19/09/17

Carta que ben podería ser unha elexía a Xohana Torres

"Que difícil partir / cando non temos alas de regreso”, acababas de escribir nun dos teus últimos poemas.

Xohana Torres,  por Laxeiro
“A comezos de agosto iremos pasar uns días a Vilanova de Cerveira e ao mellor chámote para quedarmos e irmos ver a Xohana”, díxenlle eu a Pepe Puga, que de inmediato se mostrou entusiasmado coa idea e disposto a acompañarnos onda ti. Pero lamentabelmente non houbo esa última tarde contigo. Ao final, temendo invadir así de súpeto, dun día para outro, o teu sosego e a túa intimidade, decidimos non ir, e iso que Medos tiña un grande desexo de coñecerte e de agradecerche en persoa as fermosísimas palabras que só un mes antes lle escribiches naquela libretiña que lle levei: “A Medos Romero, de Xohana Torres. Poesía viva, as dúas!”. O caso é que falamos todos os días na Quinta do Outeiral de ir ou non ir a Vigo, e non fomos polas razóns que xa che expresei. Despois souben por Pepe que esperabas a nosa visita e que aínda che desgustou moito máis que non fósemos ao ter coñecemento do agasallo que eu metera para ti no fondo dunha maleta: un libro sobre a pintura de Segura Torrella, que ben sabiamos nós que che faría moita ilusión e que che traería á memoria outros momentos moi felices da túa vida nas praias de Valdoviño. Lembro perfectamente aqueles teus versos: “Ois, Xohana, / iste domingo vai o pintor Segura. / Hai unha calma. Anímate”.

Si, moito nos quedou por falar, mais Goretti, Carme e eu nunca poderemos esquecer aquela tarde do mes de xullo contigo. Deixáchesnos fascinados. Que acollida tan cálida nos deches e que lucidez en todo o que dicías! Non nos estraña que o noso común amigo Pepe fale sempre con tanta admiración e tan afervoado entusiasmo de ti. Non sabes con que devoción te evoca en cada unha das súas palabras! Merece a pena ser poeta só por ter un editor coma Pepe Puga. Sei ben que a túa ausencia deixou un enorme oco na súa vida. “Miña amiga foise… xa non haberá máis conversas, nin cánticos revolucionarios nin un poema nin nada…”, dime Pepe nun whatsapp cun claro sentimento de tristeza. Non quería que te foras sen que vises impreso, entre as túas mans, entre eses teus dedos que tanta e tan espléndida literatura escribiron, o libro de San Andrés de Lonxe no que el anda a traballar desde hai tempo, buscando a beleza igual que o Mestre Mateo a buscou no Pórtico da Gloria. Mais non foi posíbel. Quixeches aproveitar a calma e o aloumiño dos días de setembro para irte nunha viaxe sen volta. “Que difícil partir /cando non temos alas de regreso “, acababas de escribir nun dos teus últimos poemas, nun deses poemas que escribías talvez máis por compracer a Pepe e sorprendelo cada tarde que te ía visitar que por necesidade de prolongar a túa obra. “Pepe, esprémesme como un limón!”, dicíaslle ti, lembras?, e el inmensamente feliz cada vez que lle entregabas novos versos.

Sabiamos de ti desde a nosa mocidade, e despois de tratar a toda a túa xeración, a uns máis e a outros menos, xa non imaxinamos nunca que poderiamos chegar a coñecerte. Xohana Torres era para nós algo así como unha poeta de clausura, que reaparecía en sociedade só a través dos seus libros, en 1980 con Estacións ao mar, con Tempo de Ría en 1992 e a última vez con Elexías a Lola, mais sen facer acto de presenza, nin sequera cando o Concello de Ferrol, por iniciativa do alcalde Xaime Bello, impulsou unha homenaxe pública no salón de plenos da Casa do Concello e a edición de Ferrol, corazón de  navío. Mais toda a túa obra nos era moi íntima, porque endexamais a deixamos de frecuentar desde que a descubrimos, e mesmo algúns dos teus poemas quedáronse para sempre na nosa mente. Como esquecer, verdade,  versos tan fermosos como aqueles que din:  “…non hai morada máis amarga / que aquela que non garda un alento / familiar e doméstico, capaz de facer florecer / no aleiro unha mapoula”. Léramos tamén moitas veces as páxinas de Franco Grande sobre Xohana Torres nos anos cincuenta en Compostela, rememorando o teu recital poético no Círculo Mercantil no ano 57, e a nosa admiración pola túa figura agrandábase canto máis sabiamos de ti. Canta firmeza no compromiso coa lingua e co país e que coraxe a túa naqueles anos escuros! E vai, e cando xa nin se nos pasaba pola cabeza coñecer a Xohana Torres, a raíz dun meu artigo sobre Adiós María chéganos a mensaxe de a ver cando te íamos visitar unha tarde a Vigo. Poder falar con Xohana Torres toda unha tarde! Case non nos atreviamos a imaxinalo!

E falamos, claro que falamos. Fíxosenos moi curta a tarde para tantas cousas que queriamos falar contigo, que queriamos ouvir de ti! Agora comprendemos que non precisaras toda esa vida social que buscan outras persoas, porque a túa vida interior era tan rica que non sabías o que era a o amargor ou a tristeza de non ter moitas veces con quen dialogar. A túa era unha soidade permanentemente buscada, amorosamente abrazada. Tiñas o teu mundo propio e nutríaste del para facerlle fronte ao paso das horas. Mais abrícheste de inmediato a nós sen apenas tempo para coñecernos. Faláchesnos de que naceras en Compostela por casualidade, porque levaron a túa nai ao Hospital Militar para parir; faláchesnos de don Ricardo Carvalho Calero, tan fundamental na túa biografía (“comecei a escribir despois de que don Ricardo me mandou escribir no encerado “Negra sombra que me asombras”), e sobre todo faláchesnos de Rosalía, a túa poeta preferida: “Rosalía está aínda por descubrir. Rosalía, a santiña!, dicían. Rosalía foi unha rebelde!”. Repetíchelo moitas veces toda a tarde. E á túa cabeza viñeron outros nomes moi amados por nós: Maruja Mallo (“Unha lanzada! Lembro sempre dela ese cadro da muller cos cas”), Luz Pozo Garza, por quen sentías unha grande predilección segundo nos dixeches, Imeldo Corral, Rodolfo Ucha, Segura Torrella, Franco Grande… Con este último nome quixemos adiviñar algo máis que unha amizade, mais non quixeches entrar nese territorio. E, por suposto, falamos de Ferrol, de Valdoviño e do libro de San Andrés de Lonxe (“Ese libro vaise vender como roscas”), e falamos dos teus poemas inéditos, certamente espléndidos, e do título que debería levar o poemario para non ser semellante a unha novela de Juan Marsé, e ti estabas ademais moi orgullosa do papel que neste momento están a xogar as mulleres: “Agora as mulleres teñen moita forza. Ás mulleres non lles fixeron caso. Estabamos aí e non miraban para nós”. E xa a apoteose da conversa foi cando nos dixeches como e cando viras o raio verde. Ficamos fascinados. Realmente ti fuches para nós como un raio verde durante aquelas dúas horas. E así te lembraremos sempre, como un raio verde no medio da tarde fronte ao mar de Vigo.

“Todo o que ti tocache permanece”.

28/08/17

Primeira e última noticia de María Teresa León

No final da nosa adolescencia, nos días aqueles tan apaixonantes da Transición, entre as personalidade vivas, a grande figura feminina do mundo da cultura que máis nos fascinou a nós foi Maria Teresa León, e soubemos dela, da súa existencia, incluso antes de termos coñecemento de mulleres como Simone de Beauvoir, María Casares ou Maruja Mallo e, por suposto, moito antes de que algunhas escritoras galegas vivas, como Xohana Torres ou María Xosé Queizán, mereceran a nosa atención e nosa admiración. O meu descubrimento de María Teresa León foi inicialmente a través de La arboleda perdida, de Rafael Alberti, nunha edición do Círculo de Lectores que chegou á miña casa de Ortigueira xusto dous días despois das eleccións xerais do 77. Hai que lembrar que nese momento Rafael Alberti é un auténtico mito, é o poeta da Xeración do 27 que regresa do exilio e que destaca, por riba de todo, polo seu compromiso político, por ser, como el gusta de dicir, “un poeta na rúa”. De feito será, con Dolores Ibárruri e Santiago Carrillo, unha das persoas que acada acta de deputado polo PCE nas Cortes españolas que se constitúen tras esas primeiras eleccións de 1977. Creo que nin a concesión do Premio Nobel de Literatura a Vicente Aleixandre nese mesmo outono eclipsa a inmensa popularidade de Alberti.

A primeira noticia que temos de María Teresa é, pois, polas escasas referencias que a ela fai o poeta gaditano nas páxinas das súas primeiras memorias, e digo escasas porque en case trescentas páxinas María Teresa León só aparece en oito páxinas de texto e nalgunhas ilustracións, como unha fugaz raiola de luz polo medio das follas do amplo arboredo que é a vida de Rafael Alberti. Claro que Maruja Mallo, que fora compañeira sentimental de Alberti durante cinco anos, con todo o que iso significou creativamente para os dous, non ten nin unha soa e breve referencia nese libro. Mais cando de verdade descubrimos nós a enorme personalidade de María Teresa León e toda a súa traxectoria humana, intelectual e política é no momento no que chega ás nosas mans o seu belísimo libro Memoria de la melancolía, tamén nunha edición de Círculo de Lectores, de 1979. É entón cando somos plenamente conscientes de que María Teresa León é autora dunha espléndida prosa e unha das mulleres máis relevantes da República e do exilio español. O que non sabemos daquela  -nin saberemos até a súa morte, acontecida en 1988- é o porqué da súa ausencia na vida pública durante todos eses anos, que contrasta coa inxente actividade de Alberti, que incluso o recordamos protagonizando un acto en Ferrol.

Ignorabamos nós que xa en 1972, na casa do Trastevere, no piso de Via Garibaldi, 88, María Teresa comeza a convivir co alzheimer, ao tempo que Rafael Alberti se abría de novo ao amor cunha bióloga varias décadas máis nova ca el, Beatriz Amposta, que inspirará ao poeta para escribir un poemario aínda hoxe inédito, Amor en vilo. Pese a que por eses anos María Teresa ten xa importantes lagoas mentais, non perdeu  de todo a lucidez para darse conta de que hai outra muller na vida de Alberti, o que é, naturalmente, motivo de grande sufrimento para ela. O que si é certo é que cando o 27 de abril de 1977 María Teresa e Alberti regresan de Roma, daquel longo exilio de case corenta anos, María Teresa León ten xa a memoria completamente perdida e nin sequera é consciente de que por fin se atopa no país ao que tanto soñou voltar desde París, desde Buenos Aires ou desde Roma. Recordaba non hai moito nunha entrevista a súa filla Aitana Alberti León que cando o avión sobrevoaba Madrid e ela lle comentaba á nai as cousas que ían vendo, o único que dicía María Teresa era “¡Qué bonito, qué bonito!”. E con aquel seu sorriso tan fermoso e os seus cabelos brancos baixou as escaleiras do avión diante de centos de persoas que os agardaban, talvez a Alberti máis que a ela. Pero María Teresa xa non sabía nin onde estaba. Pensaba que seguía en Roma. Outras veces miraba para Aitana e preguntaba: “¿Estamos en Buenos Aires?”. Demasiado tarde para un regreso tan esperado e para recibir o recoñecemento público que ela en xustiza tanto merecía. A nós, que nada sabiamos entón desa enfermidade nin tampouco que a sufría María Teresa, cando anos despois o sabemos, coincidindo co seu pasamento, esa noticia recordo que nos impactou profundamente e que non podiamos comprender como unha muller tan intelixente e cunha memoria tan prodixiosa como a súa non sabía nin quen era ela. Os seus últimos anos, internada nun xeriátrico, totalmente ausente, sen poder articular palabra, cáusannos unha enorme tristeza aínda hoxe. Ao seu enterro, no cemiterio de Majadahonda, unha fría mañá de inverno, asistiron só unhas quince persoas. Así foi despedida María Teresa León, que coa súa personalidade, o seu compromiso e a súa obra iluminou o Madrid dos anos vinte e da II República española, o combate contra o fascismo e o exilio de tantas e tantas persoas que a coñeceron e a trataron.

María Teresa León viviu máis de cincuenta anos con Rafael Alberti, momentos marabillosos e duros, a ilusión e a alegría dos días da República e os anos amargos e dramáticos da guerra, e tamén a esperanza e a desesperanza de regresar do exilio. “Estoy cansada de no saber dónde morirme”, escribe nas súas memorias. Cada vez que visito o Museo do Prado non podo evitar lembrarme de María Teresa e Alberti entre aquelas altísimas paredes un atardecer de decembro do 36, ela cun permiso oficial de Largo Caballero que a autorizaba a facerse cargo dos principais cadros da pinacoteca para poder así salvar aquelas obras de arte das bombas que cada día caían sobre Madrid. Las Meninas de Velázquez e o Carlos V de Tiziano foron as primeiras pinturas que sairon para Valencia nun auto custodiado por milicianos armados do Quinto Rexemento e motoristas da columna motorizada. María Teresa non durmiu nada toda aquela noite até que recibiu unha chamada telefónica comunicándolle que os cadros chegaran ao seu destino. Rafael Alberti escribirá tempo máis tarde a obra de teatro Noche de guerra en el Museo del Prado.

Posibelmente non poderemos deixar de asociar nunca o nome de María Teresa León ao poeta Rafael Alberti, pero María Teresa non foi simplemente a compañeira de Alberti. Moito antes de coñecer a Alberti e a todos os poetas da xeración do 27, a súa familia relacionábase con persoeiros como Francisco Giner de los Ríos ou don Benito Pérez Galdós. “A la niña María Teresa León, deseándole que siga el camino de las letras”, escríbelle Emilia Pardo Bazán o día da súa primeira comuñón. Claro que logo coñece a Alberti, a Lorca, a Miguel Hernández, a Cernuda, a Salinas… e a don Miguel de Unamuno, Louis Aragon, Pablo Neruda, Máximo Gorki…, pero María Teresa comeza a ter unha biografía admirábel desde a infancia e obra propia desde 1924, cando comeza a publicar os seus primeiros artigos no “Diario de Burgos”. É María Teresa León Goyri -lembrémolo-, neta da librepensadora Amalia Goyri e sobriña de Ramón Menéndez Pidal e María Goyri, a primeira licenciada e doctora en Filosofía e Letras que houbo en España. María Teresa León é, certamente, unha figura excepcional, aínda por descubrir en toda a súa dimensión humana e intelectual, rebelde e feminista desde a adolescencia, case desde nena, e que cómpre situar entre as mulleres da Xeración do 27, á beira de María Zambrano ou Rosa Chacel. A súa prosa, exquisita, primorosa, segue iluminándonos por dentro cada vez que regresamos ás páxinas de Memoria de la melancolía, igual, exactamente igual, que nos días xa tan lonxanos da nosa mocidade.

04/08/17

O goberno do país como prioridade política

Á altura de 1976, na primeira etapa da Transición, mentres o PCG e a Táboa Democrática de Galicia estaban a defender o estabelecemento dun goberno autónomo baseado nos principios e institucións do Estatuto de Autonomía do 36, as organizacións nacionalistas galegas no seu conxunto, agrupadas no Consello de Forzas Políticas Galegas, foron quen de dotarse dun programa de goberno para a nación, de carácter soberanista, pensado para o novo escenario político, que naquel momento o nacionalismo galego xa aspiraba a que se traducise nunha verdadeira ruptura democrática e non nunha simple reforma do réxime franquista. Ou dito doutro xeito, o nacionalismo galego dos anos setenta ten a vontade e a ambición política de superar o contido do Estatuto do 36, elaborando unha proposta xurídico-política e programática para unha Galiza soberana dentro dun Estado Federal. Foi concretamente Camilo Nogueira o que redactou as bases de carácter económico e social para un Programa de Goberno, ao que logo lle daría forma xurídica Vilas Nogueira, un traballo que despois de outras achegas deu lugar ás Bases Constitucionais e ao Proxecto de medidas económicas para un Programa de Goberno Galego. Eran días de ilusión e de esperanza, nos que un dos nosos grandes poetas nos escribía, aínda en maio do 77, palabras tan luminosas como “en vísperas dun tempo novo e unha patria liberada”.

Aquelas Bases Constitucionais son a mellor proba da capacidade intelectual e do sentido de responsabilidade que posuía o nacionalismo galego naquela circunstancia histórica para imaxinar e concretar unha Galiza diferente ao remate da ditadura. Ignoro se o nacionalismo vasco e catalán tiñan neses anos unha proposta programática e xurídico-política semellante, pero nese sentido penso que nada temos que envexar a Euskadi e a Catalunya. Realmente tiñamos os deberes feitos para gobernar o país desde unha óptica dunha Galiza soberana. Sabiamos o que queriamos e como había que construír o edificio, tanto no plano competencial como nas medidas económicas e sociais que o país precisaba. Mais, despois do 78, aquela alternativa tan ben pensada e construída quedou finalmente varada como un barco no areal e sen augas que navegar. E fomos quedando sós, o barco e nós, e nós aí, defendendo o noso barco, e o mar cada vez máis lonxe, do barco e de nós. Desa maneira, o sector máis e mellor organizado do nacionalismo galego, e tamén o máis enraizado socialmente, acabou por ficar fóra do xogo institucional, ao rexeitar calquera tipo de participación activa no proceso preautonómico e na negociación do Estatuto. Foi unha decisión radicalmente coherente coa defensa dos principios políticos do nacionalismo, profundamente honesta co país, e ademais moi dura e moi difícil de defender nun contexto tan adverso, no que día a día se consolidaba a reforma democrática con todo o aparato do Estado ao seu favor. A necesidade de marcar o territorio ideolóxico e o temor a ser devorados polo propio sistema e a perder a base social que estaba a medrar arredor de conflitos sociais como o d´As Encrobas, Xove ou Baldaio freou tamén seguramente unha posición máis favorábel do nacionalismo galego a participar no novo réxime que aí se iniciaba máis aló dos procesos electorais.

Contemplada agora esa estratexia coa perspectiva que nos dá o paso do tempo, invádenos a dúbida de se foi esa a opción politicamente máis intelixente para a defensa do país e mesmo para abrir un mapa político autonómico onde o nacionalismo galego xogase un papel máis determinante no rumbo das institucións galegas que estaban a nacer. Desde logo en Euskadi e Catalunya, onde hai outra correlación de forzas e onde o nacionalismo e o independentismo teñen xa naquel momento un grande peso social e incluso unha moi notábel representación nas Cortes do Estado do 77, unha parte moi importante do nacionalismo vasco e catalán non desaproveita a oportunidade que lle brinda o novo escenario político, a pesar das cativas competencias para exercer o autogoberno, e tampouco podemos dicir que lles fora peor que nós como país ao longo das últimas catro décadas ou que hoxe esas outras dúas nacións están peor situadas que Galiza para aspirar a un estado de seu. Talvez a nós faltounos a madurez política, a flexibilidade ideolóxica e a capacidade táctica que si tiveron vascos e cataláns. Estou convencido de que entre os dirixentes do nacionalismo galego da Transición só Camilo Nogueira percibiu claramente o que tiña de positivo para o país ese outro camiño de máis realismo político, ou se se quer, de maior pragmatismo, que moi inxustamente foi calificado de autonomismo. Creo que hai análises sobre o noso máis recente pasado histórico que cómpre repensar e reescribir sen prexuízos e sen animadversión. E quen isto escribe nunca estivo precisamente nas posicións que daquela mantivo Camilo Nogueira. Dígoo agora, varias décadas despois, desde a reflexión persoal e desde unha visión desapaixonada. Simplemente porque considero que é de xustiza recoñecerlle a Camilo o seu enorme esforzo por situar o nacionalismo galego alí onde se ía decidir sobre o noso futuro como pobo.

Probabelmente o documento que formula o BNG a fins de 2005 para un Estatuto de Nación, con Anxo Quintana como vicepresidente da Xunta e como Voceiro Nacional da organización, é o paso máis importante que dá o BNG en toda a súa historia, desde 1982, para buscar un posíbel encaixe da súa alternativa política no actual marco xurídico-político, desde unha vontade de integrármonos na estrutura plurinacional do Estado español e partindo sempre da posibilidade dun acordo constitucional de interpretación dinámica e flexíbel. Penso que ese documento, á marxe da sorte que tivo nesa lexislatura e do que logo sucedeu co Estatut catalán, puido ser un magnífico instrumento de traballo para a concienciación social e para gañar a adhesión dunha ampla maioría social á demanda dun maior autogoberno para a nosa nación, e, por suposto, creo que foi un enorme erro borrar esa iniciativa da folla de ruta do BNG, porque desde as Bases Constitucionais xulgo que non tivemos outra proposta tan clara para vermos como podía articularse nas actuais coordenadas unha Galiza diferente, con máis capacidade para decidir sobre o seu presente e o seu futuro.

Na nosa opinión, neste momento político, a chave non está en renunciar a actuarmos como unha nación con forzas políticas propias ou a sumarnos entusiasticamente a conceptos como “confluencia” ou “unidade popular”. A chave está en procurarmos a unidade social arredor dunha alternativa de goberno para o país que implique un novo status institucional para Galiza, coa concepción de soberanía que contiñan as Bases Constitucionais e co realismo político que tiña a proposta do Estatuto de Nación. E, desde logo, esa iniciativa política, aquí e agora, só a pode impulsar e encabezar o nacionalismo galego, e Ana Pontón está a demostrar, ademais, que posúe perfil para ese ambicioso reto político. Subscribo integramente o relatorio da última Asemblea do BNG cando di que “Unha forza política non consegue adhesións só pola súa contundencia nas críticas e nas denuncias. Consegue adhesións tamén xerando ilusión, defendendo un proxecto de país que sexa percibido como viábel e dote a sociedade dun horizonte de futuro”. Ao meu ver, co Estatuto de Nación na man e cun Programa de goberno de medidas urxentes para a revitalización económica e social do país, con propostas claras e concretas, teriamos unha posibilidade real de cambio político a curto prazo, que abrise unha porta de esperanza para Galiza. En definitiva, unha liña de traballo co goberno do país como prioridade política.


24/07/17

Corenta anos indo ao Día da Patria

Tiñamos 17 anos e un país que andabamos a descubrir con emoción e asombro. Galiza era a nosa paixón e un mundo inmenso do que apenas sabiamos nada e queriamos sabelo todo. Acababan de ser as eleccións xerais de xuño do 77 e non había fracaso electoral capaz de afogar a nosa afervoada ilusión por Galiza e o noso desexo de comprometernos activamente co nacionalismo galego. Un meu amigo de infancia e mocidade, Vicente Peña Saavedra, hoxe brillante profesor da Universidade de Santiago, quería ir ao acto político da carballeira de Santa Susana, onde ía falar Celso Emilio Ferreiro, aínda militante do PSG, e eu o que máis desexaba era participar na manifestación do Bloque Nacional-Popular Galego, e iso que a Celso Emilio tamén o escoitaría de moi boa gaña, como así fixen algún tempo despois nun acto en Ferrol. Ao final nin un nin outro fomos a Compostela. Pero ese é o meu primeiro Día da Patria, porque o lembro emocionalmente como se estivese alí, e até conservo os recortes de prensa daquel 25 de xullo. E desde aquel ano xa nunca deixei de ir a Compostela, sempre coa emoción da primeira vez. Para unha persoa de pensamento nacionalista o Día da Patria é unha data dunha fonda carga emocional. Galiza rexurde e florece como nación cada 25 de xullo. Non hai grupo parlamentar nin goberno municipal en toda a xeografía galega que exprese de forma tan clara e tan rotunda a nosa vontade de existirmos como nación como o expresa a grande manifestación do Día da Patria e o acto posterior da Quintana. Iso é así desde que o nacionalismo instaurou o Mitin das Arengas en 1934, que comezaba ás 11 da noite do día 24 con presenza de nacionalistas de todo o país e con oradores como Castelao, Alexandre Bóveda, Otero Pedrayo, Ánxel Casal e outros dirixentes do PG.
Para un país como o noso, con escasa memoria histórica, é moi importante a permanencia de datas tan simbólicas como o 25 de xullo, porque é aí onde temos a certeza de que o nacionalismo galego non é unha ilusión óptica e de que existe unha Galiza de rostros reais, de nomes propios, que non renuncia a un futuro diferente para o noso pobo. Coñezo a moitas persoas que se sinten soas no seu concello defendendo o ideario nacionalista, moitas veces en contextos moi adversos, e que, non obstante, non desertan das súas ideas nin do seu compromiso cívico, entre outras razóns porque todos os anos comproban nas rúas de Santiago que o nacionalismo galego é o movemento político máis e mellor organizado que existe na nosa sociedade, cunha extraordinaria capacidade para resistir e para manter viva a labarada do soño dunha patria soberana. Mentres milleiros e milleiros de galegas e galegos, nacionalistas e galeguistas, celebremos en Compostela o Día da Patria, este país pode aspirar a conquistar outro futuro. E máis milleiros seriamos aínda se moita outra xente moza non tivera que coller nos últimos anos o camiño da emigración a todas as partes do mundo. Esa sangría humana é, na miña opinión, o atranco máis importante que ten o nacionalismo actual para abrir un tempo novo para o país. Lamentabelmente seguen tendo plena vixencia os versos de Rosalía: Este vaise, i aquel vaise, e todos, todos se van… Hai uns días coñeciamos os datos: entre o 2002 e o 2015 marcharon de Galiza 379.000 persoas. Unha cifra, certamente, que mete medo. Decídeme, que cambio político é posíbel con ese escenario demográfico, cunha boa parte da sociedade máis moza, máis formada e máis dinámica fóra do país? Velaí o que debe ser unha das nosas maiores preocupacións como persoas que queremos outro futuro para Galiza.
 
Para min persoalmente o Día da Patria é tamén un día para tecer irmandade e afectos entre nós e para o reencontro con amigos que ao mellor non vemos con frecuencia, como Pepiño Estévez e Maribel Goñi. E logo están as ausencias, permanentemente vivas na nosa memoria e feríndonos o corazón. En min permanecen aínda moi vivos os rostros de ducias e ducias de amigos que tanto quixemos e que con tanta alegría saudabamos ou abrazabamos cada 25 de xullo: Manuel María, Uxío Novoneyra, Antón Avilés de Taramancos, Francisco Carballo, Lois Obelleiro…, tantos e tantos amigos, verdade? Ai, esa dor de non velos! E en nós van igualmente os rostros de Luís Soto, Pilar Vázquez Cuesta, Arturo Cuadrado, Manuel Beiras García, Anisia Miranda, Xosé Neira Vilas… e, sobre todo, a imaxe e a palabra de Telesforo Monzón pronunciando aquel fermosisímo e emocionante discurso na Praza da Quintana en 1979, con case 75 anos e recén chegado do exilio: “Hermano Castelao: junto a ti nos tienes hoy. Tu sueño fue que vascos y gallegos marcháramos juntos… Os traigo saludos de la Euskadi del silencio, del sufrimiento y de Soria. También os traigo el saludo de la Euskadi de la soberanía segura que saluda a la Galicia de la soberanía segura”. Contaba o poeta José Bergamín, hoxe tan inxustamente esquecido, que en plena guerra, cando as Cortes da República se reuniron en Catalunya, Telesforo Monzón, que fora nomeado Conselleiro de Gobernación polo lendakari José Antonio Aguirre, fixo unha intervención que lle levou a exclamar a un ministro de Negrín: “Quién es este vasco que habla castellano mejor que nosotros?”. Que beleza, meus camaradas, había nas palabras de Telesforo Monzón! Xa ninguén fala hoxe así. Entre nós, agora mesmo, só estaría á altura da súa oratoria Alfredo Suárez Canal, un dos grandes oradores que tivo o nacionalismo galego ao longo de toda a súa historia, capaz de construír discursos políticos cunha perfección e unha brillantez moi difícil de superar.

29/05/17

Galeguismo e nacionalismo: un diálogo imposíbel ou un diálogo necesario?


Foi a mediados de xullo de 1989 cando, dentro dunha das sesións da primeira edición da Universidade Popular de Ortigueira, logramos xuntar nun seminario sobre o nacionalismo galego anterior ao 36 a Ramón Piñeiro e a Encarna Otero. Tamén estaba prevista naquela mesa redonda a participación de Manuel Beiras, mais o seu delicado estado de saúde impideulle finalmente desprazarse a Ortigueira. Non lembro agora se foi nunha conversa momentos antes de comezar o acto ou se foi ao seu remate, pero recordo moi ben que Piñeiro comentounos que aproveitara a viaxe a Ortigueira para ir a San Andrés de Teixido e que era, ademais, a primeira vez que ían el e Isabel. Outra cousa que nos chamou poderosamente a atención aquela tarde foi descubrir que Encarna Otero e Ramón Piñeiro nunca antes até aquel día mantiveran unha conversa, aínda que os dous eran veciños de Compostela, unha cidade onde ao fin ao cabo era doado coñecerse ou cruzarse nalgún momento na rúa do Vilar, no Toural ou na Alameda. Este último dato ilustra perfectamente o divorcio que houbo desde os anos sesenta entre o galeguismo político e o nacionalismo galego, mesmo entre persoas que sempre cultivaron a cortesía e a afabilidade nas relacións humanas, como era o caso de Piñeiro e como é o caso de Encarna. 

Despois de ler as memorias de Fernando Pérez-Barreiro Nolla non temos dúbidas de que foi o propio Piñeiro o que impulsou un combate implacábel contra o ideario nacionalista de Castelao e contra calquera reorganización política do nacionalismo que el non puidese controlar desde a mesa braseiro de Xelmírez 15, 4º. Iso abriu xa desde fins dos anos cincuenta unha fenda entre o galeguismo e o nacionalismo que non deixou de aumentar día a día até a ruptura total entre o piñeirismo e as novas xeracións que abrazan as ideas do nacionalismo galego. Ese divorcio dá orixe a dúas estratexias políticas radicalmente enfrontadas: a de Piñeiro e a da UPG, sen que nin unha soa vez ao longo de varias décadas haxa un punto de encontro na defensa política de Galiza. Será precisamente durante a Transición cando paguemos moi caro a falta dunha estratexia común en defensa do país entre o galeguismo e o nacionalismo. Ramón Piñeiro, que xa liquidara moito antes o PG no que militaran Castelao e Bóveda, neses anos setenta, tan decisivos para a historia política de Galiza, renuncia tamén unha e outra vez á reorganización do vello partido galeguista. Todo iso supón un enorme erro histórico, do que incluso se decatan persoas como Valentín Paz Andrade, que ao final actúa pola súa conta, á marxe do piñeirismo e do nacionalismo organizado, integrándose a fins de 1976 na denominada Comisión Negociadora da Oposición. E, por outra parte, estaban as forzas nacionalistas, que non só carecen de referentes históricos como o nacionalismo vasco e catalán, senón que as fortes tensións ideolóxicas entre as diferentes opcións partidarias e as estratexias e tácticas de uns e de outros acaban por tronzar a unidade de acción a través do Consello de Forzas Políticas Galegas xusto cando máis a precisaba o país. E con esa falta de unión estratéxica entre o galeguismo e o nacionalismo, e incluso entre as propias organizacións de carácter nacionalista, chegamos ás eleccións de xuño do 77, que dalgún xeito van condicionar todo o proceso político posterior.

Coa fotografía da Galiza de hoxe -que é a fotografía dun país moi destruído na súa base económica, no seu corpo social e na súa identidade lingüística e cultural- e coa perspectiva histórica que nos dan xa os últimos corenta anos, creo que é o momento de repensar de maneira serena se aínda é posíbel unha certa unidade de acción entre o nacionalismo existente como expresión política organizada, todas aquelas persoas independentes de pensamento nacionalista que hai na nosa sociedade e todos aqueles sectores galeguistas que acreditan no país e na necesidade de contarmos con forzas políticas propias. Aínda que non coincidamos na ideoloxía,  aínda que non teñamos a mesma idea de país nin o mesmo proxecto político, aínda que a Galiza que soñamos uns e outros non sexa exactamente a mesma, nós temos a convicción de que esa unidade de acción entre o galeguismo e o nacionalismo resulta claramente necesaria non só para construirmos outro presente e outro futuro colectivo, senón simplemente para seguir existindo como pobo con lingua e cultura de seu no século XXI -que non é pouco. Despois de vivirmos intensamente as últimas catro décadas da historia política de Galiza, tantas e tantas frustracións políticas para o país desde 1977, case a nosa única certeza é que este país precisa que todos e todas nós, galeguistas e nacionalistas, actuemos con responsabilidade histórica, con madurez política e con xenerosidade por todas as partes. Cada día estou tamén máis convencido de que calquera acto, discurso, actitude ou xesto que teña a ver co desprezo, coa belixerancia, co rancor, coa palabra hostil ou con esa vella teima nosa de acentuar de forma innecesaria as diferenzas entre nós acaba resultando un exercicio estéril para sumar máis persoas ao compromiso activo co país e para abrir un futuro diferente para Galiza. Non sei se lle pasa a todo o mundo, pero cando eu me atopo con alguén que fala e defende a nosa lingua, que posúe conciencia política de país e que ten confianza na nosa propia forza como pobo, non o podo evitar, ilumínanseme os ollos e sempre penso que esa persoa e eu temos unha tarefa común: construír o país.

Moitas veces imaxínome o escritor e a obra que tería perdido a literatura galega se despois de 1949 Francisco Fernández del Riego non turrase de Álvaro Cunqueiro para que se puxera a escribir e para recuperalo para as letras galegas e para o galeguismo cultural, sen reprocharlle nunca a súa vinculación coa Falanxe durante a guerra e a súa afervoada adhesión ao réxime franquista xa desde o primeiro momento. O Cunqueiro que agora todos celebramos, o Cunqueiro de Dona do corpo delgado, de Merlín e familia ou de Don Hamlet, Príncipe de Dinamarca debémosllo en certo sentido ao apoio humano que lle ofreceu Del Riego ao mindoniense naqueles anos escuros de Álvaro Cunqueiro en Mondoñedo e á capacidade do de Vilanova de Lourenzá para comprender a traxectoria biográfica do seu vello amigo tras xullo do 36. De non ser pola calidade humana, a xenerosidade e a vontade reconciliadora de Francisco Fernández del Riego seguramente teriamos perdido para a literatura galega a mellor obra literaria de Álvaro Cunqueiro. Isto é algo que me fai reflexionar moi a miúdo sobre a actitude que debemos manter con outras persoas que non coinciden plenamente coas ideas que nós profesamos ou que nun determinado momento se distanciaron do compromiso coas siglas nas que nós militamos. Cómpre ter sempre o corazón aberto e non deixar de pensar endexamais no país que tanto precisa de todas e todos nós. Velaí a lección que nos deu don Paco del Riego.

18/05/17

Retorno a Luís Seoane

Até o próximo 24 de xuño non saberemos se a Real Academia Galega de Belas Artes lle vai dedicar o Día das Artes Galegas 2018 a Luís Seoane, mais sexa ou non sexa el o escollido, a verdade é que a Luís Seoane cómpre volver sempre, unha e outra vez. Regresar a Seoane é un exercicio intelectual imprescindíbel para non deixarmos de abrir os ollos ao país e ao artista galego do século XX que talvez mellor expresou o diálogo entre  a tradición e a modernidade, entre a tradición e a vangarda. E canto máis regresamos a el e á súa obra, canto máis coñecemos a súa figura, realmente extraordinaria, máis o admiramos. Desde que nós o descubrimos na nosa mocidade, aló a mediados dos setenta, Luís Seoane non deixou nunca de asombrarnos en cada libro seu que caía nas nosas mans, en cada mural ou pintura que puidemos ver aquí ou acolá, en cada idea ou proxecto que nos levaba ao seu compromiso permanente con Galiza, en cada traballo no que se aborda a súa personalidade e o seu legado desde diferentes perspectivas. 

Creo que o primeiro que nós puidemos ler de Seoane foron algúns dos seus últimos artigos en “La Voz de Galicia”, xornal no que colaborou asiduamente entre 1971 e 1977, até o cese de Francisco Pillado Rivadulla como director do xornal. Aqueles artigos -as Figuraciós- conforman un conxunto de case trescentos textos, ilustrados polo propio artista, a través dos que Luís Seoane nos achegou semana tras semana a figuras como María Casares ou Julio Cortázar, Otero Pedrayo ou Díaz Pardo, Carvalho Calero ou Pablo Picasso, Atahualpa Yupanqui ou Alejo Carpentier, Manuel Mujica ou Reimundo Patiño. Só un home da súa grandeza humana e da súa xenerosidade podía asumir o compromiso de facer un texto e un debuxo cada semana para convidarnos a coñecer outras moitas personalidades do seu tempo, algunhas delas de xeracións moi posteriores á súa. Tamén para o programa radiofónico “Galicia Emigrante” chegou a escribir case 850 textos durante dazasete anos (esas Comunicacións mesturadas que non se farta de recomendar o Felipe Senén!), ocupándose de case todos os libros  editados aquí e dos seus autores. Desde 1954 a 1971. A ver que autor ou autora escribe hoxe dos seus coetáneos como o fixo Luís Seoane, e sempre desde o aprecio, a fraternidade e a admiración. Non hai na actualidade entre nós unha figura da relevancia e do prestixio internacional de Seoane que faga o que el fixo polos demais. Lamentabelmente agora os escritores e as escritoras prefiren dedicar todo o seu tempo de escritura a facer a súa obra que a falar da obra dos seus colegas, a non ser que sexa en centenarios, congresos, simposios e publicacións académicas ou moi especializadas. Luís Seoane, pola contra, foi un creador fondamente preocupado durante toda a súa vida, en Galiza e en América, por darlle voz á cultura galega que se estaba a crear no seu tempo. Só hai que lembrar todas as empresas culturais que puxo en marcha no exilio para poder publicar e divulgar en Arxentina o que non se podía editar nin dar a coñecer en Galiza. Abonda con recordar todo o seu labor en Bos Aires como editor, escritor, ilustrador ou xornalista radiofónico, gráfico e literario: “Galicia Emigrante”, “Nova”, “Botella al Mar”, “Citania”, “Cuco-Rei”, “De Mar a Mar”, “Correo Literario”, “Galicia”, etc., etc.. E logo están os seus estudos sobre outros artistas (Xosé Eiroa, Castelao, Carlos Maside, George Grosz…), os seus  libros de ensaio ou de xornalismo cultural, o seu compromiso político co país antes e despois do 36 e os grandes proxectos empresariais que impulsou aquí co seu grande amigo Isaac Díaz Pardo: o Laboratorio de Formas de Galicia, o Museo Carlos Maside, Ediciós do Castro e Sargadelos. Luís Seoane foi, certamente, un artista e un escritor que tivo sempre entre as súas preocupacións a intervención social, algo moi pouco común entre a intelectualidade de hoxe.

A súa poesía nós non a chegamos a ler no seu conxunto até un ano despois da súa morte, cando un día de maio de 1980 mercamos nas Pontes, na Librería “Do Neno”, a súa Obra poética, editada en 1977 en Ediciós do Castro. Tivo que ser un impacto tremendo para a primeira xeración da posguerra descubrir nos anos cincuenta o que Luís Seoane estaba a escribir en Bos Aires como poeta. Libros como Fardel de Eisilado, Na brétema, Sant-Iago e As cicatrices móstrannos un discurso poético de compromiso e denuncia que logo será amplamente cultivado por poetas como Manuel María e Celso Emilio Ferreiro. A nós aínda nos impresionan hoxe moitos daqueles poemas, por exemplo o que pecha o seu segundo poemario, inexplicabelmente moito menos coñecido que “Cunetas”, de Luís Pimentel. Vexamos este poema de Luís Seoane (“Cabo. A derradeira imaxe.1936”):

Seis ou sete séculos despóis.
Denantes ou despóis. ¡Qué mais tén!...
Poido ter sido mil trescentos trinta e seis
ou mil catrocentos trinta e seis.
Tocaban a morto e non o sabían os culpables.
Todal-as campás da cidade tocan a morto dendentón.
Foi mil novecentos trinta e seis.
Ogallá endexamais poida sere.
Eran soio ceibes a mar e os paxaros.

A filla do zapateiro, ou do ferreiro, ou do xastre,
era levada en camisa pol-as rúas,
marcadas a fogo tres letras na fronte,
a cabeza enfeitada, escarnecida,
despoxada dos longos rizos loiros.
Berrábanlle as letras da fronte.
Eran soio ceibes a mar e os paxaros.

Deixaron caír asesiñados sobor das gavias
os homes que soñaron un mundo difrente.
Á beira dos cadavres vivían abraiadas
as lagartixas verdes,
os insectos, as prantas, a terra e a iauga.
A eles somente non lles tiñan permitido vivir máis.
Soio eran ceibes a mar e os paxaros.

A esos estudantes de pousadas probes
da Rua de San Pedro,
do Campo do Galo, da rúa das Hortas,
de bairros probes, de aldeas probes,
de pais probes,
estudantes de “pan e sardiña”,
con libros amostrándose pol-os petos deformados
dos vellos abrigos con lixaduras,
tíñanos matado ao abrente
á beira dos camiños.
Un preto can vagamundo os velaba.
Eran soio ceibes a mar e os paxaros.

A rapaza da fronte marcada a fogo
sin as trenzas de ouro, a cabeza enfeitada,
era aduceda marteirada pol-a cidade.
Arrempuxábana o falso sacerdote, o falso fidalgo,
o ladrón, o mentiroso, o asesiño.
Relocíanlle na fronte as tres letras de escarno
e ollaba serea cara adiante,
pra estrela lonxana, perta de espranza,
que soio enxergaban ela, os desterrados e os mortos.
Eran soio ceibes a mar e os paxaros.

No brevísimo limiar que Luís Seoane lle pon ao libro ao que pertence este poema, escribe: “Mais, nós non estamos vencidos. O paxaro canta ceibe no noso peito”.

O noso último descubrimento bibliográfico de Seoane foi hai só uns meses, cando por casualidade caeu nas nosas mans o seu libro Castelao artista, na edición que saíu en Bos Aires en 1969 da man da Editorial Alborada, que dirixía Arturo Cuadrado. Non vos podedes imaxinar a emoción que me causou atopar este libriño, precioso por dentro e por fóra. Este traballo foi escrito por Seoane xusto un ano despois de morrer Castelao e aínda hoxe é un dos textos máis brillantes que se poden ler sobre a obra artística do autor do Sempre en Galiza. O ensaio leva a seguinte dedicatoria: “A Lorenzo Varela e Arturo Cuadrado, por todo canto fixemos xuntos en Buenos Aires, perdendo. Por canto soñamos en Galicia dende Buenos Aires, escribindo, pintando, loitando e perdendo. Soios”. Castelao, Luís Seoane e Arturo Cuadrado: neses tres nomes está representado o sufrimento e o exilio de centos e centos de persoas e toda a capacidade do ser humano para resistir e construír outro futuro para o seu pobo, desde a confianza, desde a fe nos ideais, desde a fidelidade ao país, desde a xenerosidade.