10/06/18

Pexegueiro, altísimo poeta

Expulsado da infancia, expulsado da patria, expulsado do sistema literario galego. “…a vida é sempre un exilio”. Alfonso Pexegueiro, ese noso grandísimo poeta que fixo que se nos iluminaran os ollos xa en 1976, ese poeta, aínda hoxe, tantos anos despois da aparición de Seraogna, está lonxe, moi lonxe, de ocupar o lugar que en xustiza lle corresponde dentro da poesía galega contemporánea. Como don Ricardo Carvalho Calero, tamén o poeta de Angoares foi condenado ao ostracismo. E aí está, ignorado en estudos e antoloxías da poesía galega dos setenta para acó (Desde a palabra, doce voces, Poetas galegos do século XX…), olvidado a miúdo polos que se dedican á canonización literaria, relegado o seu nome e a súa obra case aos apéndices e ás notas ao rodapé, el, Alfonso Pexegueiro, nada máis e nada menos que o poeta que inaugurou unha nova era dourada dentro da lírica galega con Seraogna e Mar e naufraxio. Para blasfemar.

A primeira noticia que eu tiven de Pexegueiro foi a través de Carlos Casares, lendo un daqueles seus artigos da sección “A ledicia de ler”, que aínda conservo entre outros moitos recortes de prensa desa época e que tanto orientaron as miñas lecturas. Nesa recensión crítica, publicada en xuño de 1976, Casares comenta, non con demasiado entusiasmo, é certo, o primeiro poemario que publica Pexegueiro, mais  afirma que ese libro “anuncia un cambio de rumbo” moi necesario na lírica galega. Será tamén Carlos Casares o que dous anos despois nos convida a ler o segundo  libro de Pexegueiro, esta vez cun artigo xa moi eloxioso e no que escribe o seguinte: “Desde a primeira xeración da posguerra (…) non volvera aparecer ningún outro poeta que puidese equipararse a aqueles nin pola súa formación literaria nin pola calidade da súa obra”. Unha opinión que nós seguimos a manter hoxe.  Efectivamente, Alfonso Pexegueiro é a grande voz da poesía galega que hai que situar entre a Xeración dos 50 (Manuel María, Uxío Novoneyra, Avilés de Taramancos, Xohana Torres, Méndez Ferrín, Salvador García Bodaño, Bernardino Graña, Xosé Luís Franco Grande) e a Xeración dos 80 (Cesáreo Sánchez Iglesias, Pilar Pallarés, Xulio López Valcárcel, Manuel Forcadela, Ramiro Fonte, Miguel Anxo Fernán-Vello, Xosé María Álvarez Cáccamo, Vítor Vaqueiro, Vicente Araguas, Eusebio Lorenzo Baleirón, Xela Arias…). No medio desas dúas importantes xeracións é imprescindíbel situarmos a Pexegueiro, cun capítulo propio na historia da poesía galega, non porque sexa a única voz, que non a é (aí está, por exemplo, Fiz Vergara Vilariño), senón porque el é o que a mediados dos setenta abre novos camiños para a lírica galega, cultivando unha nova e elaborada linguaxe poética, o que xa está alí cando chegan os poetas dos 80 coa súa preocupación pola forma e a beleza do poema.

Dicídeme, que poeta de nós, á altura de maio de 1976, nos entrega un poema tan soberbio como “A muller de Seraogna”? Recordade: “Renxe o mastro da noite, no tempo / e na ribeira do silencio dorme afanosa / a muller de Seraogna. Espiga de luz…”. Teñamos en conta, ademais, que estes versos, na súa primeira redacción en castelán, estaban xa escritos en 1973, cando o poeta, recén chegado a Madrid, vai visitar a Vicente Aleixandre a Wellingtonia. Aleixandre queda fascinado cos versos daquel mozo galego, co nome de Seraogna e sobre todo co poema “La canción de Seraogna”, que Pexegueiro, non sabemos porqué, non incorpora ao libro até dúas décadas máis tarde, até a edición que prepara Luciano Fernández para Edicións Xerais en 1997, e faino, claro, como non podía ser doutra maneira, en homenaxe a Vicente Aleixandre, que naquela primeira e única visita o tratou xa como poeta: “Detrás de cada poema suyo hay una verdad muy fuerte. Además consigue usted algo que es muy difícil en poesía, saber finalizar bien un poema”. Tamén  Gerardo Diego, a quen coñeceu igualmente neses días de Madrid, lle dixo que se se quedaba vería el de xestionarlle unha antoloxía dos seus poemas. 

Antes de sorprendernos de novo con Mar e naufraxio, escrito entre 1976 e 1977, e de gañarnos para sempre como fieis lectores da súa obra, aínda puidemos gozar unha e outra vez daqueles seus outros versos escritos a xeito de limiar para a lapela de Con pólvora e magnolias: “...ti, / que chegabas coa forza / imperiosa da vida nos / beizos, / e co corazón cheo de / paxaros / para este novo souto que / estamos a facer no silenzo…”. Porque hai que lembralo: Seraogna foi primeiro que Con pólvora e magnolias. E, por certo, se non veu a luz na Colección de Val de Lemos non foi porque Manuel María se botase atrás, senón porque xusto nese momento, cando Manuel María tivo o libro de Pexegueiro nas súas mans,  xa desaparecera a Colección Val de Lemos, que pechou en 1975 Bernardino Graña con Non vexo Vigo nin Cangas. Esa é a razón pola que finalmente Seraogna saíu baixo o selo de Rompente e non en Monforte de Lemos.

Mar e naufraxio -non o negamos- é o poemario que nós máis amamos de Alfonso Pexegueiro. De tantas e tantas veces que o lemos ao longo dos últimos corenta anos xa case se despegaron todas as follas do libro. Menos mal que agora o podemos gozar noutros volumes máis coidados, aínda que talvez non con tapas tan fermosas como aquela de 1978. Resulta inexplicábel que esta obra non merecese aínda hoxe o tratamento crítico e a atención que en xustiza merece. Estamos ante un dos mellores libros da poesía galega de toda a historia da literatura galega contemporánea, onde brillan fundamentalmente os longos poemas que teñen como protagonista a clase traballadora, escritos cunha grande forza lírica, desde a emoción e a verdade e cun resultado artístico certamente espléndido. Lembrade, por exemplo, poemas como “Cantiga do pobo invadido”, “Cantiga coral”, “Les hommes”, “Non, meu amor…”, “Cantiga de amor sen patria”, “Serpe de area” ou ese outro poema que nos fere o corazón: “Traede os corpos dos mortos. Poñédeos aí, quedos / e sempre vivos, a lúa / é un canario azul nos ollos dos mortos, compañeiros, a modiño, / pousádeos: trenzas de vida / que aínda latexan; mulleres de mar / escoitan chega-los barcos / e na ribeira poñen patelas de silencio. A modiño. / O día é claro como un paso de liberdade (…) Traede os mortos. / …Aquí; pousádeos…; / deixade que a lúa os esperte”.

Despois, en 1979, virían os poemas de Círculos de auga, escritos entre 1970 e 1976, e que, con moi bo criterio, foron recollidos en Blasfemias de silencio, na edición de Xerais,  no ano 2000, como o seu primeiro poemario, o que nos permite ter unha idea máis nítida da evolución da súa obra poética. Sabemos de memoria algúns daqueles versos: “Para que queredes un poeta vivo / se non sabedes que facer con el; / matádeo e celebraille as pompas”. Ou aqueles outros que din: “¡Que sós estamo-los homes / cortando canas / para frautas que non soan!”. Neses anos é difícil atopar entre os poetas galegos poemas tan magníficos como “Terrible mentira” (“Quedareime terrible mentira nese teu corpo escondido na casa / que endexamais entrei…”), “Vagabundos” (“E a memoria revírase porque os vagabundos / traen tamén verdade e soños nas súas chaquetas baleiras…”), “Le poéte…” (“Ven, compañeiro, que esta noite imos ser lúa / trazo indiferente ou pecado…”),  “Libia” (“Ven, Catulo, ó meu verso que se abrita, belo Catulo.”), “Se has de chorar” (“Se has de chorar, chora cos puños acendidos / e o corazón listo para as novas. / Se has de chorar, pendúrate da lúa / e deixa os teus pés na primavera dos días. / Se has de chorar, que as bágoas / non oculten o por que do pranto. / Se has de chorar…”). E poderiamos seguir citando versos dese seu primeiro libro, porque aínda hoxe nos sorprenden pola súa calidade artística.

Só estes tres libros iniciais conforman un corpus literario máis que suficiente para situarmos a Alfonso Pexegueiro nun destacado lugar no Libro de Ouro das Letras Galegas, sen o que veu despois, sen toda a súa obra posterior, sempre creativamente rica, complexa e brillante. Pero ese recoñecemento público e nacional segue sendo unha débeda da cultura galega e do país con Pexegueiro. Non sei até cando. A única excepción que repara en parte esta grande inxustiza é o que acaba de facer o Concello de Ponteareas, dando á luz unha nova edición de Blasfemias de silencio (De Seraogna aos Balcáns).

“En Seraogna non hai mar”, mais en Seraogna, meus e miñas camaradas, naceu un dos máis altos poetas da patria. E aínda hai quen non se enterou. E a min invádeme a carraxe, igual que cando se lle negaba a Álvaro Cunqueiro ou a Manuel María un primeirísimo lugar na nosa poesía. A cegueira e o ostracismo é unha constante no sistema literario galego. Só o paso do tempo peneira poetas e libros e pon a cada un e a cada unha no seu lugar. É o que salva a literatura, porque a boa literatura atravesa o silencio e vence o olvido.



Outros artigos sobre o autor

28/05/18

Forzas políticas propias para facer país

O nacionalismo galego, en todas as súas expresións e en todas as súas etapas históricas, foi o instrumento político principal co que contou o noso país para existir como nación, para reivindicarse como unha realidade política diferente no contexto do Estado español. É así desde os tempos das Irmandades da Fala e do Partido Galeguista. De non ser polas organizacións nacionalistas xa seriamos hai tempo unha comunidade autónoma máis de España, sen o máis mínimo perfil nacional galego, sen nada que nos vencelle a Catalunya e Euskadi. Só os nosos problemas para sumar e multiplicar tantos e tantos soños individuais nunha potente expresión política de país impediron até o momento que o nacionalismo galego non xogase un papel máis determinante na política galega e, como consecuencia diso, que Galiza non teña aínda alcanzado hoxe un chanzo superior no seu proceso de construción como nación.

 Se a desunión entre as forzas nacionalistas e galeguistas e as continuas crises do nacionalismo galego frearon unha e outra vez o avance de Galiza como país, nada foi máis grave para a consolidación dun sistema político galego merecente de tal nome que fracturar o nacionalismo galego en nome dun “espazo popular galego”, en nome dunha “unidade popular” que dilúe o feito nacional galego nun debate político que serve tanto para Murcia como para Madrid. É obvio que a división do nacionalismo debilita a este como instrumento político en defensa do país, pero non acreditar na nosa propia forza como pobo a través das forzas políticas propias debilítanos sempre como país, e iso é aínda moito máis grave, porque abre as portas a unha abafante españolización da política galega e nos conduce á desaparición como nación política. En definitiva, debilitar ou destruír as forzas políticas propias é sempre un paso atrás na nosa historia como país. 

De calquera xeito non hai maior erro político que non recoñecermos os nosos propios erros. E desde o 2002 até hoxe hai varias leccións que deberiamos aprender. Galiza precisa forzas políticas de seu, verdadeiramente soberanas, libres para actuar, e precisa sumar o esforzo e a ilusión de todas aquelas persoas, con militancia partidaria ou sen ela, que acreditan na existencia de Galiza como país e no seu dereito a existir e a ter outro presente e outro futuro. Non fagamos dos valados altas murallas de pedra entre nós. Cómpre facer país e facermos nosos os versos de Celso Emilio: A miña mau che dou, / coma un irmau che falo. Uxío Novoneyra preguntouse en 1957: GALICIA será a miña xeneración quen te salve? / Irei un día do Courel a Compostela por terras libradas? Eu, que xa quixera ser poeta e que son moito máis modesto nos soños, pregúntovos a vós: abrazaremos algún día a calquera persoa que leva a Galiza no corazón e na mente como quen abraza o país, con ese mesmo sentimento que invadía a Castelao cando abrazaba a don Ramón Otero Pedrayo? Cando iso suceda, tede por seguro que veremos de novo a patria en pé, porque seremos unha inmensa multitude. O país precisa forzas políticas propias e estas precisan de todas e todos nós.

03/05/18

Son tempos de volver a construír país desde o goberno

Coa perspectiva e a madurez que nos dá o paso do tempo, unha das poucas certezas que temos é que nada gañou Galiza como nación co desencontro entre o galeguismo do interior e o nacionalismo do exilio, ou co desencontro histórico desde comezos dos anos sesenta entre o galeguismo e o nacionalismo, e non digamos xa cos desencontros no seo do nacionalismo galego ao longo da súa historia. A liquidación do Partido Galeguista, a desaparición do Consello de Galiza do escenario político, a ruptura do Consello de Forzas Políticas Galegas, a falta de unidade no nacionalismo galego durante toda a década dos oitenta e xa nos últimos tempos o intento de destrución do BNG son erros históricos que deixaron o país aínda máis á intemperie, máis indefenso. Das nosas dificultades para organizarnos e para expresarnos politicamente como unha nación, con todo o potencial social que poderiamos lograr, só se desprenderon consecuencias negativas ou nefastas para o país.

En demasiadas ocasións na historia do nacionalismo galego contemporáneo a confrontación ideolóxica e a defensa do territorio propio de cada organización primou sobre as necesidades do país e sobre a necesaria unidade de acción do nacionalismo e do galeguismo naquelas cuestións que eran fundamentais para a nosa existencia como pobo e para o futuro de Galiza. Semella que a nosa principal teima foi e segue a ser clarificar os campos ideolóxicos e situarmos a cada quen con nitidez nun campo ou noutro, e iso dificilmente favorece a fortaleza dun proxecto de país de ampla base social. Por suposto, o debate de ideas é imprescindíbel en calquera movemento político, mais moverse só no terreo dos principios políticos e do ideario resulta estéril se non contemplamos tamén como unha prioridade política ter a suficiente forza social para actuar no presente. Ou todo ou nada pode ser moi coherente cos ideais que un defende, pero é unha alternativa que non conduce a modificar a realidade que teoricamente queremos transformar. Contar con todas as persoas que teñen a Galiza como paixón e como principal preocupación intelectual e política, sexa cal sexa a súa ideoloxía, e saber aproveitar ao máximo cada circunstancia histórica para procurar certos cambios políticos e favorecer a conciencia de país sempre será unha praxe política máis intelixente e máis útil para Galiza que alimentar constantemente as diferenzas e a desconfianza entre nós e non moverse nin un paso dunha alternativa de máximos que non posúe aínda a base social que a faga posíbel. Practicar o desprezo e o verbo hostil entre nós non conduce a nada positivo para o país. Pretender que todas as persoas que teñen unha idea máis ou menos clara de país e que cren na necesidade de forzas políticas propias que asuman tamén punto por punto todo o ideario nacionalista non parece tampouco o máis intelixente para favorecer o avance dun proxecto político de país de ampla base social.

Son tempos de facer un alto no camiño para deternos a reflexionar, de ver se o discurso nacionalista é suficientemente pedagóxico para unha sociedade galega cada vez máis españolizada, de esforzarnos en buscar o apoio e a complicidade en todas aquelas persoas que aman o país e de traballar todo o posíbel para darlle unha esperanza de futuro a tanta e tanta xente que quere unha Galiza diferente. Debémosllo tamén ás xeracións de mozas e mozos que se están a marchar. A nación galega estase a desangrar. Non hai mobilización nin manifestación do 25 de xullo que deteña esta grande hemorraxia humana. Son tempos, claro que si, de volver a construír país desde o goberno.


06/04/18

Por favor, levade a Castelao para Pontevedra!



Hai uns días visitei a exposición “Galicia Universal” con toda a ilusión que vos podedes imaxinar nunha persoa que gozou sempre contemplando en diferentes salas obras de Serafín Avendaño, Castelao, Carlos Maside, Colmeiro, María Antonia Dans, Urbano Lugrís, Laxeiro, Isaac Díaz Pardo ou Francisco Lloréns. E confésovos que nunca tanto me decepcionou unha exposición como a que acabo de ver na Cidade da Cultura. A palabra que me vén á cabeza é espanto, non polas obras -que son unha mostra moi significativa dos fondos que integran a colección de ABANCA e Afundación-, senón polo propio espazo da exposición, que é certamente horroroso para ese fin. Os cadros, ao non poder seren colgados nas paredes do edificio, non teñen o fondo adecuado para lucir todo o seu esplendor, nin a distancia necesaria entre uns e outros, e menos aínda a iluminación que se precisa, que é un factor primordial en calquera museo. O resultado é, pois, unha exposición que non logra transmitir toda a beleza que hai en cada lenzo e todo o que cada cadro expresa. É como se colocaran os cadros nunha inmensa nave industrial. Como proxecto expositivo non está en absoluto á altura da calidade da obra que aí se expón nin do que se espera dunha administración que posúe máis recursos que calquera museo. A pintura precisa un certo diálogo co espazo, un diálogo que aquí non existe por ningures. Só algunhas obras escultóricas de Leiro parecen atopar na Cidade da Cultura o seu lugar.

E do espanto á indignación. Polo visto A derradeira lección do mestre vaise expor na Cidade da Cultura, dentro dunha importante mostra sobre Castelao, nos derradeiros meses deste ano. ¿Pero, de verdade, podedes imaxinarvos esa pintura tan dramática e que tanto representa na historia política, artística e humana deste país no interior da Cidade da Cultura, enclaustrada no soño faraónico de Manuel Fraga Iribarne? Tanto desde unha perspectiva museística como desde unha perspectiva simbólica, a Cidade da Cultura é o espazo menos apropiado para expoñer unha obra como A derradeira lección do mestre, por todo o que esta pintura significa para a nación galega. Levar aí esa obra de Castelao é un verdadeiro despropósito, mesmo un acto de pouco respecto pola figura Castelao. Se hai un lenzo de Castelao que debe dialogar coa historia de Galiza e coa cidade de Pontevedra é precisamente ese, pois foi aí onde Castelao pasou vinte anos da súa vida, onde traballou afervoadamente con Bóveda e onde se produciron algúns dos feitos máis dolorosos para el naqueles dramáticos e terribeis días do 36. Nesa cidade está, ademais, o museo que el axudou a crear: o Museo de Pontevedra, que posúe unha parte fundamental da obra artística de Castelao (máis de mil orixinais) e que xa organizou nos últimos tempos dúas importantes exposicións baixo o título Castelao artista. Os fundamentos do seu estilo (1905-1920) e Meu Pontevedra! Castelao 1916-1936.

Primeiro trouxeron a Castelao para enterralo definitivamente na prisión de Bonaval e agora non atopan mellor lugar para ese seu lenzo de homenaxe a Alexandre Bóveda e a todas as persoas que sufriron a barbarie do fascismo do 36 que o horroroso espazo da Cidade da Cultura. Protesto! Protesto como cidadán galego e tamén como amante das artes. Por favor, levade a Castelao para Pontevedra! Alí si poderiamos contemplar A derradeira lección do mestre en todo o seu esplendor artístico, con toda a admiración que esa obra merece e co corazón aberto á máis viva emoción.

12/01/18

Precisa o nacionalismo galego algo máis de realismo político?

Permitídeme que o exprese simplemente como unha  reflexión persoal máis, tal e como eu o vexo, como militante nacionalista desde 1977: cada día estou  máis convencido de que o futuro de Galiza como nación non depende tanto do esforzo que fagamos por situar nun primeiro plano da axenda  política o que son os principios irrenunciabeis do nacionalismo galego,  senón da capacidade humana e intelectual que nós  teñamos para seducir e ilusionar a amplos  sectores  sociais  arredor  da idea dunha  Galiza diferente. Penso, así  mesmo, que para lograrnos  ese fin resulta imprescindíbel  un certo e necesario realismo político, un realismo político que nos axude a ver e a valorar como algo positivo calquera  pequeno  chanzo que na práctica represente un paso adiante para crear conciencia de país ou para abordar algúns dos graves problemas de Galiza que precisan medidas urxentes e non poden esperar a un futuro Estado galego. Creo, francamente, que non sería este un mal camiño para ampliar o corpo social que o nacionalismo galego precisa para obxectivos  políticos máis ambiciosos, como pode ser a República Galega. A escaleira hai que subila chanzo a chanzo, e moi a miúdo o nacionalismo traslada á sociedade un discurso político máis propio de quen está xa no penúltimo chanzo da escaleira que de quen está subindo  aínda os primeiros chanzos, e iso, coñecendo a nosa experiencia histórica, e despois de tantas frustracións políticas ao longo das últimas décadas, nin é ilusionante para sumar outras  persoas á causa do país nin é tampouco socialmente creíbel.  Deberiamos de comezar, pois, por sermos máis realistas na acción política, diferenciando  sempre o que é un paso táctico do que son os obxectivos  estratexicos do nacionalismo.

Venme agora á memoria aquela Lei de Bases que formulara o BNG en 1987. Alguén pode dicir que deixamos de ser nacionalistas ou de aspirar a unha Galiza soberana polo simple feito de presentarmos aquel documento programático de mínimos? Alguén pode dicir que con aquela proposta claudicamos do noso ideario nacionalista? En absoluto. Era unha Proposición de Lei para efectivizar naquel momento histórico e dentro dun marco competencial que nós sempre cuestionamos. O propio Bautista Álvarez, na introdución  que fixo para a edición da Lei de Bases, afirma o seguinte: “Só a adecuada utilización do realismo político (virtude por suposto revolucionaria), a intelixente combinación da táctica coa estratexia, permite harmonizar a procura de solucións inmediatas coa defensa de alternativas de maior alcance”. Imaxinádesvos o positivo que sería para o país que neses anos oitenta se puxese en marcha o Instituto Galego de Economía Pública, o Banco Público Galego ou a reforma das vías de financiación? Lamentabelmente, a maioría parlamentaria do PP non tomou en consideración as propostas do nacionalismo, mais o BNG actuou co realismo político que o país agardaba de nós e puidemos presentarnos perante a sociedade cunha proposta positiva para o país que só precisaba a vontade política da Cámara galega e do Goberno galego para poder ser levada a cabo. Creo que ese debe ser o camiño que nunca debemos deixar de transitar. Esa Lei de Bases foi dalgunha maneira o preludio do que logo sería o Estatuto de Nación. E nada diso, claro está, era incompatíbel coa defensa dunha alternativa soberanista. Aprendamos da nosa propia experiencia histórica. Hoxe o nacionalismo galego, felizmente, non parte de cero e dun descoñecemento total da acción política institucional, nin carece tampouco de referentes históricos que nos poidan axudar a reflexionar, como si lles aconteceu ás persoas que reorganizaron o nacionalismo nos anos sesenta e aínda na década dos setenta.

E unha última opinión persoal: penso que o nacionalismo galego actúa cunha enorme madurez e cun grande realismo político cando na segunda metade da década dos setenta coloca no debate político as Bases Constitucionais, nun momento no que aínda nin sequera estaba aprobado o actual marco xurídico-político. Igual que creo que o nacionalismo actuou con madurez e realismo político cando anos despois formulou novas propostas para traballar institucionalmente en defensa do país até o límite dos límites do marco legal. O realismo político non é negativo se serve para dar solucións a problemas urxentes, para facer comprensíbel a alternativa nacionalista e para axudar a avanzar a conciencia de país. O realismo político mesmo é ilusionante, porque nos permite ver que o que defendemos pode ser alcanzábel a curto prazo se hai vontade política. Creo, honestamente, que o nacionalismo galego de hoxe precisa darlle unha esperanza ao país.



19/09/17

Carta que ben podería ser unha elexía a Xohana Torres

"Que difícil partir / cando non temos alas de regreso”, acababas de escribir nun dos teus últimos poemas.

Xohana Torres,  por Laxeiro
“A comezos de agosto iremos pasar uns días a Vilanova de Cerveira e ao mellor chámote para quedarmos e irmos ver a Xohana”, díxenlle eu a Pepe Puga, que de inmediato se mostrou entusiasmado coa idea e disposto a acompañarnos onda ti. Pero lamentabelmente non houbo esa última tarde contigo. Ao final, temendo invadir así de súpeto, dun día para outro, o teu sosego e a túa intimidade, decidimos non ir, e iso que Medos tiña un grande desexo de coñecerte e de agradecerche en persoa as fermosísimas palabras que só un mes antes lle escribiches naquela libretiña que lle levei: “A Medos Romero, de Xohana Torres. Poesía viva, as dúas!”. O caso é que falamos todos os días na Quinta do Outeiral de ir ou non ir a Vigo, e non fomos polas razóns que xa che expresei. Despois souben por Pepe que esperabas a nosa visita e que aínda che desgustou moito máis que non fósemos ao ter coñecemento do agasallo que eu metera para ti no fondo dunha maleta: un libro sobre a pintura de Segura Torrella, que ben sabiamos nós que che faría moita ilusión e que che traería á memoria outros momentos moi felices da túa vida nas praias de Valdoviño. Lembro perfectamente aqueles teus versos: “Ois, Xohana, / iste domingo vai o pintor Segura. / Hai unha calma. Anímate”.

Si, moito nos quedou por falar, mais Goretti, Carme e eu nunca poderemos esquecer aquela tarde do mes de xullo contigo. Deixáchesnos fascinados. Que acollida tan cálida nos deches e que lucidez en todo o que dicías! Non nos estraña que o noso común amigo Pepe fale sempre con tanta admiración e tan afervoado entusiasmo de ti. Non sabes con que devoción te evoca en cada unha das súas palabras! Merece a pena ser poeta só por ter un editor coma Pepe Puga. Sei ben que a túa ausencia deixou un enorme oco na súa vida. “Miña amiga foise… xa non haberá máis conversas, nin cánticos revolucionarios nin un poema nin nada…”, dime Pepe nun whatsapp cun claro sentimento de tristeza. Non quería que te foras sen que vises impreso, entre as túas mans, entre eses teus dedos que tanta e tan espléndida literatura escribiron, o libro de San Andrés de Lonxe no que el anda a traballar desde hai tempo, buscando a beleza igual que o Mestre Mateo a buscou no Pórtico da Gloria. Mais non foi posíbel. Quixeches aproveitar a calma e o aloumiño dos días de setembro para irte nunha viaxe sen volta. “Que difícil partir /cando non temos alas de regreso “, acababas de escribir nun dos teus últimos poemas, nun deses poemas que escribías talvez máis por compracer a Pepe e sorprendelo cada tarde que te ía visitar que por necesidade de prolongar a túa obra. “Pepe, esprémesme como un limón!”, dicíaslle ti, lembras?, e el inmensamente feliz cada vez que lle entregabas novos versos.

Sabiamos de ti desde a nosa mocidade, e despois de tratar a toda a túa xeración, a uns máis e a outros menos, xa non imaxinamos nunca que poderiamos chegar a coñecerte. Xohana Torres era para nós algo así como unha poeta de clausura, que reaparecía en sociedade só a través dos seus libros, en 1980 con Estacións ao mar, con Tempo de Ría en 1992 e a última vez con Elexías a Lola, mais sen facer acto de presenza, nin sequera cando o Concello de Ferrol, por iniciativa do alcalde Xaime Bello, impulsou unha homenaxe pública no salón de plenos da Casa do Concello e a edición de Ferrol, corazón de  navío. Mais toda a túa obra nos era moi íntima, porque endexamais a deixamos de frecuentar desde que a descubrimos, e mesmo algúns dos teus poemas quedáronse para sempre na nosa mente. Como esquecer, verdade,  versos tan fermosos como aqueles que din:  “…non hai morada máis amarga / que aquela que non garda un alento / familiar e doméstico, capaz de facer florecer / no aleiro unha mapoula”. Léramos tamén moitas veces as páxinas de Franco Grande sobre Xohana Torres nos anos cincuenta en Compostela, rememorando o teu recital poético no Círculo Mercantil no ano 57, e a nosa admiración pola túa figura agrandábase canto máis sabiamos de ti. Canta firmeza no compromiso coa lingua e co país e que coraxe a túa naqueles anos escuros! E vai, e cando xa nin se nos pasaba pola cabeza coñecer a Xohana Torres, a raíz dun meu artigo sobre Adiós María chéganos a mensaxe de a ver cando te íamos visitar unha tarde a Vigo. Poder falar con Xohana Torres toda unha tarde! Case non nos atreviamos a imaxinalo!

E falamos, claro que falamos. Fíxosenos moi curta a tarde para tantas cousas que queriamos falar contigo, que queriamos ouvir de ti! Agora comprendemos que non precisaras toda esa vida social que buscan outras persoas, porque a túa vida interior era tan rica que non sabías o que era a o amargor ou a tristeza de non ter moitas veces con quen dialogar. A túa era unha soidade permanentemente buscada, amorosamente abrazada. Tiñas o teu mundo propio e nutríaste del para facerlle fronte ao paso das horas. Mais abrícheste de inmediato a nós sen apenas tempo para coñecernos. Faláchesnos de que naceras en Compostela por casualidade, porque levaron a túa nai ao Hospital Militar para parir; faláchesnos de don Ricardo Carvalho Calero, tan fundamental na túa biografía (“comecei a escribir despois de que don Ricardo me mandou escribir no encerado “Negra sombra que me asombras”), e sobre todo faláchesnos de Rosalía, a túa poeta preferida: “Rosalía está aínda por descubrir. Rosalía, a santiña!, dicían. Rosalía foi unha rebelde!”. Repetíchelo moitas veces toda a tarde. E á túa cabeza viñeron outros nomes moi amados por nós: Maruja Mallo (“Unha lanzada! Lembro sempre dela ese cadro da muller cos cas”), Luz Pozo Garza, por quen sentías unha grande predilección segundo nos dixeches, Imeldo Corral, Rodolfo Ucha, Segura Torrella, Franco Grande… Con este último nome quixemos adiviñar algo máis que unha amizade, mais non quixeches entrar nese territorio. E, por suposto, falamos de Ferrol, de Valdoviño e do libro de San Andrés de Lonxe (“Ese libro vaise vender como roscas”), e falamos dos teus poemas inéditos, certamente espléndidos, e do título que debería levar o poemario para non ser semellante a unha novela de Juan Marsé, e ti estabas ademais moi orgullosa do papel que neste momento están a xogar as mulleres: “Agora as mulleres teñen moita forza. Ás mulleres non lles fixeron caso. Estabamos aí e non miraban para nós”. E xa a apoteose da conversa foi cando nos dixeches como e cando viras o raio verde. Ficamos fascinados. Realmente ti fuches para nós como un raio verde durante aquelas dúas horas. E así te lembraremos sempre, como un raio verde no medio da tarde fronte ao mar de Vigo.

“Todo o que ti tocache permanece”.

28/08/17

Primeira e última noticia de María Teresa León

No final da nosa adolescencia, nos días aqueles tan apaixonantes da Transición, entre as personalidade vivas, a grande figura feminina do mundo da cultura que máis nos fascinou a nós foi Maria Teresa León, e soubemos dela, da súa existencia, incluso antes de termos coñecemento de mulleres como Simone de Beauvoir, María Casares ou Maruja Mallo e, por suposto, moito antes de que algunhas escritoras galegas vivas, como Xohana Torres ou María Xosé Queizán, mereceran a nosa atención e nosa admiración. O meu descubrimento de María Teresa León foi inicialmente a través de La arboleda perdida, de Rafael Alberti, nunha edición do Círculo de Lectores que chegou á miña casa de Ortigueira xusto dous días despois das eleccións xerais do 77. Hai que lembrar que nese momento Rafael Alberti é un auténtico mito, é o poeta da Xeración do 27 que regresa do exilio e que destaca, por riba de todo, polo seu compromiso político, por ser, como el gusta de dicir, “un poeta na rúa”. De feito será, con Dolores Ibárruri e Santiago Carrillo, unha das persoas que acada acta de deputado polo PCE nas Cortes españolas que se constitúen tras esas primeiras eleccións de 1977. Creo que nin a concesión do Premio Nobel de Literatura a Vicente Aleixandre nese mesmo outono eclipsa a inmensa popularidade de Alberti.

A primeira noticia que temos de María Teresa é, pois, polas escasas referencias que a ela fai o poeta gaditano nas páxinas das súas primeiras memorias, e digo escasas porque en case trescentas páxinas María Teresa León só aparece en oito páxinas de texto e nalgunhas ilustracións, como unha fugaz raiola de luz polo medio das follas do amplo arboredo que é a vida de Rafael Alberti. Claro que Maruja Mallo, que fora compañeira sentimental de Alberti durante cinco anos, con todo o que iso significou creativamente para os dous, non ten nin unha soa e breve referencia nese libro. Mais cando de verdade descubrimos nós a enorme personalidade de María Teresa León e toda a súa traxectoria humana, intelectual e política é no momento no que chega ás nosas mans o seu belísimo libro Memoria de la melancolía, tamén nunha edición de Círculo de Lectores, de 1979. É entón cando somos plenamente conscientes de que María Teresa León é autora dunha espléndida prosa e unha das mulleres máis relevantes da República e do exilio español. O que non sabemos daquela  -nin saberemos até a súa morte, acontecida en 1988- é o porqué da súa ausencia na vida pública durante todos eses anos, que contrasta coa inxente actividade de Alberti, que incluso o recordamos protagonizando un acto en Ferrol.

Ignorabamos nós que xa en 1972, na casa do Trastevere, no piso de Via Garibaldi, 88, María Teresa comeza a convivir co alzheimer, ao tempo que Rafael Alberti se abría de novo ao amor cunha bióloga varias décadas máis nova ca el, Beatriz Amposta, que inspirará ao poeta para escribir un poemario aínda hoxe inédito, Amor en vilo. Pese a que por eses anos María Teresa ten xa importantes lagoas mentais, non perdeu  de todo a lucidez para darse conta de que hai outra muller na vida de Alberti, o que é, naturalmente, motivo de grande sufrimento para ela. O que si é certo é que cando o 27 de abril de 1977 María Teresa e Alberti regresan de Roma, daquel longo exilio de case corenta anos, María Teresa León ten xa a memoria completamente perdida e nin sequera é consciente de que por fin se atopa no país ao que tanto soñou voltar desde París, desde Buenos Aires ou desde Roma. Recordaba non hai moito nunha entrevista a súa filla Aitana Alberti León que cando o avión sobrevoaba Madrid e ela lle comentaba á nai as cousas que ían vendo, o único que dicía María Teresa era “¡Qué bonito, qué bonito!”. E con aquel seu sorriso tan fermoso e os seus cabelos brancos baixou as escaleiras do avión diante de centos de persoas que os agardaban, talvez a Alberti máis que a ela. Pero María Teresa xa non sabía nin onde estaba. Pensaba que seguía en Roma. Outras veces miraba para Aitana e preguntaba: “¿Estamos en Buenos Aires?”. Demasiado tarde para un regreso tan esperado e para recibir o recoñecemento público que ela en xustiza tanto merecía. A nós, que nada sabiamos entón desa enfermidade nin tampouco que a sufría María Teresa, cando anos despois o sabemos, coincidindo co seu pasamento, esa noticia recordo que nos impactou profundamente e que non podiamos comprender como unha muller tan intelixente e cunha memoria tan prodixiosa como a súa non sabía nin quen era ela. Os seus últimos anos, internada nun xeriátrico, totalmente ausente, sen poder articular palabra, cáusannos unha enorme tristeza aínda hoxe. Ao seu enterro, no cemiterio de Majadahonda, unha fría mañá de inverno, asistiron só unhas quince persoas. Así foi despedida María Teresa León, que coa súa personalidade, o seu compromiso e a súa obra iluminou o Madrid dos anos vinte e da II República española, o combate contra o fascismo e o exilio de tantas e tantas persoas que a coñeceron e a trataron.

María Teresa León viviu máis de cincuenta anos con Rafael Alberti, momentos marabillosos e duros, a ilusión e a alegría dos días da República e os anos amargos e dramáticos da guerra, e tamén a esperanza e a desesperanza de regresar do exilio. “Estoy cansada de no saber dónde morirme”, escribe nas súas memorias. Cada vez que visito o Museo do Prado non podo evitar lembrarme de María Teresa e Alberti entre aquelas altísimas paredes un atardecer de decembro do 36, ela cun permiso oficial de Largo Caballero que a autorizaba a facerse cargo dos principais cadros da pinacoteca para poder así salvar aquelas obras de arte das bombas que cada día caían sobre Madrid. Las Meninas de Velázquez e o Carlos V de Tiziano foron as primeiras pinturas que sairon para Valencia nun auto custodiado por milicianos armados do Quinto Rexemento e motoristas da columna motorizada. María Teresa non durmiu nada toda aquela noite até que recibiu unha chamada telefónica comunicándolle que os cadros chegaran ao seu destino. Rafael Alberti escribirá tempo máis tarde a obra de teatro Noche de guerra en el Museo del Prado.

Posibelmente non poderemos deixar de asociar nunca o nome de María Teresa León ao poeta Rafael Alberti, pero María Teresa non foi simplemente a compañeira de Alberti. Moito antes de coñecer a Alberti e a todos os poetas da xeración do 27, a súa familia relacionábase con persoeiros como Francisco Giner de los Ríos ou don Benito Pérez Galdós. “A la niña María Teresa León, deseándole que siga el camino de las letras”, escríbelle Emilia Pardo Bazán o día da súa primeira comuñón. Claro que logo coñece a Alberti, a Lorca, a Miguel Hernández, a Cernuda, a Salinas… e a don Miguel de Unamuno, Louis Aragon, Pablo Neruda, Máximo Gorki…, pero María Teresa comeza a ter unha biografía admirábel desde a infancia e obra propia desde 1924, cando comeza a publicar os seus primeiros artigos no “Diario de Burgos”. É María Teresa León Goyri -lembrémolo-, neta da librepensadora Amalia Goyri e sobriña de Ramón Menéndez Pidal e María Goyri, a primeira licenciada e doctora en Filosofía e Letras que houbo en España. María Teresa León é, certamente, unha figura excepcional, aínda por descubrir en toda a súa dimensión humana e intelectual, rebelde e feminista desde a adolescencia, case desde nena, e que cómpre situar entre as mulleres da Xeración do 27, á beira de María Zambrano ou Rosa Chacel. A súa prosa, exquisita, primorosa, segue iluminándonos por dentro cada vez que regresamos ás páxinas de Memoria de la melancolía, igual, exactamente igual, que nos días xa tan lonxanos da nosa mocidade.