Don Ramón en Compostela

Crónica dun paseo por Compostela, seguindo a presenza na cidade de don Ramón Otero Pedrayo, con Goretti Sanmartín Rei como cicerone.

Para quen sente unha grande paixón pola figura de don Ramón Otero Pedrayo, como é o noso caso, poucos agasallos se agradecen tanto como o que nos fixo un destes días a alcaldesa de Santiago, a nosa benquerida e admirada amiga Goretti Sanmartín, guiándonos polas rúas de Compostela seguindo a presenza de Otero Pedrayo desde os seus anos mozos até a súa xubilación como catedrático da Universidade. Goretti, aínda sendo dunha xeración que non tivo a posibilidade de gozar da amizade do señor de Trasalba, posúe a cultura e a sensibilidade humana para falarnos de don Ramón coa mesma intimidade e devoción que o facían Manuel María, Bautista Álvarez ou Xosé Luís Franco Grande ou coa que felizmente nola poderían facer hoxe Xosé Manuel Beiras ou Xosé Luís Méndez Ferrín.

O GRANDE HOTEL EUROPA

“Mira, Foxo -dime Goretti-, aquí fronte ao Derby, nesta esquina, na rúa da Senra, estaba o Grande Hotel Europa, no que pasou a primeira noite en Compostela don Ramón Otero Pedrayo cando aínda era un mociño de dezasete anos e veu facer o ´Curso de Ampliación` para entrar na Universidade. Xa sabes que seu pai, don Enrique Otero, morrera o ano anterior e que era a nai, dona Eladia, a que se tivo que encargar ela soa do seu futuro. Aquel mociño, como el mesmo se definía, ´da máis fidalga tristeza, envolveito no devalar das grandes fantasías do seu tempo`, fixera a viaxe no tren desde Ourense coa emoción da Universidade, que levaba en si desde neno. Na estación agardaba por el un seu curmán, que o acompañou nun omnibus até o Hotel Europa. Isto que che estou contando foi en 1905. Aínda non había o Derby, nin o Hotel Compostela nin o edificio do Castromil. Don Ramón fala nas Lembranzas do meu vivir que naqueles días vexetaban algúns vellos alciprestes na Quintana. Esa foi a primeira Compostela que Otero coñeceu, e que logo sería a súa cidade máis amada.

O PAZO DE RAMIRÁS

No Grande Hotel Europa pasou só a primeira noite -dime Goretti, andando xa cara á Praza do Toural. Onde se vai hospedar o resto dos trinta e cinco días que permanece en Santiago para preparar os exames é na pousada que lle tiñan procurado, no Pazo de Ramirás, o Antigo Colexio dos Irlandeses, aí adiante, no nº 44 da Rúa Nova, nun cuarto con balcón de ferro que daba á rúa. Aquela noite, nada máis chegar, Otero foi contemplar as Praterías e visitar a catedral, aínda que dubidou se ir antes a Mazarelos, onde tiña a pousada seu pai nos seus tempos de estudante de Medicina. Mais quen de verdade lle descobre a cidade e o leva até San Lázaro e polas congostras de Belvís é un estudante dos últimos cursos de Dereito, un tal Mariño de Corcubión, do que don Ramón dicía que non volvera saber cousa del.

A Universidade pareceulle francamente decadente, nada atractiva para o seu espírito. Unicamente o entusiasmou o profesor Armando Cotarelo Valledor. Os días da Ascensión foron tristeiros para Otero -continuou Goretti. Os exames eran severos e había moito que estudar. Mais el foi dos ben pouquiños que aprobaron. O retorno a Ourense fíxoo con Vicente Risco, que estudaba Dereito Canónico, e co pai deste. Daquela só había uns autobuses da Coruña a Santiago, e creo que tamén a Betanzos. O coche de Ourense seguía tirado por oito cabalos, repostos seis veces no camiño. Otero e os dous Riscos, pai e fillo, saíron ás sete da mañá do Hórreo e chegaron ás nove da noite á Horta do concello ourensán, cunha hora para xantar en Lalín na fonda do Ferrador. Así eran as viaxes naquel tempo, a comezos do século XX.

Como moi ben sabes, Foxo, Otero Pedrayo marchou logo a Madrid para cursar a carreira universitaria. Será moitos anos despois, xa como catedrático de ensino medio en Ourense, cando regresa con frecuencia a Compostela para participar nas reunións do Seminario de Estudos Galegos, nas asembleas do Partido Galeguista ou nas festas do Apóstolo. Aquí xuntábase con Castelao, Vicente Risco, Antón Vilar Ponte, Ánxel Casal e toda aquela xente e apenas dormían. Pasaban toda a noite paseando e falando. Pero hai unha data moi importante na súa biografía, e é o 29 de maio de 1950, que é cando toma posesión como catedrático de Xeografía, que foi a primeira cátedra de Xeografía da Universidade galega, gañada por unanimidade. Aí comeza unha das etapas máis felices da súa vida. Nunha entrevista que lle concede a Maribel Outeiriño para La Región un ano antes de morrer, ou talvez na que lle concedeu a Víctor Freixanes para Unha ducia de galegos, non lembro agora con exactitude, confesa que os oito anos que viviu coa súa muller en Compostela foron os oito anos máis ledos da súa vida.

O HOTEL ESPAÑA

Esa época pasouna en Santiago entre o Hotel España, a Universidade, a tertulia do Café Español e os paseos nocturnos pola cidade. Ti mesmo me falaches algunha vez do que che contaba Manuel María de cando don Ramón o convidou a xantar no Hotel España. Como fora aquela historia, Foxo?”, pregúntame Goretti.

Pois cóntoche: o Hotel España, que estaba ubicado no Pazo de Pedrosa, no nº 40 da Rúa Nova, aí onde están eses soportais, foi en realidade a súa casa en Compostela até a súa xubilación, cando cumpriu os setenta anos, en 1958. Só a abandonaba para ir ver a nai as fins de semana a Trasalba, unha viaxe que facía sempre con dona Fita no Castromil. Pero durante a estancia de Manuel María en Compostela, cando estaba a facer aquí o servizo militar, que o fixo con Uxío Novoneyra, despois de faceren os dous a instrución no campamento de Parga, a nai de don Ramón, dona Eladia, caeu enferma, e dona Fita foina coidar. Entón don Ramón díxolle a Manuel María: “Quedo soio e non teño con quen falar. Fágame a caridade de vir xantar comigo mentras Fita non volta de Ourense”. E dicíame Manuel María: “E así é como xantei uns quince días convidado por don Ramón. Otero era un home moi xeneroso. A verdade é que non falei nada. Escoitar a Otero era un pracer. Sabía todo e contábao moi ben”.

Goretti Sanmartín retoma agora o relato para falarme da vida de don Ramón en Compostela durante aqueles oito anos. Ela coñécea moi ben a través da lectura da propia obra de Otero, que non estudou coa profundidade de María do Carme Fernández Pérez-Sanjulián, pero si con moito proveito intelectual. Para alguén que é Doutora en Filoloxía Galega nada lle resulta máis familiar que títulos como Os camiños da vida, Arredor de si, Devalar, A romeiría de Xelmírez, O señorito da Reboraina ou O espello no serán. Ademais Goretti tamén coñece a Otero Pedrayo, claro está, polo que nos contaron nos seus libros de memorias ou de conversas Xosé Luís Franco Grande, Xosé Manuel Beiras ou Xosé Luís Méndez Ferrín. E incluso nos cita de memoria algúns parágrafos da novela No ventre do silencio, como aquel que di “Polo centro da Rúa do Vilar camiñaba, bambeándose, unha alta figura de gabardina e chapeu negro con aba ancha”. “Cada noite, despois de cear, aínda que fixera frío ou nevara, don Ramón saía a pasear pola cidade, envolto no seu gabán e sen falar unha palabra”, coméntame Goretti, e segue a lembrar a prosa de Ferrín: “Maître Obscur saía do Hotel España na Rúa Nova e achegábase ao Café Español. El era o único catedrático que tomaba café cos alumnos, e con quen fose, cada día”.

O CAFÉ ESPAÑOL

“Talvez foi Franco Grande -dinos Goretti- quen mellor retratou a vida de don Ramón en Compostela naqueles anos de profesor universitario. Polo visto subía sempre da Rúa Nova por Tras de Salomé arredor das tres menos dez e antes das catro e media regresaba ao hotel. Daba a clase a primeira hora e as tardes repartías entre o Café Español e o Hotel España, onde escribiu centos de cartas e case catro tomos da Geografía de España, practicamente sen documentación, só coa cultura oceánica que el posuía. Escribía a razón de corenta folios diarios. Na tertulia, á que moitas veces asistía Manuel María co uniforme militar, don Ramón falaba de literatura, de arte, de xeografía, de poetas clásicos, de congresos de latín, de todo, con datos concretos, con anécdotas, con vivencias persoais… Tiña que ser un gozo escoitalo. Don Fermín Bouza-Brey, que vivía preto do café, no nº 43 da Rúa do Vilar, ía con moita frecuencia á tertulia, e tamén eran asiduos mozos como Méndez Ferrín, Franco Grande ou Gonzalo Rodríguez Mourullo, ou os persoeiros do galeguismo que se salvaran de seren fusilados e que viñan por Santiago.

A UNIVERSIDADE

Como profesor, Otero Pedrayo debía ser o catedrático máis querido e admirado que había neses anos na Universidade galega -lémbranos Goretti. Méndez Ferrín di que non pasaba lista nunca, porque non necesitaba facelo, porque lle ía todo o mundo á clase, incluso alumnos doutras facultades, e que a súa clase non era só de Xeografía, senón de cultura universal, sen guión nin temario. Podía explicar durante tres días seguidos a xeografía urbana e humana de Madrid ou de París. Ademais non suspendía a ninguén”.

Ah, si!, lembro agora -digo eu- o que conta Ferrín no libro de conversas que editou Sotelo Blanco. Segundo Ferrín, don Ramón facía preguntas xerais sobre xeografía, e logo preguntaba pola xeografía nativa, e se o alumno ou a alumna non sabía como se chamaba o río da súa parroquia ou o monte que tiñan enfronte do lugar onde vivía, entón xa non lle daba o sobresaliente. Era a maneira de interesar ao alumnado na súa propia terra e de que aprendese a descubrir a cultura universal desde a cultura propia.

“Claro, claro, non quería que ninguén saíse da Universidade sen saber onde estaba o Pico Sacro ou o Pía Paxaro”, afirma Goretti.

A ROSALEDA

“Foxo, ti dixéchesme unha vez que fuches a unha daquelas casas da Rosaleda cando morreu Manuel Beiras, o pai de Xosé Manuel. Pois xusto na outra beira desa rúa tiñan a casa Domingo García-Sabell e Elena Tormo. E esa casa visitouna innumerábeis veces don Ramón. El dicía que era a Rosa-Leda. Naquela casa había comidas, parladoiros, reunións, moi boa música, pintura contemporánea, as últimas novidades editoriais en varios idiomas, unha biblioteca fantástica e un ambiente moi acolledor, no que non faltaba o whisky con etiqueta negra. E nesas tertulias, desde logo, tampouco faltaba nunca don Ramón e Ramón Piñeiro. O chalet de Domingo García-Sabell era, como di Ferrín, unha especie de resistencia galeguista e antifranquista naqueles anos escuros.

O DR. OTERO

En fin, Foxo, de don Ramón en Compostela podería falarche até mañá, mais xa vén aí Carme Vidal para tomarmos o café no que quedamos. Por certo, Carme conta moi ben aquilo que escribiu Franco Grande sobre a visita de Otero Pedrayo a un convento de clausura. A ver, Carme, como era a historia?, que eu hai moitos anos que lin ese libro de Franco Grande”.

“Mellor que vola lea, non? -di Carme Vidal-, que xa viña eu preparada para iso, porque sabía que hoxe a alcaldesa facía de guía de Foxo seguindo os pasos de Otero Pedrayo en Compostela, perdón, Foxo, de don Ramón Otero Pedrayo, e esa historia que tan ben narrou Franco Grande sempre me pareceu fantástica, deliciosa, e ademais reflicte moi ben a vitalidade de Otero”.

“Otero Pedrayo con 66 anos -comeza a ler Carme no libro A ilusión da esperanza- e Domingo con 46 chegan un día a un acordo único (…) Don Ramón devecía por coñece-lo interior dun certo convento de clausura. Pero non había maneira de entrar alí. Mais como Domingo era médico da comunidade relixiosa, os dous amigos ´opinan`, no conxeito dunha enfermidade dun membro do convento, que cumpría a axuda e ´superior criterio` dun médico eminente -o Dr. Otero-, quen xusto aqueles días andaba por Santiago e paraba na súa casa. A comunidade deu o seu consentimiento, e aínda a súa afervoada aprobación, á intervención extraordinaria do Dr. Otero. E este, fonendo en man e recitando longos trechos de latín (para asombro da comunidade, que se estrañou un pouco de que aquel ´médico` tan eminente soubese tanto latín, pero nunca dubidou da súa arte), fixo un recoñecemento exhaustivo da criatura enferma, confirmou o primeiro diagnóstico de Domingo e discrepou totalmente da dieta, xa que só recomendaba comida abundante, ar puro e moito sol -¡nun convento de clausura! Por moito tempo seguiu preguntando aquela comunidade polo Dr. Otero”.

“Un home así -dinos Goretti- tiña que conectar á forza cos mozos de Brais Pinto, que foron os que lle editaron Bocarribeira, lembrade, e tampouco resulta raro que arroupara aos poetas mozos naquel ciclo de conferencias que se celebrou no inverno do 57 no Círculo Mercantil de Santiago, no Toural, do que xa falamos algunha vez, lembras? A verdade é que don Ramón foi unha figura excepcional, intelectual e humanamente, e sempre fiel a Castelao”.

Cae a tarde en Compostela e despídome moi agradecido de Goretti Sanmartín e de Carme Vidal na Praza da Universidade, enriba das mesmas pedras que tantas veces pisou don Ramón, e vou cara a Bonaval, imaxinando o inmenso gozo que tería hoxe don Ramón Otero Pedrayo se soubese que na Alcaldía da cidade que el tanto amou e na que foi tan feliz hai agora unha muller que defende os ideais de Ánxel Casal e de toda a súa xeración e que, ademais, pertence á estirpe de Rosalía e de Xohana Torres. Sería inmensamente feliz, estou seguro. Os seus ollos brillarían de alegría, esa alegría que nace do corazón, tal e como se lle iluminaban cando abrazaba aos amigos de toda a vida e aos mozos (Beiras, Manuel, Novoneyra, Avilés, Ferrín, Xohana, Franco Grande, Bodaño, Mourullo, Bautista, Patiño…), esa mocidade na que el xa contemplaba outro futuro de afirmación nacionalista e de dignidade colectiva para Galiza.