seminario sobre o nacionalismo galego anterior ao 36 a Ramón Piñeiro e a Encarna Otero. Tamén estaba prevista naquela mesa redonda a participación de Manuel Beiras, mais o seu delicado estado de saúde impideulle finalmente desprazarse a Ortigueira. Non lembro agora se foi nunha conversa momentos antes de comezar o acto ou se foi ao seu remate, pero recordo moi ben que Piñeiro comentounos que aproveitara a viaxe a Ortigueira para ir a San Andrés de Teixido e que era, ademais, a primeira vez que ían el e Isabel. Outra cousa que nos chamou poderosamente a atención aquela tarde foi descubrir que Encarna Otero e Ramón Piñeiro nunca antes até aquel día mantiveran unha conversa, aínda que os dous eran veciños de Compostela, unha cidade onde ao fin ao cabo era doado coñecerse ou cruzarse nalgún momento na rúa do Vilar, no Toural ou na Alameda. Este último dato ilustra perfectamente o divorcio que houbo desde os anos sesenta entre o galeguismo político e o nacionalismo galego, mesmo entre persoas que sempre cultivaron a cortesía e a afabilidade nas relacións humanas, como era o caso de Piñeiro e como é o caso de Encarna. 

Despois de ler as memorias de Fernando Pérez-Barreiro Nolla non temos dúbidas de que foi o propio Piñeiro o que impulsou un combate implacábel contra o ideario nacionalista de Castelao e contra calquera reorganización política do nacionalismo que el non puidese controlar desde a mesa braseiro de Xelmírez 15, 4º. Iso abriu xa desde fins dos anos cincuenta unha fenda entre o galeguismo e o nacionalismo que non deixou de aumentar día a día até a ruptura total entre o piñeirismo e as novas xeracións que abrazan as ideas do nacionalismo galego. Ese divorcio dá orixe a dúas estratexias políticas radicalmente enfrontadas: a de Piñeiro e a da UPG, sen que nin unha soa vez ao longo de varias décadas haxa un punto de encontro na defensa política de Galiza. Será precisamente durante a Transición cando paguemos moi caro a falta dunha estratexia común en defensa do país entre o galeguismo e o nacionalismo. Ramón Piñeiro, que xa liquidara moito antes o PG no que militaran Castelao e Bóveda, neses anos setenta, tan decisivos para a historia política de Galiza, renuncia tamén unha e outra vez á reorganización do vello partido galeguista. Todo iso supón un enorme erro histórico, do que incluso se decatan persoas como Valentín Paz Andrade, que ao final actúa pola súa conta, á marxe do piñeirismo e do nacionalismo organizado, integrándose a fins de 1976 na denominada Comisión Negociadora da Oposición. E, por outra parte, estaban as forzas nacionalistas, que non só carecen de referentes históricos como o nacionalismo vasco e catalán, senón que as fortes tensións ideolóxicas entre as diferentes opcións partidarias e as estratexias e tácticas de uns e de outros acaban por tronzar a unidade de acción a través do Consello de Forzas Políticas Galegas xusto cando máis a precisaba o país. E con esa falta de unión estratéxica entre o galeguismo e o nacionalismo, e incluso entre as propias organizacións de carácter nacionalista, chegamos ás eleccións de xuño do 77, que dalgún xeito van condicionar todo o proceso político posterior.

Coa fotografía da Galiza de hoxe -que é a fotografía dun país moi destruído na súa base económica, no seu corpo social e na súa identidade lingüística e cultural- e coa perspectiva histórica que nos dan xa os últimos corenta anos, creo que é o momento de repensar de maneira serena se aínda é posíbel unha certa unidade de acción entre o nacionalismo existente como expresión política organizada, todas aquelas persoas independentes de pensamento nacionalista que hai na nosa sociedade e todos aqueles sectores galeguistas que acreditan no país e na necesidade de contarmos con forzas políticas propias. Aínda que non coincidamos na ideoloxía,  aínda que non teñamos a mesma idea de país nin o mesmo proxecto político, aínda que a Galiza que soñamos uns e outros non sexa exactamente a mesma, nós temos a convicción de que esa unidade de acción entre o galeguismo e o nacionalismo resulta claramente necesaria non só para construirmos outro presente e outro futuro colectivo, senón simplemente para seguir existindo como pobo con lingua e cultura de seu no século XXI -que non é pouco. Despois de vivirmos intensamente as últimas catro décadas da historia política de Galiza, tantas e tantas frustracións políticas para o país desde 1977, case a nosa única certeza é que este país precisa que todos e todas nós, galeguistas e nacionalistas, actuemos con responsabilidade histórica, con madurez política e con xenerosidade por todas as partes. Cada día estou tamén máis convencido de que calquera acto, discurso, actitude ou xesto que teña a ver co desprezo, coa belixerancia, co rancor, coa palabra hostil ou con esa vella teima nosa de acentuar de forma innecesaria as diferenzas entre nós acaba resultando un exercicio estéril para sumar máis persoas ao compromiso activo co país e para abrir un futuro diferente para Galiza. Non sei se lle pasa a todo o mundo, pero cando eu me atopo con alguén que fala e defende a nosa lingua, que posúe conciencia política de país e que ten confianza na nosa propia forza como pobo, non o podo evitar, ilumínanseme os ollos e sempre penso que esa persoa e eu temos unha tarefa común: construír o país.

Moitas veces imaxínome o escritor e a obra que tería perdido a literatura galega se despois de 1949 Francisco Fernández del Riego non turrase de Álvaro Cunqueiro para que se puxera a escribir e para recuperalo para as letras galegas e para o galeguismo cultural, sen reprocharlle nunca a súa vinculación coa Falanxe durante a guerra e a súa afervoada adhesión ao réxime franquista xa desde o primeiro momento. O Cunqueiro que agora todos celebramos, o Cunqueiro de Dona do corpo delgado, de Merlín e familia ou de Don Hamlet, Príncipe de Dinamarca debémosllo en certo sentido ao apoio humano que lle ofreceu Del Riego ao mindoniense naqueles anos escuros de Álvaro Cunqueiro en Mondoñedo e á capacidade do de Vilanova de Lourenzá para comprender a traxectoria biográfica do seu vello amigo tras xullo do 36. De non ser pola calidade humana, a xenerosidade e a vontade reconciliadora de Francisco Fernández del Riego seguramente teriamos perdido para a literatura galega a mellor obra literaria de Álvaro Cunqueiro. Isto é algo que me fai reflexionar moi a miúdo sobre a actitude que debemos manter con outras persoas que non coinciden plenamente coas ideas que nós profesamos ou que nun determinado momento se distanciaron do compromiso coas siglas nas que nós militamos. Cómpre ter sempre o corazón aberto e non deixar de pensar endexamais no país que tanto precisa de todas e todos nós. Velaí a lección que nos deu don Paco del Riego.

18/05/17

Retorno a Luís Seoane

Até o próximo 24 de xuño non saberemos se a Real Academia Galega de Belas Artes lle vai dedicar o Día das Artes Galegas 2018 a Luís Seoane, mais sexa ou non sexa el o escollido, a verdade é que a Luís Seoane cómpre volver sempre, unha e outra vez. Regresar a Seoane é un exercicio intelectual imprescindíbel para non deixarmos de abrir os ollos ao país e ao artista galego do século XX que talvez mellor expresou o diálogo entre  a tradición e a modernidade, entre a tradición e a vangarda. E canto máis regresamos a el e á súa obra, canto máis coñecemos a súa figura, realmente extraordinaria, máis o admiramos. Desde que nós o descubrimos na nosa mocidade, aló a mediados dos setenta, Luís Seoane non deixou nunca de asombrarnos en cada libro seu que caía nas nosas mans, en cada mural ou pintura que puidemos ver aquí ou acolá, en cada idea ou proxecto que nos levaba ao seu compromiso permanente con Galiza, en cada traballo no que se aborda a súa personalidade e o seu legado desde diferentes perspectivas. 

Creo que o primeiro que nós puidemos ler de Seoane foron algúns dos seus últimos artigos en “La Voz de Galicia”, xornal no que colaborou asiduamente entre 1971 e 1977, até o cese de Francisco Pillado Rivadulla como director do xornal. Aqueles artigos -as Figuraciós- conforman un conxunto de case trescentos textos, ilustrados polo propio artista, a través dos que Luís Seoane nos achegou semana tras semana a figuras como María Casares ou Julio Cortázar, Otero Pedrayo ou Díaz Pardo, Carvalho Calero ou Pablo Picasso, Atahualpa Yupanqui ou Alejo Carpentier, Manuel Mujica ou Reimundo Patiño. Só un home da súa grandeza humana e da súa xenerosidade podía asumir o compromiso de facer un texto e un debuxo cada semana para convidarnos a coñecer outras moitas personalidades do seu tempo, algunhas delas de xeracións moi posteriores á súa. Tamén para o programa radiofónico “Galicia Emigrante” chegou a escribir case 850 textos durante dazasete anos (esas Comunicacións mesturadas que non se farta de recomendar o Felipe Senén!), ocupándose de case todos os libros  editados aquí e dos seus autores. Desde 1954 a 1971. A ver que autor ou autora escribe hoxe dos seus coetáneos como o fixo Luís Seoane, e sempre desde o aprecio, a fraternidade e a admiración. Non hai na actualidade entre nós unha figura da relevancia e do prestixio internacional de Seoane que faga o que el fixo polos demais. Lamentabelmente agora os escritores e as escritoras prefiren dedicar todo o seu tempo de escritura a facer a súa obra que a falar da obra dos seus colegas, a non ser que sexa en centenarios, congresos, simposios e publicacións académicas ou moi especializadas. Luís Seoane, pola contra, foi un creador fondamente preocupado durante toda a súa vida, en Galiza e en América, por darlle voz á cultura galega que se estaba a crear no seu tempo. Só hai que lembrar todas as empresas culturais que puxo en marcha no exilio para poder publicar e divulgar en Arxentina o que non se podía editar nin dar a coñecer en Galiza. Abonda con recordar todo o seu labor en Bos Aires como editor, escritor, ilustrador ou xornalista radiofónico, gráfico e literario: “Galicia Emigrante”, “Nova”, “Botella al Mar”, “Citania”, “Cuco-Rei”, “De Mar a Mar”, “Correo Literario”, “Galicia”, etc., etc.. E logo están os seus estudos sobre outros artistas (Xosé Eiroa, Castelao, Carlos Maside, George Grosz…), os seus  libros de ensaio ou de xornalismo cultural, o seu compromiso político co país antes e despois do 36 e os grandes proxectos empresariais que impulsou aquí co seu grande amigo Isaac Díaz Pardo: o Laboratorio de Formas de Galicia, o Museo Carlos Maside, Ediciós do Castro e Sargadelos. Luís Seoane foi, certamente, un artista e un escritor que tivo sempre entre as súas preocupacións a intervención social, algo moi pouco común entre a intelectualidade de hoxe.

A súa poesía nós non a chegamos a ler no seu conxunto até un ano despois da súa morte, cando un día de maio de 1980 mercamos nas Pontes, na Librería “Do Neno”, a súa Obra poética, editada en 1977 en Ediciós do Castro. Tivo que ser un impacto tremendo para a primeira xeración da posguerra descubrir nos anos cincuenta o que Luís Seoane estaba a escribir en Bos Aires como poeta. Libros como Fardel de Eisilado, Na brétema, Sant-Iago e As cicatrices móstrannos un discurso poético de compromiso e denuncia que logo será amplamente cultivado por poetas como Manuel María e Celso Emilio Ferreiro. A nós aínda nos impresionan hoxe moitos daqueles poemas, por exemplo o que pecha o seu segundo poemario, inexplicabelmente moito menos coñecido que “Cunetas”, de Luís Pimentel. Vexamos este poema de Luís Seoane (“Cabo. A derradeira imaxe.1936”):

Seis ou sete séculos despóis.
Denantes ou despóis. ¡Qué mais tén!...
Poido ter sido mil trescentos trinta e seis
ou mil catrocentos trinta e seis.
Tocaban a morto e non o sabían os culpables.
Todal-as campás da cidade tocan a morto dendentón.
Foi mil novecentos trinta e seis.
Ogallá endexamais poida sere.
Eran soio ceibes a mar e os paxaros.

A filla do zapateiro, ou do ferreiro, ou do xastre,
era levada en camisa pol-as rúas,
marcadas a fogo tres letras na fronte,
a cabeza enfeitada, escarnecida,
despoxada dos longos rizos loiros.
Berrábanlle as letras da fronte.
Eran soio ceibes a mar e os paxaros.

Deixaron caír asesiñados sobor das gavias
os homes que soñaron un mundo difrente.
Á beira dos cadavres vivían abraiadas
as lagartixas verdes,
os insectos, as prantas, a terra e a iauga.
A eles somente non lles tiñan permitido vivir máis.
Soio eran ceibes a mar e os paxaros.

A esos estudantes de pousadas probes
da Rua de San Pedro,
do Campo do Galo, da rúa das Hortas,
de bairros probes, de aldeas probes,
de pais probes,
estudantes de “pan e sardiña”,
con libros amostrándose pol-os petos deformados
dos vellos abrigos con lixaduras,
tíñanos matado ao abrente
á beira dos camiños.
Un preto can vagamundo os velaba.
Eran soio ceibes a mar e os paxaros.

A rapaza da fronte marcada a fogo
sin as trenzas de ouro, a cabeza enfeitada,
era aduceda marteirada pol-a cidade.
Arrempuxábana o falso sacerdote, o falso fidalgo,
o ladrón, o mentiroso, o asesiño.
Relocíanlle na fronte as tres letras de escarno
e ollaba serea cara adiante,
pra estrela lonxana, perta de espranza,
que soio enxergaban ela, os desterrados e os mortos.
Eran soio ceibes a mar e os paxaros.

No brevísimo limiar que Luís Seoane lle pon ao libro ao que pertence este poema, escribe: “Mais, nós non estamos vencidos. O paxaro canta ceibe no noso peito”.

O noso último descubrimento bibliográfico de Seoane foi hai só uns meses, cando por casualidade caeu nas nosas mans o seu libro Castelao artista, na edición que saíu en Bos Aires en 1969 da man da Editorial Alborada, que dirixía Arturo Cuadrado. Non vos podedes imaxinar a emoción que me causou atopar este libriño, precioso por dentro e por fóra. Este traballo foi escrito por Seoane xusto un ano despois de morrer Castelao e aínda hoxe é un dos textos máis brillantes que se poden ler sobre a obra artística do autor do Sempre en Galiza. O ensaio leva a seguinte dedicatoria: “A Lorenzo Varela e Arturo Cuadrado, por todo canto fixemos xuntos en Buenos Aires, perdendo. Por canto soñamos en Galicia dende Buenos Aires, escribindo, pintando, loitando e perdendo. Soios”. Castelao, Luís Seoane e Arturo Cuadrado: neses tres nomes está representado o sufrimento e o exilio de centos e centos de persoas e toda a capacidade do ser humano para resistir e construír outro futuro para o seu pobo, desde a confianza, desde a fe nos ideais, desde a fidelidade ao país, desde a xenerosidade.