14/07/20

Fiz Vergara Vilariño, orfo de amor


Dentro do panorama da poesía galega contemporánea, unha das voces máis persoais, de maior fondura humana, extrema sensibilidade, exquisitez poética e riqueza lingüística é, sen ningunha dúbida, a de Fiz Vergara Vilariño (Santalla de Lóuzara-Samos, 1953-1997). Non foi, certamente, un poeta que introducise innovacións formais ou temáticas na lírica galega. Nada máis clásico que o soneto que el tanto cultivou e nada máis intemporal que o amor, o sufrimento e a soidade que motivaron toda a súa obra. Poeta intimista por riba de todo, aínda que nunca alleo á inxustiza social e á defensa do país. Do conxunto do seu corpus poético nós destacaríamos tres títulos: Poeta muiñeiro á deriva (1982), Nos eidos da bremanza (1990) e Animal sen fel (1998).

A infancia de Fiz Vergara Vilariño quedou tronzada cando aos nove anos se lle descobre unha enfermidade dexenerativa que o acompañará xa ao longo de toda a vida. Esa doenza condicionará non só a súa existencia como persoa, senón tamén a súa obra creativa. Desde moi mociño Fiz Vergara nada anhelará máis que o amor de muller, un desexo que acabará sendo inancanzábel para el e que será causa de grande frustración humana e sufrimento. E o poemario que mellor recolle esa arela de amor carnal e afectivo é Nos eidos da bremanza, seguramente o libro onde o poeta alcanza, así mesmo, o seu máis alto cume lírico e co que consegue o Premio da Crítica Galega en 1991. Como di Darío Xohán Cabana no prólogo, “Nunca entre nós foron as ansias de amor tan altamente cantadas”.

De entre todas as voces da súa xeración, Fiz Vergara destaca pola súa predilección polo cultivo do soneto e, desde logo, pola fondura e a autencicidade da súa voz. O poeta séntese un home lobo, solitario, enchido de tristura e desencanto, co peito ferido e desolado, orfo de amor, un ser humano triste e envolto no silencio e na soidade, que non coñece outra felicidade e outra alegría máis que a que tivo na nenez nas súas tan amadas terras de Lóuzara ou a que lle produce agora ver correr entre o bosque unha cerva noviña na procura de fontenlas de augas claras, escoitar a laberca nos eidos da bremanza ou o canto do carrizo que todas as mañás se pousa na cerdeira florida diante da súa fiestra. Mais nunca, nunca, deixará de ansiar e soñar o amor, aínda sabendo que non se fará real o seu soño, que xamais as súas mans xélidas e trementes poderán gozar do corpo amado. Esa vivencia solitaria e íntima do amor será o seu refuxio, xunto coa paisaxe. E nun dos últimos poemas do libro xa nos anticipa o tema do seu poemario póstumo: “Lámbeme o corazón, fiel can doente, /antigo compañeiro na tristura, / lámbeme o corazón e maila dura / pena de me sentir orfo no abrente”. Versos que estremecen.



    Nos eidos da bremanza

    Fiz Vergara Vilariño

    Galaxia / 1990

    124 páxinas / Esgotado



30/06/20

Unha presidenta para un país


José Luís Sucasas, nun magnífico artigo escrito en 2016, celebraba así, con este título, a candidatura de Ana Pontón á Presidencia da Xunta de Galiza. Mágoa que el xa non poida ver como a súa candidata naquel proceso electoral non fixo máis que medrar e medrar nestes últimos catro anos, non só como dirixente política nun período ben adverso e convulso para o nacionalismo galego, senón tamén como esperanza para o país. Ana Pontón é hoxe, efectivamente, quen mellor representa a ansia e a garantía dese novo tempo político que Galiza tanto precisa. En primeiro lugar, porque Ana Pontón é unha persoa que lidera unha forza política que ten un proxecto para un país diferente e a determinación de defendelo con firmeza, algo que Feixoo nin é capaz de imaxinar na súa mente, porque esa idea de Galiza é absolutamente incompatíbel coa súa visión españolista do noso propio país. Feixoo é a antítese dunha ideoloxía e dunha práctica política que coloque a Galiza como unha nación no mundo. E todo o que fixo Feixoo desde o 2009 para aquí como presidente da Xunta, na súa verdadeira dimensión política, foi desfacer o que tratou de construír nunha lexislatura, desde unha óptica de país e de autogoberno, a parte nacionalista do goberno bipartito. Esa é a obra política de Feixoo: evitar que Galiza teña relevancia política e futuro como país soberano. Como di o poema/letanía de Bernardiño Graña, “Son os que nos guían / e non teñen ollos. / Dos que a ninguén aman liberémonos pronto”.
Ana Pontón representa, certamente, a esperanza nun país distinto, novo, con outras posibilidades de futuro para a sociedade galega, pero non só porque Ana é capaz de soñar unha nova Galiza e de abrazar esa idea con paixón e con ilusión, senón tamén porque é unha dirixente que posúe a intelixencia política necesaria para gañar para o nacionalismo galego a simpatía e o apoio social que calquera alternativa política necesita para avanzar e, en definitiva, para ser útil á transformación da sociedade. E isto en política é moi importante. A política non é só teoría, ideoloxía, principios e coherencia extrema entre o ideal e a práctica. Tamén é comunicar, emocionar e ilusionar. Tamén é flexibilidade. Tamén é arriscar e actuar con responsabilidade histórica e con coraxe. Tamén é cintura e pragmatismo para aproveitar todas as oportunidades que hai en cada momento para levar a cabo cambios sociais e para avanzarmos como país. Sabíanno moi ben os dirixentes do Partido Galeguista. Por iso asumiron xogar o papel de motor do Estatuto de Autonomía. A intelixencia política é máis que fundamental na acción política. É imprescindíbel. E Ana Pontón é unha das persoas de máis intelixencia política que eu coñecín no nacionalismo galego desde 1977 até hoxe.
Outra das virtudes que posúe Ana Pontón é a súa actitude de mirar sempre para diante, para o futuro. É unha actitude que axuda a facer país, que tende pontes, que convida a implicarse. Non é posíbel erguer un proxecto político de futuro para o país sen buscar a complicidade de todas aquelas persoas que aman o país e que acreditan na necesidade de contarmos con forzas políticas propias, sexa cal sexa a súa traxectoria política anterior. E nese sentido creo que cando Ana Pontón fala, procura facelo para un corpo social moi amplo, e, por suposto, non ten que esforzarse en facelo cun sorriso, con amabilidade, cun ton agradábel, porque todo iso é un comportamento natural nela, algo consubstancial á súa personalidade, algo que a caracteriza a ela humanamente, igual que o de ser unha persoa próxima, cariñosa e alegre. Fronte a un personaxe ruín e gris como Feixoo, que non é outra cousa máis que a herdanza que nos deixou Fraga, a figura política de Ana Pontón representa a beleza da palabra e a luminosidade que o país precisa. Sucasas xa o dixo hai catro anos: unha presidenta para un país. Permitídeme que eu engada aquí outra idea: que unha muller feminista e nacionalista presida o Goberno galego sería un acto revolucionario na historia contemporánea da nosa nación, a mellor demostración de que Galiza entrou nun tempo político novo e definitivamente no século XXI.

24/06/20

O concerto inacabado de Luísa Villalta

Marzo de 2004. Cemiterio de San Amaro. Caíannos lágrimas por fóra e por dentro. Non podía ser

verdade. Non podiamos entender aquela morte tan inesperada, tan prematura, tan inxusta. E se a dor era enorme en todas e todos nós, inmenso foi tamén o oco que Luísa Villalta deixou na literatura galega aos seus 46 anos. Poeta, narradora, ensaísta, autora teatral, tradutora e violinista. Non houbo xénero nin actividade artística que ela non cultivara con grande brillantez, compaxinando sempre o seu traballo literario coa música, coa docencia e co activismo cultural. Creación e compromiso.

Poucos meses despois daquela despedida tan dolorosa en San Amaro, na que non faltou a palabra amiga e emocionada de Manuel María -que tamén nos deixaría ese mesmo ano-, saía en Espiral Maior o libro En concreto, coa cidade da Coruña como protagonista principal do poemario, dando así continuidade a unha liña que Luísa Villalta comezara con Ruído (1995). E dous anos máis tarde publicábase o libro Papagaio, con poemas seus e fotos de Maribel Longueira, unha obra que nacera tras a petición que lle fixera a propia Maribel, que levaba tempo recollendo coa súa cámara a ruína e a destrución do famoso barrio coruñés, tan cobizado pola especulación inmobiliaria. A fotógrafa pedíralle un poema e aos poucos días Luísa apareceu no seu estudio cun libro de vinte poemas, como nolo recorda Francisco X. Fernández Naval no prólogo.

Se Maribel Longueira, coas súas fotos, salvou para a eternidade a última memoria gráfica do Papagaio, Luísa Villalta, cos seus versos, foi quen de darlle voz a aquelas mulleres que habitaron o barrio mentres as súas vidas ían destruíndose entre a soidade, a explotación humana e a miseria, aturando cada tarde ou cada noite algún vello solteiro, putañeiros sen remedio, bocas cheirando a alcol, falsos amantes, orgasmos alleos… “pai e a nai xa nunca non me falaron máis. / Eu nunca souben quen dos dous botou a chave / que pechou tras de min a porta do mundo / e me obrigou a saír / sen encontrar saída”. Mulleres derrotadas, desprezadas pola sociedade, desherdadas polos pais, violadas entre os cervos inmóbeis das paredes despintadas, corpos para o pracer dos homes, si, só corpos, o único que podían ser, abríndose de pernas unha e outra vez, moitas veces con nomes bonitos escollidos ao azar “para non repetir / a muller vencida e esquecida / que acabo de coñecer”. Poesía valente, construída desde a vida e desde a verdade, desde o compromiso e desde a indignación. Poemas que nos desgarran por dentro, escritos coa mesma exquisitez coa que Luísa Villalta tocacaba o violino.








Papagaio

Maribel Longueira /Luísa Villalta

Edicións Laiovento/Deputación da Coruña/2006

104 páxinas


14/05/20

Unha carta de don Ricardo Carvalho Calero


Aínda que sempre me chamou a atención, desde moi neno, a placa que hai na fachada da casa onde naceu Ramón Armada Teixeiro, hoxe propiedade da nosa boa amiga Teté Suárez, o certo é que o meu interese pola figura do poeta ortegano nace coa lectura da Historia da Literatura Galega Contemporánea de don Ricardo Carvalho Calero. É aí onde descubro a importancia de Ramón Armada Teixeiro e é ese tamén o momento no que comezo a reivindicar a súa figura e a investigar a súa vida e a súa obra, sempre co entusiasmo e a imprescindíbel colaboración de don David Fojo Salgueiro. Ese meu traballo está moi ben recollido, semana tras semana, nas páxinas de La Voz de Ortigueira dos anos oitenta. Precisamente un deses meus artigos decidín dedicarllo e enviarllo ao profesor Carvalho Calero, a figura a quen este ano a Real Academia Galega lle dedica o Día das Letras Galegas. A xeito de lembranza e homenaxe a quen foi o primeiro catedrático de Lingua Galega na Universidade de Santiago e unha das grandes personalidades da cultura galega do século XX, reproducimos aquí a carta coa que don Ricardo nos agradece o noso traballo, escrita cunha xenerosidade e unha beleza literaria que aínda hoxe nos resulta admirábel. Hai que pensar que eu era un rapaz de San Claudio que escribía en La Voz de Ortigueira e nalgúns outros periódicos e el era un dos máis brillantes intelectuais que deu a cultura galega.
 

10/05/20

Salvador García-Bodaño, de tempo en tempo


Cando na primavera de 1979 chegou ás librerías do noso país Tempo de Compostela non sabiamos que admirar máis, se o coidado e a fermosura da edición do libro ou a emoción e a beleza dos propios poemas. Poucas veces tivemos o pracer de gozar tanto dun libro de poesía galega só con ver a cuberta, o tipo de papel e a composición tipográfica. Luís Mariño, naturalmente, estaba detrás daquela xoia editorial de Edicións do Cerne, que algúns moito botamos de menos nesa época para outros poemarios de non menos calidade literaria, moitas veces editados como O Gaiteiro de Lugo.
Á altura deses anos, para un mozo coma min, en pleno proceso de descubrimento da literatura galega e da nosa propia historia, Salvador García-Bodaño era un poeta que fora candidato ao Congreso polo PSG en 1977, o autor do poema “Galicia” (“Galicia é esto que vai en nós / e que nos leva…”) e do poema á memoria de don Ramón Otero Pedrayo, que publicara a revista Grial en 1976, no número dedicado ao grande polígrafo ourensán. Polo tanto, Tempo de Compostela ofreceunos a posibilidade a moitos e a moitas de nós de descubrir dunha forma moi gozosa unha das voces máis persoais e profundas da poesía galega contemporánea. Xusto cando un poeta da xeración de Bodaño como Méndez Ferrín e outros autores máis novos que el (Alfonso Pexegueiro, por exemplo) buscaban un novo rumbo para a poesía galega, este poeta, que nacera nos anos cincuenta coas Festas Minervais, nas que acadara varios premios, de súpeto sorprendíanos coa luminosidade da palabra emocionada, transparente e limpa de cada verso, con esa condensación lírica que atopamos en todos e cada un dos poemas do libro e cunha poesía que nos falaba con nostalxia e á vez con esperanza dunha cidade tan antiga e amada como Compostela e da presenza humana e intelectual dalgunhas das máis importantes figuras do galeguismo na vida compostelá, pero tamén deixando ver en cada poema, en cada páxina, a autobiografía do poeta, tan intimamente vencellado á cidade desde moi mociño e máis tarde a persoeiros como Ramón Piñeiro, Carlos Maside, Otero Pedrayo, Fermín Penzol ou Francisco Fernández del Riego. Compostela como memoria íntima: “A primeira moza / e os primeiros soños / no inxenuo banco / de tantas agardas”. Compostela como lugar onde o tempo é eterno. Compostela como símbolo da patria. Compostela como río longo na historia. Compostela tamén, como non, como futuro aberto á esperanza: “Polas hedras do sangue / rebentaban xa / as novas follas / da patria clandestina”. Aquel libro era unha primavera máis para a poesía galega. E así o celebramos.



Tempo de Compostela
Salvador García-Bodaño
Edicións do Cerne / 1979
72 páxinas

10/04/20

Prosas de amor e de coraxe


En agosto de 1937, tras ser cesado como catedrático de Xeografía e Historia do Instituto de Ourense, don Ramón Otero Pedrayo pasará o seu exilio interior entre o piso da rúa da Paz e a casa familiar de Trasalba. É aquí, en Cima de Vila, onde Otero atopa o acougo espiritual que tanto precisa para escribir na escuridade deses días -os máis duros da súa vida-, mantendo sempre viva unha admirábel coraxe, como o demostra nos actos do centenario de Lamas Carvaxal, en 1949, nos que pronuncia un vibrante discurso en galego diante do gobernador civil e de numerosos asistentes vestidos con camisa azul, que brazo en alto cantan o “Cara al sol” mentras don Ramón permanece en silencio e cos brazos caídos. Será esa mesma valentía política a que o leva a iniciar en 1945, “no tempo das derradeiras espigas de millo e os primeiros ourizos”, O Libro dos Amigos, libro de semblanzas e lembranzas autobiográficas, que constitúe tamén unha verdadeira homenaxe aos amigos mortos que sufriron a barbarie ou o exilio. Aí están Castelao e Bóveda, Ánxel Casal e Roberto Blanco Torres, Víctor Casas e Arturo Noguerol. E nesas súas prosas están igualmente outros nomes dalgunhas das figuras máis sobranceiras do nacionalismo da preguerra: Antón Vilar Ponte, Salvador Cabeza de León, Lugrís Freire ou Lousada Diéguez. Trátase, en definitiva, dun auténtico manifesto político, no que don Ramón resucita os nomes dos amigos asasinados e desterrados á vez que reivindica as Irmandades da Fala, a Imprenta Nós, o Seminario de Estudos Galegos, a revista Nós e o Partido Galeguista. O libro, como non podía ser doutro xeito, sairá publicado en Bos Aires, en xullo de 1953, da man de Luís Seoane.
Mais se é importante para Otero Pedrayo recuperar os nomes dos amigos que tanto e tan xeneroso esforzo fixeron polo país, tamén é fundamental para el falar das persoas que o iluminaron na súa traxectoria vital e que “lonxe dos mármores xiados do panteón” seguen vivos no seu corazón, comezando polo pai, Enrique Otero Sotelo, “o mellor dos amigos”, que “alentará en todas as páxinas como alenta ao meu carón en todos os intres e camiños da miña vida”. Ou os profesores aos que tanto lles debe, como Eduardo Moreno López, gaditano, profesor de ideas modernas no Instituto de Ourense, co que aprendeu as primeiras leccións de xeografía, o amor pola paisaxe, a emoción diante da terra e de moitos libros. Talvez o seu primeiro verdadeiro mestre. Á súa morte don Ramón chorará por el “bágoas de neno”. Páxinas todas elas, en suma, escritas co “anceio do curazón”.





O Libro dos Amigos
Ramón Otero Pedrayo
Ediciones Galicia/ 1953
143 páxinas

06/04/20

O último Manuel María


O poeta Manuel María foi e é admirado por moitas persoas que sorprendentemente o que máis admiran da súa figura non é precisamente a súa mellor poesía. Talvez isto é así porque durante moitos anos o seu compromiso político tivo tanta ou máis relevancia que a propia creación literaria e incluso porque, máis aló da obra, Manuel María alcanzou xa en vida a categoría de símbolo do país, como noutrora o fora don Ramón Otero Pedrayo. Mais nós pensamos que a meirande homenaxe que lle podemos facer a un escritor ou a unha escritora é ler e reler o mellor do seu legado literario. Por iso sempre nos resultou incomprensíbel que non lle concedésemos a debida atención a obras como Advento ou Mar Maior, ou que a última etapa creativa de Manuel María, a que vai de Poemas ao Outono a Poemas para dicirlle a dúas lagoas, sexa a menos coñecida polo seu público máis fiel, ou que libros como A luz resucitada, As lúcidas lúas do Outono, A Primavera de Venus ou Compendio de orballos e incertezas, nos que o poeta alcanzou un dos seus máis altos cumes líricos, nin sequera tivesen aínda unha segunda edición como libro con corpo propio. En calquera país cunha literatura normalizada, calquera destes libros levaría xa varias ducias de edicións.
A luz resucitada, o poemario do que hoxe queremos falar, é un libro de tal riqueza temática e de tal dimensión lírica e humana que podería estar traducido a todos os idiomas do mundo, coa certeza de que a súa lectura non decepcionaría a ningunha persoa que de verdade ame a poesía. Nos seus versos, delicados e transparentes como o vidro, escritos con acento melancólico, o poeta ilumínanos coa luz que máis amou: o amor a Saleta, as paisaxes nativas, os misterios da mañá, as cores e os recendos máis intensos da súa tribo, as cousas pequenas do seu universo íntimo, a música do río que cruzou a súa infancia, o regato do Cepelo… É un libro de regresos. É o regreso á Casa de Hortas e á terra de Outeiro, que posteriormente terá continuidade no poemario Ritual para unha tribo capital de concello. E é sobre todo unha viaxe cara a dentro, intimista, que busca de novo o resplandor da luz e resucita as vivencias máis luminosas da súa vida. Cada un dos poemas do libro é tamén unha mostra da altísima voz poética de Manuel María, da súa exquisita sensibilidade humana, da súa sabedoría e da súa lucidez. Estamos ante unha das grandes obras mestras do poeta, un deses nove ou dez libros -de entre os 55 títulos publicados- que recollen o mellor do testamento lírico do autor. En definitiva, poesía de fondura humana e beleza extrema.

A luz ressuscitada
Manuel María
AGAL / 1984